Adhyaya 147: The Sacred Merit of Goniṣkramaṇa (the Tīrtha of the Cows’ Emergence/Release)
Goniṣkramaṇa-māhātmya
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography and Ritual Manual)
पृथिवी वराहं पृच्छति—रुरुक्षेत्रहृषीकेशयोः परं गुह्यतरं पावनं तीर्थं कथयेत् इति। वराहः हिमालयोपरि गोनिष्क्रमणनाम तीर्थस्य निगूढकारणं माहात्म्यं च वर्णयति—सुरभीगवां सम्बन्धः, और्वमहर्षेर्दीर्घतपश्च। तत्र ईश्वरः (रुद्रः) आगत्य और्वाश्रमं स्वतेजसा दग्धवान्; ततो लोकक्षोभकरं शापं और्वः उच्चारयति। तस्य प्रशमनाय सुरभीगावः आनीय और्वस्य स्नापनं क्रियते, येन रुद्रशापः शम्यते। अनन्तरं वराहः स्नानोपवासप्रदक्षिणादिकं कालबद्धव्रतानि च विधाय, स्रोतांसि वटवृक्षप्रपातादीनि स्थलेषु संयमशौचशुद्ध्यादिधर्मैः सह योजयन् लोकपर्यावरणसन्तुलनस्य पुनर्स्थापनं प्रतिपादयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 147
Verse 1
अथ गोनिष्क्रमणमाहात्म्यम् ॥ धरण्युवाच ॥ अत्याश्चर्यं श्रुतं ह्येतद्रुरुक्षेत्रसमुद्भवम् ॥ हृषीकेशस्य महिमा त्वया य उपवर्णितः
अथ गोनिष्क्रमणमाहात्म्यं प्रवर्तते। धरण्युवाच—अत्याश्चर्यं श्रुतं ह्येतद् रुरुक्षेत्रसमुद्भवम्; हृषीकेशस्य महिमा त्वया य उपवर्णितः।
Verse 2
अन्यच्च यत्परं गुह्यं क्षेत्रं परमपावनम् ॥ वक्तुमर्हसि देवेश परं कौतूहलं मम
अन्यच्च यत् परं गुह्यं क्षेत्रं परमपावनम्, तद् वक्तुमर्हसि देवेश; परं कौतूहलं मम।
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु भूमे प्रयत्नेन कारणं परमं मम ॥ गुह्यमस्त्यपरं चैव हिमशृङ्ग शिलोच्चये
श्रीवराह उवाच—हे भूमे, प्रयत्नेन शृणु मम परमं कारणम्। हिमशृङ्गनाम्नि शिलोच्चये गुह्यमपरं चास्ति।
Verse 4
गोनिष्क्रमणकं नाम गावो यत्र प्रतारिताः ॥ यथा निष्क्रमणं प्राप्य सुरभीणां वसुन्धरे
गोनिष्क्रमणकं नाम तत् स्थानं, यत्र गावः प्रतारिताः। हे वसुन्धरे, निष्क्रमणं प्राप्य सुरभीगावो निर्गतिं प्राप्नुवन्।
Verse 5
सप्ततिर्यत्र कल्पानि और्वो यत्र प्रजापतिः ॥ तपश्चचार परमं मम मायाबलान्वितः
यत्र सप्ततिः कल्पानि और्वः प्रजापतिः मम मायाबलान्वितः परमं तपश्चचार।
Verse 6
तस्यैवं वर्तमानस्य याति काले महत्तरे ॥ एवं हि तप्यमानस्य सर्वलोकस्य संशयः
तस्य एवं वर्तमानस्य महत्तरे काले याति। एवं तप्यमानस्य सर्वलोकस्य संशयोऽभवत्।
Verse 7
न वरं प्रार्थयत्येष लाभालाभसमन्वितः ॥ सूचकोऽपि न विद्येत बलिकर्मसु संयतः
स लाभालाभसमः सन् वरं न प्रार्थयति। बलिकर्मसु संयतस्य तस्य स्वार्थसूचकोऽपि न विद्यते।
Verse 8
