Adhyaya 146: The Greatness of Hṛṣīkeśa at Rurukṣetra: The Origin Narrative of Ruru and the Sacred Site

Verse 1

अथ रुरुक्षेत्रस्थहृषीकेशमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ शालग्रामस्य माहात्म्यं श्रुत्वा गुह्यं महौजसम् ॥ विस्मयं परमं गत्वा हृष्टा वचनमब्रवीत् ॥

હવે રુરુક્ષેત્રસ્થ હૃષીકેશના માહાત્મ્યનું વર્ણન થાય છે. સૂત બોલ્યા—શાલગ્રામનું ગુહ્ય અને મહાપ્રભાવશાળી માહાત્મ્ય સાંભળી તે પરમ વિસ્મયમાં પડી, હર્ષિત થઈને આ વચનો બોલી।

Verse 2

धरण्युवाच ॥ अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं यत्त्वया भाषितं हरे ॥ एतच्छ्रुत्वा महाभाग जातास्मि विगतज्वरा ॥

ધરા બોલી—અહો! હે હરિ, તમે આ ક્ષેત્રનું જે માહાત્મ્ય કહ્યું છે. હે મહાભાગ, તે સાંભળી હું જ્વરસમાન સંતાપથી મુક્ત થઈ ગઈ છું।

Verse 3

रुरुषण्डमिति प्रोक्तं यत्त्वया परमार्चितम् ॥ रुरुर्नाम कथं को वा आसीत्पूर्वं जनार्दन ॥

તમે તેને ‘રુરુષંડ’ કહીને પરમ રીતે પૂજિત કર્યું છે. પરંતુ હે જનાર્દન, ‘રુરુ’ નામ કેવી રીતે પડ્યું અને પૂર્વકালে રુરુ કોણ હતો?

Verse 4

यन्नाम्ना परमं क्षेत्रं हृषीकेश त्वयाश्रितम् ॥ कथयस्व जगन्नाथ यद्यनुग्राह्यता मयि ॥

હે હૃષીકેશ, કયા નામથી આ પરમ ક્ષેત્ર તમારાથી સંકળાયેલું છે તે કહો. હે જગન્નાથ, જો હું તમારા અનુગ્રહને યોગ્ય હોઉં તો તેનું વર્ણન કરો।

Verse 5

श्रीवराह उवाच ॥ आसीत्पुरा महाभागो देवदत्त इति द्विजः ॥ भृगुवंशे समुत्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—પૂર્વકાળે દેવદત્ત નામે એક મહાભાગ દ્વિજ હતો. તે ભૃગુવંશમાં ઉત્પન્ન થઈ વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત હતો.

Verse 6

यज्ञविद्यासु कुशलो व्रतनिष्ठोऽतिथिप्रियः ॥ तत्राश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलतान्वितम् ॥

તે યજ્ઞવિદ્યાઓમાં કુશળ, વ્રતમાં નિષ્ઠાવાન અને અતિથિસત્કારમાં પ્રિય હતો. ત્યાં તેનું પુણ્ય આશ્રમસ્થાન હતું, જે પુણ્ય વૃક્ષો અને લતાઓથી સુશોભિત હતું.

Verse 7

शान्तैर्मृगगणैः कीर्णं कन्दमूलफलान्वितम् ॥ तत्र तीव्रं तपोऽतप्यद्देवदत्तो मुनीश्वरः ॥

તે આશ્રમ શાંત મૃગસમૂહોથી ભરેલો હતો અને કંદ, મૂળ તથા ફળોથી સમૃદ્ધ હતો. ત્યાં મુનિમાં શ્રેષ્ઠ દેવદત્તે તીવ્ર તપ કર્યું.

Verse 8

वर्षाणामयुतं साग्रं तत इन्द्रो व्यचिन्तयत् ॥ कामं वसन्तसहितं गन्धर्वान् स सखीन् पुनः ॥

દસ હજાર વર્ષથી થોડા વધુ સમય પછી ઇન્દ્ર ચિંતિત થયો. ત્યારબાદ તેણે વસંતાસહિત કામદેવને અને પોતાના સખા ગંધર્વોને ફરી બોલાવ્યા.

Verse 9

उवाच मधुरं वाक्यं क्षुब्धेन्द्रियमनाः प्रभुः ॥ अहो सखायः किञ्चिन्मे महत्कार्यमुपस्थितम् ॥

ઇન્દ્રિયો અને મન ક્ષુબ્ધ હોવા છતાં પ્રભુએ મધુર વચન કહ્યું—“અહો સખાઓ, મારા માટે એક મહાન કાર્ય ઉપસ્થિત થયું છે.”

