Adhyaya 146: The Greatness of Hṛṣīkeśa at Rurukṣetra: The Origin Narrative of Ruru and the Sacred Site

Verse 1

अथ रुरुक्षेत्रस्थहृषीकेशमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ शालग्रामस्य माहात्म्यं श्रुत्वा गुह्यं महौजसम् ॥ विस्मयं परमं गत्वा हृष्टा वचनमब्रवीत् ॥

ഇപ്പോൾ റുരുക്ഷേത്രത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഹൃഷീകേശന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. സൂതൻ പറഞ്ഞു—ശാലഗ്രാമത്തിന്റെ ഗൂഢവും മഹാപ്രഭാവമുള്ളതുമായ മഹാത്മ്യം കേട്ട് അവൾ പരമ വിസ്മയത്തിലായി, ഹർഷത്തോടെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।

Verse 2

धरण्युवाच ॥ अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं यत्त्वया भाषितं हरे ॥ एतच्छ्रुत्वा महाभाग जातास्मि विगतज्वरा ॥

ധര പറഞ്ഞു—അഹോ! ഹരേ, നീ പറഞ്ഞ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം എത്ര മഹത്തരം! മഹാഭാഗനേ, ഇത് കേട്ടതോടെ ഞാൻ ജ്വരസദൃശമായ ദുഃഖസന്താപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തയായി।

Verse 3

रुरुषण्डमिति प्रोक्तं यत्त्वया परमार्चितम् ॥ रुरुर्नाम कथं को वा आसीत्पूर्वं जनार्दन ॥

നീ ഇതിനെ ‘രുരുഷണ്ഡ’ എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ച് പരമമായി ആരാധിച്ചു. എന്നാൽ ജനാർദനേ, ‘രുരു’ എന്ന പേര് എങ്ങനെ വന്നു? മുൻകാലത്ത് രുരു ആരായിരുന്നു?

Verse 4

यन्नाम्ना परमं क्षेत्रं हृषीकेश त्वयाश्रितम् ॥ कथयस्व जगन्नाथ यद्यनुग्राह्यता मयि ॥

ഹൃഷീകേശനേ, ഏത് നാമത്താൽ ഈ പരമ ക്ഷേത്രം നിനക്കൊപ്പം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് പറയുക. ജഗന്നാഥനേ, ഞാൻ നിന്റെ അനുഗ്രഹത്തിന് യോഗ്യയാണെങ്കിൽ ഇതു വിശദീകരിക്കണമേ।

Verse 5

श्रीवराह उवाच ॥ आसीत्पुरा महाभागो देवदत्त इति द्विजः ॥ भृगुवंशे समुत्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—പുരാതനകാലത്ത് ദേവദത്തൻ എന്ന മഹാഭാഗനായ ഒരു ദ്വിജൻ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഭൃഗുവംശത്തിൽ ജനിച്ച അവൻ വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതനായിരുന്നു.

Verse 6

यज्ञविद्यासु कुशलो व्रतनिष्ठोऽतिथिप्रियः ॥ तत्राश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलतान्वितम् ॥

അവൻ യജ്ഞവിദ്യകളിൽ നിപുണനും വ്രതനിഷ്ഠനും അതിഥിസത്കാരപ്രിയനും ആയിരുന്നു. അവിടെ അവന് പുണ്യമായ ആശ്രമസ്ഥലം ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് പുണ്യവൃക്ഷലതകളാൽ അലങ്കൃതമായിരുന്നു.

Verse 7

शान्तैर्मृगगणैः कीर्णं कन्दमूलफलान्वितम् ॥ तत्र तीव्रं तपोऽतप्यद्देवदत्तो मुनीश्वरः ॥

ആ ആശ്രമം ശാന്തമായ മൃഗസമൂഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും കന്ദം, മൂലം, ഫലം എന്നിവയാൽ സമൃദ്ധവുമായിരുന്നു. അവിടെ മുനീശ്വരനായ ദേവദത്തൻ അതിതീവ്രമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 8

वर्षाणामयुतं साग्रं तत इन्द्रो व्यचिन्तयत् ॥ कामं वसन्तसहितं गन्धर्वान् स सखीन् पुनः ॥

പതിനായിരം വർഷത്തേക്കാൾ അല്പം അധികം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ ആശങ്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് അവൻ വസന്തയോടുകൂടിയ കാമനെയും തന്റെ സഖികളായ ഗന്ധർവന്മാരെയും വീണ്ടും വിളിച്ചു.

Verse 9

उवाच मधुरं वाक्यं क्षुब्धेन्द्रियमनाः प्रभुः ॥ अहो सखायः किञ्चिन्मे महत्कार्यमुपस्थितम् ॥

ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും കലങ്ങിയിരുന്നിട്ടും പ്രഭു മധുരവചനത്തോടെ പറഞ്ഞു—“അഹോ സഖാക്കളേ, എനിക്ക് ഒരു മഹത്തായ കാര്യം മുന്നിൽ വന്നിരിക്കുന്നു.”

Verse 10

तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा ते काममलयानिलाः ॥ प्रत्य्यूचुर्देवराजानमाज्ञापय निजं प्रियम् ॥

ഇന്ദ്രന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കാമനും മലയകാറ്റും ദേവരാജനോട് പറഞ്ഞു—“നിനക്കു പ്രിയമായതു ആജ്ഞാപിക്കൂ।”

Verse 11

जितेन्द्रियस्यापि मनः कस्य संक्षोभयामहे ॥ कं वा सुतीव्रात्तपसो भ्रंशयामः सुपेशलम् ॥

“ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവന്റെ മനസ്സിനെയും ഞങ്ങൾ ആരുടേതു കലക്കാൻ കഴിയും? അത്യന്തം തീവ്രവും ശുദ്ധവുമായ തപസ്സിൽ നിന്ന് ആരെ വഴിതെറ്റിക്കാം?”