अथ दीर्घस्य कालस्य कश्चिद्ब्रह्मयतिस्तदा ॥ तपस्तपस्यति मुनौ तस्मिन्शैলোच्चये धरे
अथ दीर्घकालानन्तरं कश्चिद् ब्रह्मयतिः तदा प्रादुरभवत्; तस्मिन् धरणिधरे शैलोच्चये स मुनिः तपसा तपः समाचरत्।
Verse 9
ईश्वरोऽपि महाभागे तत्पार्श्वं समुपागतः ॥ गोनिष्क्रमेतिविख्याते तस्मिंस्तीर्थे महौजसि
ईश्वरोऽपि, महाभाग, तस्य पार्श्वं समुपागतः; गोनिष्क्रम इति विख्याते महौजसि तस्मिंस्तीर्थे।
Verse 10
तन्निर्गतं ततो ज्ञात्वा और्वं सर्वे तपस्विनः ॥ महेश्वरो महातेजाः सम्भ्रमात्समुपागतः
तन्निर्गतं ततो ज्ञात्वा और्वं सर्वे तपस्विनः समागमन्; महेश्वरोऽपि महातेजाः सम्भ्रमात् समुपागतः।
Verse 11
फलपुष्पसमाकीर्णा लक्ष्मीश्चैवोपजायते ॥ आश्रमं रूपसम्पन्नं फलपुष्पोपशोभितम्
फलपुष्पसमाकीर्णं तत्राभवत्, लक्ष्मीश्चैवोपजायते; आश्रमोऽपि रूपसम्पन्नः फलपुष्पोपशोभितो बभूव।
Verse 12
तच्च वै भस्मसाद्भूतं महारुद्रस्य तेजसा॥ दग्ध्वा तं चाश्रमं पुण्यमौरवस्य सुमहत्प्रियम्॥
तच्च स्थानं महारुद्रस्य तेजसा भस्मसादभवत्; और्वस्य सुमहत्प्रियं पुण्यमाश्रमं तं दग्ध्वा।
Verse 13
ईश्वरोऽपि ततः प्राप्तः शीघ्रमेव हिमालयम्॥ एतस्मिन्नन्तरे देवि गृह्य पुष्पकरण्डकम्॥
ईश्वरोऽपि ततः शीघ्रमेव हिमालयं प्राप्तः। एतस्मिन्नन्तरे देवि पुष्पकरण्डकं गृह्य (… )।
Verse 14
आश्रमं समनुप्राप्त और्वोऽपि मुनिपुङ्गवः॥ शान्तो दान्तः क्षमाशीलः सत्यव्रतपरायणः॥
और्वोऽपि मुनिपुङ्गवः आश्रमं समनुप्राप्तः—शान्तो दान्तः क्षमाशीलः सत्यव्रतपरायणः।
Verse 15
दृष्ट्वा स्वमाश्रमं दग्धं बहुपुष्पफलोदकम्॥ मन्युना परमाविष्टो दुःखनेत्रपरिप्लुतः॥
स्वमाश्रमं दग्धं दृष्ट्वा, यः पूर्वं बहुपुष्पफलोदकसमृद्धः, स परममन्युना आविष्टो दुःखनेत्रपरिप्लुतः।
Verse 16
उवाच क्रोधरक्ताक्षो वचनं निर्दहन्निव॥ येनैष चाश्रमो दग्धो बहुपुष्पफलोदकः॥
क्रोधरक्ताक्षः स उवाच वचनं निर्दहन्निव—केनैष बहुपुष्पफलोदकसमृद्धोऽयं आश्रमो दग्धः?
Verse 17
सोऽपि दुःखेन सन्तप्तः सर्वलोकान्भ्रमिष्यति॥ एवमौरवेन दत्ते तु शापे तस्मिन्महौजसि॥
सोऽपि दुःखेन सन्तप्तः सर्वलोकान् भ्रमिष्यति—इति मुनिना और्वेण महौजसि तस्मिन् शापे दत्ते (… )।
Verse 18
महाभयात्तु लोकानां न कश्चित्पर्यवारयत्॥ तत्क्षणादेव देवेशि ईशोऽपि जगतो विभुः॥
महाभयेन लोकानां न कश्चित् तत्र पर्यवारयत्। तत्क्षणादेव देवेशि जगतो विभुर् ईशोऽपि (प्रादुरभवत्)।
Verse 19
दह्यते स्म जगत्सर्वं स तु किञ्चिन्न चेच्छति॥ को वा प्रतिविधिस्तत्र यथा सर्वस्य सम्भवेत्॥
जगत्सर्वं दह्यते स्म; स तु किञ्चिन्नैव इच्छति। तत्र को वा प्रतिविधिः, येन सर्वस्य सम्भवेत् हितम्?