Verse 10

तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा ते काममलयानिलाः ॥ प्रत्य्यूचुर्देवराजानमाज्ञापय निजं प्रियम् ॥

ઇન્દ્રનાં વચન સાંભળી કામ અને મલય પવન દેવરાજને બોલ્યા—“તમને જે પ્રિય હોય તે આજ્ઞા કરો।”

Verse 11

जितेन्द्रियस्यापि मनः कस्य संक्षोभयामहे ॥ कं वा सुतीव्रात्तपसो भ्रंशयामः सुपेशलम् ॥

“ઇન્દ્રિયોને જીતનારનું પણ મન અમે કોનું અશાંત કરી શકીએ? અથવા અતિ તીવ્ર અને સુસંસ્કૃત તપસ્યાથી કોને ભ્રષ્ટ કરી શકીએ?”

Verse 12

आज्ञाप्रसादं ते लब्ध्वा वद शीघ्रं सुखी भव ॥ इत्युक्तः शतमन्युर्वै प्रत्युवाचाथ मानयन् ॥

“તમારી આજ્ઞાનો પ્રસાદ મેળવીને શીઘ્ર કહો—નિર્ભય રહો।” એમ કહ્યા પછી શતમન્યુ (ઇન્દ્ર) તેમણે માન આપીને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 13

तदैव मे गता चिन्ता भवतां दर्शनं यदा ॥ जातमेवाखिलं कार्यं मम तच्छृणुताखिलाः ॥

“જ્યારે તમારું દર્શન થયું, તે ક્ષણે જ મારી ચિંતા દૂર થઈ. મારું સર્વ કાર્ય હવે ઉપસ્થિત થયું છે—તમામે સાંભળો।”

Verse 14

हिमशैले महारम्ये हृषीकेशाश्रितो मुनिः ॥ देवदत्त इति ख्यातस्तपस्यति महत्तपः ॥

“અતિ રમ્ય હિમશૈલ પર હૃષીકેશના આશ્રયમાં રહેલા દેવદત્ત નામે પ્રસિદ્ધ મુનિ મહાન તપ કરે છે।”

Verse 15

जिघृक्षुर्मे पदं नूनं तत्तपो विनिवर्त्यताम् ॥ इत्युक्तास्ते तदाज्ञां वै गृहीत्वा शिरसा द्रुतम् ॥

“એ નિશ્ચયે મારું પદ મેળવવા ઇચ્છે છે; તેથી તે તપસ્યા રોકી દેવી.” એમ કહ્યા પછી તેમણે મસ્તક નમાવી તે આજ્ઞા તત્કાળ સ્વીકારી.

Verse 16

प्रस्थानाय मतिं चक्रुः कामदेवपुरःसराः ॥ प्रस्थाप्याग्रे वसन्तं च मलयानिलमेव च ॥

કામદેવના આગેવાનપણામાં તેમણે પ્રસ્થાન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો અને અગ્રદૂતરૂપે પહેલાં વસંત તથા મલય પવનને આગળ મોકલ્યા.

Verse 17

ततः सुरपतिः शक्रः प्रम्लोचां नाम नामतः ॥ प्रशस्य प्रणयात्पूर्वं मानयन्निदमब्रवीत् ॥

પછી દેવપતિ શક્રે ‘પ્રમ્લોચા’ નામ લઈને તેને સંબોધી, પહેલાં સ્નેહપૂર્વક પ્રશંસા કરી અને માન આપીને આ રીતે કહ્યું.

Verse 18

गच्छ स्वस्तिमती देवि विजयाय मुनेर्भुवि ॥ यत्राश्रमपदं तस्य देवदत्तस्य वै मुनेः ॥

“હે શુભલક્ષણા દેવી, ભૂમિ પર તે મુનિ પર વિજય માટે જા—જ્યાં તે દેવદત્ત મુનિનું આશ્રમસ્થાન છે.”

Verse 19

तथा कुरुष्व भद्रं ते हृषीकेशसमीपतः ॥ इन्द्रस्याज्ञां समादाय ययौ तस्याश्रमं प्रति ॥

“એ જ રીતે કર; તારો કલ્યાણ થાઓ—હૃષીકેશના સમીપ.” ઇન્દ્રની આજ્ઞા લઈને તે તે મુનિના આશ્રમ તરફ ગયો.