Verse 20
एवमुक्ते मया क्रोधाद्दीक्षितस्तस्य चाश्रमः॥ दग्धोऽभवत्क्षणेनैव वयं तस्माद्विनिर्गताः॥
एवमुक्ते मया क्रोधात् तस्याश्रमो दीक्षितः; क्षणेनैव दग्धोऽभवत्, वयं तस्माद् विनिर्गताः।
Verse 21
एतद्दुःखेन सन्तप्तो मन्युना च परिप्लुतः॥ और्वः शशाप रोषेण तेन तप्ता वयं शिवे॥
एतद्दुःखेन सन्तप्तो मन्युना च परिप्लुतः। और्वो रोषेण शशाप; तेन तप्ता वयं शिवे।
Verse 22
ततोऽभ्रमद्विरूपाक्षः शं न प्राप्नोति कर्हिचित् ॥ अहं च परितप्तोऽस्मि आत्मत्वादीश्वरस्य च ॥
ततो विरूपाक्षोऽभ्रमद्, कर्हिचिच्छं न प्राप्नोति। अहं च परितप्तोऽस्मि, ईश्वरस्यात्मत्वात्।
Verse 23
तेन दाहेन संतप्तो न शक्नोमि विचेष्टितुम् ॥ पार्वत्या च ततः प्रोक्तः आवां नारायणं प्रति ॥
तेन दाहेन संतप्तोऽहं न शक्नोमि विचेष्टितुम्। ततः पार्वत्या प्रोक्तम्—आवां नारायणं प्रति गच्छावः॥
Verse 24
गच्छावस्तस्य वाक्येन सुखं यत्र भविष्यति ॥ ततो नारायणं गत्वा सह तेन तमौर्वकम् ॥
तस्य वाक्येन गच्छावः यत्र सुखं भविष्यति। ततः सह तेन नारायणं गत्वा तमौर्वकं समुपागमन्॥
Verse 25
विज्ञापयामो रुद्रस्य शापोऽयं विनिवर्त्तताम् ॥ संतप्ताः स्म वयं सर्वे तस्माच्छापं निवर्त्तय ॥
रुद्रस्यायं शापो विनिवर्ततामिति विज्ञापयामः। वयं सर्वे संतप्ताः, तस्माच्छापं निवर्तय॥
Verse 26
और्वोऽप्युवाच नोक्तं मे अनृतं तु कदाचन ॥ सुरभीगणमानिय गत्वैतं स्नापयन्तु वै ॥
और्वोऽप्युवाच—न मे कदाचनानृतं प्रोक्तम्। सुरभीगणमानिय गत्वा एतं वै स्नापयन्तु॥
Verse 27
रुद्रशापो निवृत्तः स्यात्तेनैव किल नान्यथा ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवि मया गावोऽवतारिताः ॥
तेनैवोपायेन रुद्रशापो निवृत्तः स्यात्, नान्यथा। एतस्मिन्नन्तरे देवि मया गावोऽवतारिताः॥
Verse 28
तच्च गोनिष्क्रमं नाम तीर्थं परमपावनम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकरात्रोषितो नरः ॥
तच्च गोनिष्क्रमं नाम तीर्थं परमपावनम्। तत्रैक-रात्र्युषितो नरः स्नानं कुर्यात्॥
Verse 29
गोलोकं च समासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
गोलोकं समासाद्य मोदते नात्र संशयः। अथात्र कर्म सुदुष्करं कृत्वा प्राणान् मुञ्चति॥
Verse 30
शंखचक्रगदायुक्तो मम लोके महीयते ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र मूले मूलवटस्य हि ॥
शङ्खचक्रगदायुक्तो मम लोके महीयते। अत्र मूलवटस्य मूले पञ्च धाराः पतन्ति हि॥
Verse 31
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चरात्रोषितो नरः ॥ पञ्चानामपि यज्ञानां फलमाप्नोति मानवः ॥
तत्र पञ्चरात्र्युषितो नरः स्नानं प्रकुर्वीत। पञ्चानामपि यज्ञानां फलमाप्नोति मानवः॥
Verse 32
अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ पञ्चयज्ञफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥
अथात्र कर्म सुदुष्करं कृत्वा प्राणान् मुञ्चति। पञ्चयज्ञफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते॥
Verse 33
अस्ति पञ्चपदं नाम तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥ मम पूर्वेण पार्श्वेण दृढाः पञ्च महाशिलाः ॥
तस्मिन्मम परमपुण्यक्षेत्रे ‘पञ्चपद’ इति नाम स्थानमस्ति। तस्य पूर्वपार्श्वे दृढाः स्थिराः पञ्च महाशिलाः स्थिताः॥
Verse 34
मत्पूर्वां दिशमाश्रित्य तत्र ब्रह्मपदद्वयम् ॥ मध्ये तु तस्य कुण्डस्य शिला विस्तीर्णसंश्रिता ॥
मत्पूर्वदिशमाश्रित्य तत्र ब्रह्मणः पदद्वयं विद्यते। तस्य कुण्डस्य मध्ये विस्तीर्णा सुस्थिताश्रिता शिला वर्तते॥
Verse 35
ऊर्ध्वं नालपरिणाहं तत्र विष्णुपदं मम ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
ऊर्ध्वं नालपरिमाणे मम विष्णोः पदं तत्र विद्यते। पञ्चरात्रं तत्रोषितो नरः तत्र स्नानं कुर्यात्॥
Verse 36
यान्ति शुद्धांस्तु लोकांस्ते ये च भागवतप्रियाः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्युक्तः पञ्चपदे नरः ॥
ये भागवतप्रियाः ते शुद्धान् लोकान् यान्ति। अथ चात्र पञ्चपदे युक्तो नरः प्राणान् मुञ्चति॥
Verse 37
यत्र धारा पतत्येका पश्चिमां दिशमाश्रिता ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकरात्रोषितो नरः ॥
यत्र एका धारा पश्चिमदिशमाश्रिता पतति, तत्र एकरात्रोषितो नरः स्नानं कुर्यात्॥
Verse 38
ब्रह्मलोकमवाप्नोति ब्रह्मणा सह मोदते ॥ कौमुदस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशी ॥
ब्रह्मलोकमवाप्नोति ब्रह्मणा सह मोदते । कौमुदमासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां (एतत् फलम्) ॥
Verse 39
यज्ञानां वाजपेयानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥
वाजपेयानां यज्ञानां फलं मानवः प्राप्नोति । अथात्र मम कर्मसु निष्ठितः प्राणान् मुञ्चते ॥
Verse 40
वाजपेयफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥ अस्ति कोटिवटं नाम तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥
वाजपेयफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते । मम परमे क्षेत्रे ‘कोटिवट’ इति नाम स्थानमस्ति ॥
Verse 41
पञ्चक्रोशं ततो गत्वा वायव्यां दिशि संस्थितः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥
ततः पञ्चक्रोशं गत्वा वायव्यां दिशि संस्थितः । षष्ठकालोषितो नरः तत्र स्नानं कुर्यात् ॥
Verse 42
बहुयज्ञस्य कोटीनां फलं प्राप्नोति निष्कलम् ॥ अथात्र मुंचते प्राणान्भूमे कोटिवटे शुभे ॥
बहुयज्ञानां कोटीनां फलं निष्कलं प्राप्नोति । अथात्र शुभे कोटिवटे, हे भूमे, प्राणान् मुञ्चति चेत् (तत्फलम्) ॥
Verse 43
यज्ञकोटिफलं भुक्त्वा मम कोटिं प्रपद्यते ॥ अस्ति विष्णुसरो नाम तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥
यज्ञकोटिफलं भुक्त्वा मम परमां गतिं प्रपद्यते। तस्मिन्मम परमे क्षेत्रे ‘विष्णुसरः’ नाम तीर्थं विद्यते॥
Verse 44
पूर्वोत्तरेण पार्श्वेन पञ्चक्रोशं न संशयः ॥ मत्सरः पद्मपत्राक्षि अगाधं परिसंस्थितम् ॥
पूर्वोत्तरेण पार्श्वेन पञ्चक्रोशं विस्तारो न संशयः। पद्मपत्राक्षि, तत्र ‘मत्सरः’ नाम अगाधः परिसंस्थितः॥
Verse 45
पञ्चक्रोशश्च विस्तारः पर्वतः परिमण्डलः ॥ तत्र भ्रमति यो भद्रे कुर्याच्चैव प्रदक्षिणम् ॥
पञ्चक्रोशो विस्तारः, पर्वतः परिमण्डलाकारः। भद्रे, यस्तत्र भ्रमति स प्रदक्षिणां च कुर्यात्॥
Verse 46
तावद्वर्षसहस्राणि ब्रह्मलोके महीयते ॥ अथात्र मुंचते प्राणान्स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥
तावद्वर्षसहस्राणि ब्रह्मलोके महीयते। अथात्र प्राणान् मुञ्चते स्वकर्मपरिनिष्ठितः॥
Verse 47
ब्रह्मलोकं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे आश्चर्यं शृणु सुन्दरि ॥
ब्रह्मलोकं समुत्सृज्य मम लोके महीयते। तस्मिन् महाभागे क्षेत्रे आश्चर्यं शृणु सुन्दरि॥