Verse 20

समीपोपवने रम्ये नानाद्रुमलताकुले ॥ मधुरालापबहुले कोकिलानां कलाकुले ॥

નજીકના રમ્ય ઉપવનમાં અનેક પ્રકારના વૃક્ષો અને લતાઓથી ઘેરાયેલું, મધુર કલરવથી ભરપૂર અને કોયલોના સૂરથી ગુંજતું હતું।

Verse 21

रसालमञ्जरीव्याप्तरसामोदालिसंकुले ॥ गुंजन्मत्तालिसन्नादश्रुतिश्रुतिधरान्विते ॥

આંબાની મંજરીઓના સુગંધ-રસથી વ્યાપ્ત, એ મધુર ગંધથી મત્ત થયેલા ભમરાના ઝુંડોથી ભરેલું, અને ગુંજતા મધમાખીઓના નાદથી સતત શ્રવણસુખ આપતું હતું।

Verse 22

गन्धर्वगीतसम्मिश्रे मलयानिलशीतले ॥ सम्प्फुल्लपङ्कजवने सुनिर्मलजलाशये ॥

ગંધર્વગીતથી મિશ્રિત, મલય પર્વતની શીતળ પવનથી ઠંડકભર્યું, સંપૂર્ણ ખીલેલા કમળોના વનથી યુક્ત અને અત્યંત નિર્મળ જળાશયથી શોભિત હતું।

Verse 23

मुनिप्रभावसन्त्यक्तक्रौर्यस्थलजलाशये ॥ मधुरामोद मधुरे चित्तक्षोभविधायिनि ॥

જ્યાં મુનિના પ્રભાવથી જમીન અને જળ—બન્નેમાં ક્રૂરતા ત્યજી દેવામાં આવી હતી; કોમળ સુગંધથી મધુર, છતાં મનમાં ઉથલપાથલ જગાવનારું હતું।

Verse 24

प्रविश्य सा वरारोहा गीतं सुमधुरं जगौ ॥ यदा ध्यानादुपरतः समाधेर्विरताश्चिरात् ॥

પ્રવેશ કરીને તે સુન્દરી અતિ મધુર ગીત ગાવા લાગી. જ્યારે તે ધ્યાનમાંથી ઉપશમ થયો—અને ઘણાં સમયથી સમાધિમાંથી પણ વિરત થયો હતો—

Verse 25

गान्धर्वं प्रारभंस्ते तु गन्धर्वाः सुरसम्मताः ॥ तस्मिन्नेव क्षणे लब्ध्वा अवसरं पञ्च सायकः ॥

ત્યારે દેવોએ સંમત કરેલા ગંધર્વોએ ગાન્ધર્વ-ગાન આરંભ્યું. એ જ ક્ષણે અવસર મેળવી પંચસાયકે કામદેવે કાર્ય કર્યું.

Verse 26

विचकर्ष धनुः पुष्पं सायकान् समयूयुजत् ॥ संलक्ष्य तं मुनिं शान्तं भाविदैवबलात्कृतम् ॥

તેણે પુષ્પધનુષ ખેંચ્યું અને બાણો ચડાવ્યાં. ભાવિ દૈવબળથી એ સ્થિતિમાં લવાયેલા તે શાંત મુનિને નિશાન બનાવી,

Verse 27

श्रुत्वा तन्मधुरं गीतं पञ्चमालापसुन्दरम् ॥ क्षुब्धचित्तः समभवत्स मुनिः संशितव्रतः ॥

પંચમ આલાપથી શોભિત તે મધુર ગીત સાંભળીને, કઠોર વ્રતવાળા તે મુનિનું ચિત્ત ક્ષુબ્ધ થયું.

Verse 28

विचचाराश्रमपदं पश्यन्सन्तुष्टमानसः ॥ दूराद्ददर्श तन्वङ्गीं क्रीडन्तीं कन्दुकेन ताम् ॥

સંતોષભર્યા મનથી તે આશ્રમ-પરિસરમાં ફરતો રહ્યો. દૂરથી તેણે તે સુકુમાર અંગવાળી સ્ત્રીને બોલથી રમતી જોઈ.

Verse 29

दृष्ट्वैव तां तु चार्वङ्गीं विद्धः कामेन पत्रिणा ॥ तस्याः समीपमगमत्स्मयमानो महामुनिः ॥

તે ચાર્વંગીને જોઈતાં જ મહામુનિ કામદેવના પંખાવાળા બાણથી વિદ્ધ થયો; અને સ્મિત સાથે તેની નજીક ગયો.

Verse 30

सापि दृष्ट्वा देवदत्तं सज्जन्ती हरिणेक्षणा ॥ कटाक्षयन्ती सहसा लज्जमाना विगूहति ॥

તે પણ દેવદત્તને જોઈને તેની તરફ આકર્ષાઈ ગઈ; હરિણનયના તે તિરછા કટાક્ષ કરતી, અચાનક લજ્જિત થઈ પોતાને છુપાવવા લાગી।

Verse 31

करेण कन्दुकं घ्नन्ती चञ्चलाक्षी सुपेशला ॥ स्रंसता केशपासेन गलत्पुष्पेण राजता ॥

તે હાથથી કંદુકને આઘાત કરતી હતી; ચંચલ નેત્રોવાળી અને અતિ સુડોળ, ઢીલા પડેલા વાળ અને સરકતા ફૂલોથી તે ઝળહળી રહી હતી।

Verse 32

मनो हरन्ती तस्यर्षेः ललितैर्विभ्रमोद्भवैः ॥ एतस्मिन्नन्तरे तस्या दक्षिणः पवनोऽहरत् ॥

તે લલિત અને રમૂજી હાવભાવોથી તે ઋષિનું મન હરી લેતી હતી; એ જ ક્ષણે દક્ષિણ તરફની મંદ પવનએ તેના વસ્ત્રને ઉડાવી દીધું।

Verse 33

वासः सूक्ष्मं गलन्नीवि काञ्चीदामगुणान्वितम् ॥ पुष्पबाणोऽप्यविध्यत्तं दृष्ट्वा अवसरमन्तिके ॥

તેનું સૂક્ષ્મ વસ્ત્ર, સરકતી નીવી (કમરબંધ) અને કાઞ્ચીદામની દોરી દેખાતી હતી; નજીક અવસર જોઈ પુષ્પબાણધારી કામદેવે પણ તેને વિંધ્યો।

Verse 34

सम्मोहितः स तु मुनिर्गत्वान्तिकमथाब्रवीत् ॥ का त्वं कस्यासि सुभगे वनेऽस्मिन्किञ्चिकीर्षसि ॥

મોહિત થયેલો તે મુનિ નજીક જઈ બોલ્યો— “સુભગે, તું કોણ છે? કોની છે? આ વનમાં શું કરવા ઇચ્છે છે?”

Verse 35

मादृशान्किं मृगयसे बाहुपाशेन वा मृगान् ॥ बद्ध्वा गृहीत्वा वामोरु किं वाऽस्मान्कर्तुमिच्छसि ॥

શું તું મારા જેવા પુરુષોને—અથવા મૃગોને—તારા ભુજાપાશથી શિકાર કરે છે? હે સુજાંઘે! બાંધીને પકડીને અમારું શું કરવાનું ઇચ્છે છે?

Verse 36

सर्वथाऽस्मांस्तवाधीनान् यद्यद्वा कारयिष्यति ॥ तत्तत्कुर्मो वयं नित्यं तदधीनाः स्म सर्वथा ॥

અમે સર્વ રીતે તારા અધિન છીએ; તું જે જે કરાવશે, તે તે જ અમે સદા કરીશું. અમે સર્વથા તારા પર જ નિર્ભર છીએ.

Verse 37

रममाणस्तया सार्द्धं भुञ्जन्भोगान्मनोरमान् ॥ तपःप्रभावोपनतान्दिवारात्रमतन्द्रितः ॥

તે તેની સાથે રમતો રમતો મનોહર ભોગો ભોગવતો રહ્યો—જે તેના તપના પ્રભાવથી પ્રાપ્ત થયા હતા—અને તે દિવસ-રાત અવિરત રહ્યો.

Verse 38

बहूनहर्गणानेवं रममाणो यदृच्छया ॥ सुप्तोत्थित इवाकस्माद्विवकेन समन्वितः ॥

આ રીતે તે ઘણા દિવસો સુધી યદૃચ્છયા રમણ કરતો રહ્યો; પછી અચાનક—જાણે ઊંઘમાંથી જાગ્યો હોય તેમ—વિવેકથી યુક્ત થયો.

Verse 39

निर्वेदं प्राप्तवान् सद्यस् ततो वाच भृशातुरः ॥ अहो भागवती माया ययाहं भृशमोहितः ॥

તેણે તરત જ નિર્વેદ (વૈરાગ્ય) પ્રાપ્ત કર્યો; પછી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ બોલ્યો—“અહો! આ ભાગવતી માયા, જેના દ્વારા હું અત્યંત મોહિત થયો છું.”

Verse 40

जानन्नपि तपोभ्रंशं प्राप्तो दैवबलात्कृतः ॥ अग्निकुण्डसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान् ॥

બધું જાણતાં છતાં તે દૈવબળથી તપોભ્રંશને પામ્યો. “નારી અગ્નિકુંડ સમી છે અને પુરુષ ઘૃતકુંભ સમો છે.”

Verse 41

इति प्रवादो मूर्खाणां विचारान्महदन्तरम् ॥ घृतकुम्भोऽग्नियोगेन द्रवते न तु दर्शनात् ॥

આ મૂર્ખોની કહેવત છે, વિચારથી બહુ દૂર. ઘૃતકુંભ અગ્નિસંયોગથી દ્રવે છે, માત્ર દર્શનથી નહીં.

Verse 42

पुमांस्त्रीदर्शनादेव द्रवते यद्विमोहितः ॥ नापराधस्त्वतो नार्याः स्वयं यदजितेन्द्रियः ॥

જો કોઈ પુરુષ મોહિત થઈ સ્ત્રીને જોઈને જ ‘દ્રવે’, તો તેમાં નારીનો અપરાધ નથી; દોષ તો તેનો જ છે, કારણ કે તેની ઇન્દ્રિયો અજિત છે.