Verse 48
गवां वै श्रूयते शब्दो मम कर्मसुखावहः ॥ अथात्र ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशी ॥
गवां हि शब्दः श्रूयते मम कर्मणः सुखावहः। अत्र ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां विशेषतः स्मृतम्॥
Verse 49
श्रूयते सुमहान्छब्दः स्वयमेतन्न संशयः ॥ एवं गोस्थलके पुण्ये महाभागवतः शुचिः ॥
श्रूयते सुमहान् शब्दः स्वयमेवैतद् न संशयः। एवं गोस्थलके पुण्ये महाभागवतः शुचिः॥
Verse 50
करोति शुभकर्माणि शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥ एवं तेन महाभागे ईश्वरेण यशस्विनि ॥
करोति शुभकर्माणि शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात्। एवं तेन महाभागे ईश्वरेण यशस्विनि॥
Verse 51
शापदाहो विनिर्मुक्तः सर्वैः सह मरुद्गणैः ॥ एतद्गोस्थलकं नाम सर्वशान्तिकरं परम् ॥
शापदाहाद् विनिर्मुक्तः सर्वैः सह मरुद्गणैः। एतद्गोस्थलकं नाम सर्वशान्तिकरं परम्॥
Verse 52
कथितं देवि कार्त्स्न्येन तवानुग्रहकाम्यया॥ एषोऽध्यायो महाभागे सर्वमङ्गलकारकः॥
कथितं देवि कार्त्स्न्येन तवानुग्रहकाम्यया। एषोऽध्यायो महाभागे सर्वमङ्गलकारकः॥
Verse 53
मम मार्गानुसाराणां मम च प्रीतिवर्धनः॥ श्रेष्ठानां परमं श्रेष्ठं मङ्गलानां च मङ्गलम्॥
मम मार्गानुसारिणां ममापि प्रीतिवर्धनं भवति। एतत् श्रेष्ठानां परमं श्रेष्ठं, मङ्गलानां च परमं मङ्गलम्॥
Verse 54
लाभानां परमो लाभो धर्माणां धर्म उत्तमः॥ लभन्ते पठमानाः वै मम मार्गानुसारिणः॥
लाभानां परमो लाभः, धर्माणां धर्म उत्तमः। पठमानाः खलु मम मार्गानुसारिणोऽस्य फलं लभन्ते॥
Verse 55
तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके महीयते॥ पतनं च न विद्येत पठमानो दिने दिने॥
तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके महीयते। दिने दिने पठमानस्य पतनं न कदाचन विद्यते॥
Verse 56
तारितानि कुलान्येभिः सप्त सप्त च सप्त च॥ पिशुनाय न दातव्यं न मूर्खाय शठाय च॥
एभिः कुलानि तार्यन्ते सप्त सप्त च सप्त च। पिशुनाय न दातव्यं, न मूर्खाय शठाय च॥
Verse 57
देयं पुत्राय शिष्याय यश्च जानाति सेवितुम्॥ एतन्मरणकाले तु न कदाचित्तु विस्मरेत्॥
पुत्राय शिष्याय च देयं, यश्च सेवितुं जानाति। मरणकाले त्वेतत् कदाचिदपि न विस्मरेत्॥
Verse 58
श्लोकं वा यदि वा पादं यदीच्छेत् परमां गतिम्॥ तत्क्षेत्रं तु महाभागे पञ्चयोजनमण्डलम्॥
श्लोकं वा यदि वा पादं यदीच्छेत् परमां गतिम्। तत्क्षेत्रं तु महाभागे पञ्चयोजनमण्डलम्॥
Verse 59
तिष्ठामि परया प्रीत्या दिशं पूर्वामुपाश्रितः॥ पश्चिमेन वहेद्गङ्गां निष्कामेन वसुन्धरे॥
तिष्ठामि परया प्रीत्या दिशं पूर्वामुपाश्रितः। पश्चिमेन वहेद्गङ्गां निष्कामेन वसुन्धरे॥
Verse 60
एवं रहस्यं गुह्यं च सर्वकर्मसुखावहम्॥ एतत्ते परमं भद्रे गुह्यं धर्मसमन्वितम्॥
एवं रहस्यं गुह्यं च सर्वकर्मसुखावहम्। एतत्ते परमं भद्रे गुह्यं धर्मसमन्वितम्॥
Verse 61
मम क्षेत्रं महाभागे यत्त्वया परिपृच्छितम्॥
मम क्षेत्रं महाभागे यत्त्वया परिपृच्छितम्॥
Verse 62
तत्र त्वौर्वो महाभागे तप्यते समदर्शनः ॥ पद्मानां कारणादौर्वो गङ्गाद्वारमुपागतः
तत्र त्वौर्वो महाभागे तप्यते समदर्शनः। पद्मानां कारणादौर्वो गङ्गाद्वारमुपागतः॥
Verse 63
महादाहेन सन्तप्तः शम्भुर्देवीमुवाच ह ॥ और्वस्य तु तपो दृष्ट्वा भीतैर्देवैरुदाहृतम्