Verse 43

इत्युक्त्वाऽसौ निवृत्तात्मा विससर्ज सुराङ्गनाम् ॥ प्रम्लोचा दैववशगो मनस्येतदचिन्तयत् ॥

આવું કહી તે—મનને નિવૃત્ત કરીને—તે સૂરાંગનાને વિદાય કરી. અને દૈવવશમાં રહેલી પ્રમ્લોચાએ મનમાં આમ વિચાર્યું.

Verse 44

उपसर्गो महानत्र तपसो भ्रंशकारकः ॥ त्यक्त्वाश्रममिमं चान्यत्स्थानं गत्वा समाहितः ॥

અહીં મોટો ઉપસર્ગ છે, જે તપનો ભ્રંશ કરાવે છે. આ આશ્રમ ત્યજીને હું બીજા સ્થાને જઈ મનને સમાહિત કરીશ.

Verse 45

तपस्तीव्रं समास्थाय शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ इति निश्चित्य मनसा गत्वा भृग्वाश्रमं प्रति ॥

મનમાં નિશ્ચય કરીને—“તીવ્ર તપ આચરીને હું આ દેહને ક્ષીણ કરી દઈશ”—એમ કહી તે ભૃગુના આશ્રમ તરફ ગયો।

Verse 46

पश्यन्भृग्वाश्रमं रम्यमुत्तरं गतवान् शनैः ॥ गण्डक्याः पूर्वभागे तु विविक्तं विजनं शुभम् ॥

ભૃગુનો રમ્ય આશ્રમ જોઈ તે ધીમે ધીમે ઉત્તર તરફ ગયો. ગંડકીના પૂર્વ ભાગે એકાંત, નિર્જન અને શુભ સ્થાન હતું।

Verse 47

दृष्ट्वा तीरेषु विश्रान्तस्तपोभूमिमचिन्तयत् ॥ भृगुतुङ्गं समासाद्य शङ्कराराधने रतः ॥

કાંઠાઓ પર ચારે તરફ જોઈ તે વિશ્રામ કર્યો અને તપ માટેની ભૂમિ વિચાર્યો. ભૃગુતુંગ પહોંચીને તે શંકરની આરાધનામાં લીન થયો।

Verse 48

अतप्यत तपो घोरं शिवदर्शनलालसः ॥ अथ दीर्घेण कालेन सन्तुष्टः स महेश्वरः ॥

શિવદર્શનની લાલસાથી તેણે ઘોર તપ કર્યું. પછી લાંબા સમય બાદ મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા।

Verse 49

रुरुरित्येव विख्याता पितुरेवाश्रमे स्थिता ॥ युवभिः प्रार्थ्यमानापि चित्ते कञ्चन नाध्यगात ॥

તે ‘રુરૂ’ નામે જ પ્રસિદ્ધ થઈ અને પિતાના આશ્રમમાં જ રહી. યુવાનો લગ્ન માટે વિનંતી કરતા છતાં તેણે મનમાં કોઈને સ્વીકાર્યો નહીં।

Verse 50

लिङ्गरूपधरः साक्षादुपर्यपि तथा ह्यधः ॥ तिर्यक् च जलधाराभिर्युक्तस्तत्तापशान्तिकृत् ॥

તે સాక్షાત્ લિંગરૂપ ધારણ કરીને ઉપર, નીચે તથા તિર્યક્ સર્વત્ર સ્થિત હતો. જલધારાઓથી યુક્ત થઈ તેણે તે તપતાપને શાંત કર્યો.

Verse 51

उवाच च प्रसन्नात्मा मुने पश्य च मां शिवम् ॥ मामेवावेहि विष्णुं त्वं मा पश्यस्वान्तरं मम ॥

પ્રસન્ન મનથી તેણે કહ્યું—“મુને, મને શિવરૂપે જો. મને જ વિષ્ણુ તરીકે જાણ; મારા અંદર કોઈ ભેદ ન જો.”

Verse 52

पूर्वमन्तरभावेन दृष्टवानसि यन्मम ॥ तेन विघ्नोऽभवद्येन गलितं त्वत्तपो महत् ॥

પહેલાં તું મને ભેદભાવથી જોયો; તેથી વિઘ્ન ઊભું થયું, જેના કારણે તારો મહાન તપ ક્ષીણ થયો.

Verse 53

आवामेकेन भावेन पश्यंस्त्वं सिद्धिमाप्स्यसि ॥ तपःप्रभावाल्लिङ्गानि प्रादुर्भूतानि यत्र वै ॥

એક જ ભાવથી અમને જોતા તું સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશ; કારણ કે જ્યાં તપના પ્રભાવથી લિંગો પ્રાદુર્ભૂત થયા છે.

Verse 54

समङ्गमिति विख्यातमेतत्स्थानं भविष्यति ॥ स्नात्वाऽत्र गण्डकीतीर्थे मम लिङ्गानि योऽर्च्चयेत् ॥

આ સ્થાન ‘સમંગમ’ તરીકે વિખ્યાત થશે. અહીં ગંડકી તીર્થમાં સ્નાન કરીને જે મારા લિંગોની અર્ચના કરે—

Verse 55

तस्य योगफलं सम्यग्भविष्यति न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरं शम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

તેના યોગાભ્યાસનું ફળ નિઃસંદેહ સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ થશે. આમ વરદાન આપી શંભુ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.

Verse 56

प्रम्लोचापि मुनेर्गर्भं सम्प्राप्याश्रममन्तिकात् ॥ प्रसूतां कन्यकां त्यक्त्वा स्वर्गमेव जगाम ह ॥

પ્રમ્લોચા પણ મુનિથી ગર્ભ ધારણ કરીને આશ્રમની નજીક આવી; પ્રસૂતા કન્યાને ત્યજીને તે એકલી જ સ્વર્ગે ગઈ.

Verse 57

पुनर्जातमिवात्मानं मन्यमाना शुचिस्मिता ॥ सापि कन्या मृगैस्तत्र रुरुभिर्वर्द्धिता सती ॥

પવિત્ર સ્મિત સાથે તેણે પોતાને જાણે પુનર્જાત માન્યું; અને તે સતી કન્યા ત્યાં રુરુ હરણો દ્વારા પોષાઈ-વધારી.

Verse 58

ततः सुनिश्चयं कृत्वा तपसे धृतमानसा ॥ चिन्तयन्ती जगन्नाथं भगवन्तं रमापतिम् ॥

પછી તેણે દૃઢ નિશ્ચય કરીને તપ માટે મન સ્થિર કર્યું અને જગન્નાથ—ભગવાન રમાપતિનું ચિંતન કર્યું.

Verse 59

मासे सा प्रथमे बाला फलाहारपरायणा ॥ एकान्तरे दिनं प्राप्य द्वितीये त्रिदिनान्तरे ॥

પ્રથમ માસમાં તે બાલા ફળાહારમાં પરાયણ રહી; દ્વિતીય માસમાં તે એક દિવસના અંતરે આહાર લેતી, પછી ત્રણ દિવસના અંતરે.

Verse 60

तृतीये पञ्चमे दिने चतुर्थे सप्तमान्तरे ॥ पञ्चमे नवरात्रेण षष्ठे पञ्चदशाहके ॥

ત્રીજા માસમાં તેણે પાંચમા દિવસે ભોજન કર્યું; ચોથામાં સાત દિવસના અંતર પછી; પાંચમાં નવ રાત્રિ પછી; અને છઠ્ઠામાં પંદર દિવસ પછી ભોજન કર્યું।

Verse 61

मासेन सप्तमे चैव शीर्णपर्णाशनाष्टमे ॥ त्यक्त्वा तान्यपि सा बाला वाय्वाहारा बभूव ह ॥

સાતમા માસમાં તે માસમાં માત્ર એક વાર જ ભોજન કરતી; આઠમામાં સુકાઈ ગયેલા પાંદડાં ખાઈને જીવતી. તે પણ ત્યજીને તે બાલા માત્ર વાયુ-આહાર પર રહી।

Verse 62

सैवं वर्षशतं स्थित्वा हरावेकार्गमानसा ॥ समाधिना समा भूत्वा स्थाणुवन्निश्चला अभवत् ॥

આ રીતે સો વર્ષ સુધી હરિમાં એકાગ્ર મન રાખીને સ્થિત રહી, સમાધિથી સમત્વ પામી તે સ્તંભ સમી નિશ્ચલ બની ગઈ।

Verse 63

द्वन्द्वानि नाविदच्छापि आत्मभूतान्तरं विना ॥ परां काष्ठां समापन्ना प्रकाशमयकान्तिधृक् ॥

તેને હવે દ્વંદ્વોનું જ્ઞાન રહ્યું નહીં, અને આત્મરૂપ બનેલા તત્ત્વ સિવાય બીજું કશું દેખાયું નહીં; તે પરમ સીમાને પામી, પ્રકાશમય કાંતિ ધારણ કરી।

Verse 64

सन्निरुद्धेन्द्रियग्रामाः नाचक्षत बहिःस्थितम् ॥ तदा हृषीकाण्याविश्य संहृत्य स्वं हृदो बहिः ॥

ઇન્દ્રિયસમૂહ સંપૂર્ણ રીતે નિયંત્રિત હોવાથી તેને બહારનું કંઈ દેખાયું નહીં. ત્યારે (ભગવાને) ઇન્દ્રિયોમાં પ્રવેશ કરીને, તેને તેના હૃદયમાંથી બહાર તરફ ખેંચી સંહૃત કર્યા।

Verse 65

स्थितोऽहं वसुधे देवि अक्ष्णोः प्रत्यक्षतां गतः ॥ हृषीकाणि नियम्याहं यतः प्रत्यक्षतां गतः ॥

હે વસુધા દેવી! હું તારી આંખો સામે પ્રત્યક્ષ થઈને હાજર છું. ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરવાથી જ હું પ્રત્યક્ષ થયો છું.