महादाहेन सन्तप्तः शम्भुर्देवीमुवाच ह। और्वस्य तपो दृष्ट्वा भीतैर्देवैरुदाहृतम्॥
Verse 64
सप्तसप्ततिः कल्याणि सौरभेया महौजसः ॥ तेनाप्लावितदेहाश्च परां निर्वृतिमागताः
सप्तसप्ततिः कल्याणि सौरभेया महौजसः। तेनाप्लावितदेहाश्च परां निर्वृतिमागताः॥
Verse 65
विमुक्तः सर्वसंसारान्मम लोकं च गच्छति ॥ ततो ब्रह्मपदं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम
विमुक्तः सर्वसंसारान्मम लोकं च गच्छति। ततो ब्रह्मपदं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम॥
Verse 66
उपवासं त्रिरात्रं तु कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ यावन्ति भ्रममाणस्य पदानि ननु सुन्दरि
उपवासं त्रिरात्रं तु कृत्वा कर्म सुदुष्करम्। यावन्ति भ्रममाणस्य पदानि ननु सुन्दरि॥
Verse 67
तेजः श्रियं च लक्ष्मीं च सर्वकामान्यशस्विनि ॥ यावन्ति चाक्षराणि स्युरत्राध्याये मनस्विनि
तेजः श्रियं च लक्ष्मीं च सर्वकामान्यशस्विनि। यावन्ति चाक्षराणि स्युरत्राध्याये मनस्विनि॥
Frequently Asked Questions
The text frames ascetic power (tapas) and divine power (tejas) as potentially destabilizing when expressed through anger or curse, and it emphasizes restoration through regulated ritual action and restraint. The prescribed remedy—bringing Surabhī cattle to bathe Aurva—functions as a nonviolent, reparative act that re-stabilizes the worlds, presenting purification as a socially and environmentally harmonizing process rather than mere personal merit.
The chapter specifies observances tied to Dvādaśī (12th lunar day): (1) in Kaumuda month (kaumudasya māsyasya), Śukla-pakṣa Dvādaśī, linked with Brahmapada bathing and vājapeya-like merit; and (2) in Jyeṣṭha month, Śukla-pakṣa Dvādaśī, when an auspicious spontaneous sound of cows is said to be heard in the sacred area. Durational markers include ekarātra (one night), pañcarātra (five nights), ṣaṣṭha-kāla (a six-period stay), and trirātra upavāsa (three-night fast).
Through Pṛthivī as interlocutor and through the tīrtha’s hydrological features (dhārā, kuṇḍa, saras), the narrative links moral disturbance (krodha, śāpa) to world-burning imagery and then resolves it via water-based purification and regulated movement across the landscape (bathing, circumambulation, timed residence). Sacred groves/trees (e.g., Mūlavaṭa, Koṭivaṭa) and waters are presented as stabilizing nodes, implying an early ethic where terrestrial sites are maintained through disciplined human conduct.
Key figures include the sage Aurva (an archetypal tapasvin), Īśvara/Rudra (Śambhu, Mahārudra), Nārāyaṇa (invoked as an authority to negotiate the curse’s reversal), Surabhī cattle (saurabheya-gaṇa), and Marut-gaṇas. A prajāpati named Aurva is also mentioned in connection with extended austerities, and the narrative situates these figures within a mythic-sacral history anchored to Gaṅgādvāra and Himalayan geography.