Verse 66

हृषीकेश इति ख्यातो नाम्ना तत्रैव संस्थितः ॥ सा मां यदैव नापश्यदुन्मील्य नयने ततः ॥

ત્યાં તે “હૃષીકેશ” નામે પ્રસિદ્ધ થઈ એ જ સ્થાને સ્થિત રહ્યો. તેણી છતાં તેને ન જોઈ શકી, તેથી તેણે પછી આંખો ખોલી.

Verse 67

बहिः स्थितं च मां दृष्ट्वा प्रणनाम कृताञ्जलिः ॥ गद्गदस्वरसंयुक्ता अश्रुक्लिन्नविलोचना ॥

બહાર ઊભેલા મને જોઈ તેણે હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યો. ભાવથી તેનો સ્વર ગદગદ થયો અને તેની આંખો આંસુથી ભીની હતી.

Verse 68

अयि बाले विशालाक्षि तुष्टोऽहं तपसस्तव ॥ वरं याचय मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते ॥

હે બાલિકે, વિશાળનેત્રવાળી! તારા તપથી હું પ્રસન્ન છું. તારા મનમાં જે હોય તે વર મારી પાસે માગ.

Verse 69

अदेयमपि ते दद्मि यदन्येषां सुदुर्ल्लभम् ॥ इति श्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं प्रणम्य च पुनः पुनः ॥

જે આપવું યોગ્ય ન હોય તે પણ હું તને આપી દઈશ—જે બીજાઓ માટે અત્યંત દુર્લભ છે. પ્રભુના વચન સાંભળી તેણે વારંવાર પ્રણામ કર્યો.

Verse 70

स्तुत्वा तं देवदेवेशं प्रबद्धकरसंपुटा ॥ ददासि चेद्वरं मह्यं देवदेव जगत्पते ॥

તે દેવોના દેવ ઈશ્વરની સ્તુતિ કરીને, હાથ જોડીને તેણીએ કહ્યું— “હે દેવદેવ, જગત્પતે, જો તમે મને વર આપો તો—”

Verse 71

रोमाञ्चिततनुश्चासीत्कदम्बमुकुलाकृतिः ॥ तथा भूतां तु तां दृष्ट्वा प्रावोचमहमाṅ्गनाम् ॥

તેણું શરીર રોમાંચિત થયું અને કદંબની કળી જેવી આકૃતિ ધારણ કરી. તેણીને એવી રીતે બદલાયેલી જોઈને મેં તે સ્ત્રીને કહ્યું.

Verse 72

अनेनैव स्वरूपेण भगवन्स्थातुमर्हसि ॥ स्थितोऽस्म्यत्रैव भद्रं ते अपरं वरयाशु मे ॥

“હે ભગવન, આ જ સ્વરૂપે તમે સ્થિત રહેવા યોગ્ય છો. હું અહીં જ ઊભી છું; તમારું મંગળ થાઓ— મને બીજો વર ઝડપથી આપો.”

Verse 73

यदि प्रसन्नो देवेश तदा मां कुरु पावनीम् ॥ मन्नाम्ना क्षेत्रमेतच्च ख्यातं भवतु नान्यथा ॥

“હે દેવેશ, જો તમે પ્રસન્ન હો તો મને પાવની બનાવો. અને આ ક્ષેત્ર મારા નામથી જ પ્રસિદ્ધ થાઓ— અન્યથા નહીં.”

Verse 74

तामहं देवि सुभगे प्रावोचं पुनरेव हि ॥ तीर्थानां परमं तीर्थं तव देहो भवत्वयम् ॥

મેં તેણીને ફરી કહ્યું— “હે સुभગે દેવી, તીર્થોમાં પરમ તીર્થ તરીકે તારો આ દેહ જ થાઓ.”

Verse 75

तव नाम्नां च विख्यातमेतत्क्षेत्रं भविष्यति ॥ तव तीर्थे कृतस्नानस्त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥

તારા નામથી આ ક્ષેત્ર પ્રસિદ્ધ થશે. તારા તીર્થમાં સ્નાન કરીને ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરનાર મનુષ્ય—

Verse 76

विलोक्य मां भवेत्पूतो मम वाक्यान्न संशयः ॥ ब्रह्महत्यादि पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि ॥

મને દર્શન કરીને તે પવિત્ર બને છે—મારા વચનમાં શંકા નથી. બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપ, જાણીને કે અજાણતાં કરેલાં પણ—

Verse 77

सापि कालेन सञ्जाता तीर्थभूता तथाऽभवत् ॥ एतत्ते कथितं देवि रुरुमाहात्म्यमुत्तमम् ॥

તે પણ કાળક્રમે ઉત્પન્ન થઈ અને તેમ જ તીર્થરૂપ બની. હે દેવી, તને રુરુનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય કહેલું છે।

Verse 78

रुरुक्षेत्रस्य प्रभवमेतद्गुह्यं परं मम ॥

આ રુરુ-ક્ષેત્રનો પ્રભવ છે—આ મારું પરમ ગુહ્ય રહસ્ય છે।

Verse 79

यास्यन्ति विलयं क्षिप्रमेवमेतन्न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरांस्तस्यै तत्रैवान्तरहितः स्थितः

તેઓ શીઘ્ર જ લયને પામશે—એમાં શંકા નથી. એમ કહી તેને વરદાન આપી તે ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ રહ્યો।

Verse 80

तस्य मे चिन्तयानस्य यूयमेव परा गतिः ॥ भवत्प्रसादात्स्वस्थोऽहं निर्भयस्तद्विचिन्त्यताम्

આ વિષયનું ચિંતન કરતાં તમે જ મારી પરમ ગતિ છો. તમારા પ્રસાદથી હું સ્વસ્થ અને નિર્ભય છું—આ વાતનું યથાવત્ વિચાર કરવો જોઈએ.

Verse 81

ललितैः स्वैर्विलासैस्तं मोहयित्वा वशं कुरु ॥ यथा मत्प्रीतिरतुला त्वं मे कार्यकरी सदा

તારા કોમળ અને મનોહર વિલાસોથી તેને મોહીત કરીને વશમાં કર, જેથી મારી પ્રીતિ અતુલ રહે અને તું સદા મારા કાર્ય સિદ્ધ કર।

Verse 82

चकर्ष च धनुः कामः पुनःपुनरतन्द्रितः ॥ देवव्रतोऽपि स मुनिः क्षुब्धात्मा नियतोऽपि सन्

પછી કામદેવે થાક્યા વિના વારંવાર ધનુષ ખેંચ્યું; અને તે દેવવ્રત મુનિ પણ—નિયમિત હોવા છતાં—અંતરમાં ક્ષુબ્ધ થયો।

Verse 83

अथ तां हसमानां च गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ समालिङ्ग्य विषज्जन्तीं रमयामास मोहितः

પછી તે હસતી તેણીને જમણા હાથથી પકડી, તે ચોંટીને રહી હતી ત્યારે આલિંગન કરીને, પોતે મોહીત થઈ તેની સાથે રમણ કરવા લાગ્યો।

Verse 84

गण्डकीसङ्गमे स्नात्वा सन्तर्प्य पितृर्देवताः ॥ विष्णुं शिवं च सम्पूज्य तपःस्थानं विचिन्तयन्

ગંડકીના સંગમમાં સ્નાન કરીને, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ અર્પણ કરીને, તથા વિષ્ણુ અને શિવની સમ્યક પૂજા કરીને, તે તપ માટે યોગ્ય સ્થાનનું ચિંતન કરવા લાગ્યો।

Verse 85

देवदत्तोऽपि स मुनिः सम्प्राप्य ज्ञानमुत्तमम् ॥ शिवोपदिष्टमार्गेण सायुज्यं परमं गतः

તે મુનિ દેવદત્ત પણ ઉત્તમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, શિવે ઉપદેશેલા માર્ગે પરમ સાયુજ્ય (એકત્વ) પદને પામ્યો।

Verse 86

तत्तेजसा वृतं सर्वं तदा दृष्ट्वा वसुन्धरे ॥ अहं विस्मयमापन्नस्तस्याः प्रत्यक्षतां गतः

હે વસુંધરા, ત્યારે તે તેજથી સર્વત્ર આવરણ થયેલું જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થયો અને તેની પ્રત્યક્ષ સાન્નિધ્યમાં પહોંચ્યો।

Verse 87

दुर्लभं ते वरं दद्मि तपसाहं प्रतोषितः ॥ इत्युक्त्वा मां प्रणम्याह रुरुः सा संशितव्रता

“તારી તપશ્ચર્યાથી હું સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું; હું તને દુર્લભ વર આપું છું.” એમ કહી, દૃઢવ્રતાવાળી તે રુરુ મને પ્રણામ કરીને બોલી।