Verse 12

आज्ञाप्रसादं ते लब्ध्वा वद शीघ्रं सुखी भव ॥ इत्युक्तः शतमन्युर्वै प्रत्युवाचाथ मानयन् ॥

“നിന്റെ ആജ്ഞാനുഗ്രഹം ലഭിച്ചാൽ വേഗം പറയുക—നിശ്ചിന്തനാകുക।” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശതമന്യു (ഇന്ദ്രൻ) അവരെ ആദരിച്ചു മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 13

तदैव मे गता चिन्ता भवतां दर्शनं यदा ॥ जातमेवाखिलं कार्यं मम तच्छृणुताखिलाः ॥

“നിങ്ങളുടെ ദർശനം ലഭിച്ച അതേ നിമിഷം എന്റെ ചിന്ത മാറി. എനിക്കാവശ്യമായ സകല കാര്യവും ഇപ്പോൾ തന്നെ സിദ്ധമായി—നിങ്ങൾ എല്ലാവരും കേൾക്കൂ।”

Verse 14

हिमशैले महारम्ये हृषीकेशाश्रितो मुनिः ॥ देवदत्त इति ख्यातस्तपस्यति महत्तपः ॥

“അത്യന്തം മനോഹരമായ ഹിമശൈലത്തിൽ ഹൃഷീകേശനെ ആശ്രയിച്ച ദേവദത്തൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ മുനി മഹത്തായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിക്കുന്നു।”

Verse 15

जिघृक्षुर्मे पदं नूनं तत्तपो विनिवर्त्यताम् ॥ इत्युक्तास्ते तदाज्ञां वै गृहीत्वा शिरसा द्रुतम् ॥

“അവൻ തീർച്ചയായും എന്റെ പദം നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ ആ തപസ്സ് തടയപ്പെടട്ടെ.” എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ അവർ തലവണങ്ങി ആ ആജ്ഞ വേഗത്തിൽ സ്വീകരിച്ചു.

Verse 16

प्रस्थानाय मतिं चक्रुः कामदेवपुरःसराः ॥ प्रस्थाप्याग्रे वसन्तं च मलयानिलमेव च ॥

കാമദേവൻ മുൻപന്തിയിൽ നിൽക്കേ അവർ യാത്രയ്ക്ക് തീരുമാനിച്ചു; മുൻകൂട്ടിയായി വസന്തത്തെയും മലയാനിലത്തെയും അഗ്രദൂതരായി അയച്ചു.

Verse 17

ततः सुरपतिः शक्रः प्रम्लोचां नाम नामतः ॥ प्रशस्य प्रणयात्पूर्वं मानयन्निदमब्रवीत् ॥

അതിനുശേഷം ദേവപതി ശക്രൻ ‘പ്രമ്ലോചാ’ എന്നു പേരെടുത്തു വിളിച്ച്, ആദ്യം സ്നേഹത്തോടെ പ്രശംസിച്ചു; ബഹുമാനത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 18

गच्छ स्वस्तिमती देवि विजयाय मुनेर्भुवि ॥ यत्राश्रमपदं तस्य देवदत्तस्य वै मुनेः ॥

“ശുഭമതിയായ ദേവീ, ഭൂമിയിൽ ആ മുനിയെ ജയിക്കുവാൻ പോകുക—ആ ദേവദത്ത മുനിയുടെ ആശ്രമസ്ഥലം ഉള്ളിടത്തേക്ക്.”

Verse 19

तथा कुरुष्व भद्रं ते हृषीकेशसमीपतः ॥ इन्द्रस्याज्ञां समादाय ययौ तस्याश्रमं प्रति ॥

“അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യുക; നിനക്കു മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ—ഹൃഷീകേശന്റെ സമീപത്ത്.” ഇന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് അവൻ ആ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തേക്കു പോയി.

Verse 20

समीपोपवने रम्ये नानाद्रुमलताकुले ॥ मधुरालापबहुले कोकिलानां कलाकुले ॥

സമീപത്തെ മനോഹരമായ ഉപവനത്തിൽ നാനാവിധ വൃക്ഷലതകളാൽ നിറഞ്ഞു, മധുരാലാപങ്ങൾ ധാരാളമായി, കുയിലുകളുടെ കലാനാദം മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 21

रसालमञ्जरीव्याप्तरसामोदालिसंकुले ॥ गुंजन्मत्तालिसन्नादश्रुतिश्रुतिधरान्विते ॥

മാവിൻമഞ്ജരികളുടെ സുഗന്ധരസത്തിൽ വ്യാപ്തമായി, ആ മധുരഗന്ധത്തിൽ മത്തായ ഭ്രമരസംഘങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു, ഗുഞ്ജരിക്കുന്ന തേൻചീറ്റകളുടെ നാദം തുടർച്ചയായി ശ്രുതിമധുരമായി മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു।

Verse 22

गन्धर्वगीतसम्मिश्रे मलयानिलशीतले ॥ सम्प्फुल्लपङ्कजवने सुनिर्मलजलाशये ॥

ഗന്ധർവഗീതങ്ങളാൽ മിശ്രിതമായി, മലയപർവതത്തിലെ ശീതള കാറ്റാൽ തണുത്തു, പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ താമരവനത്തോടുകൂടി, അത്യന്തം നിർമ്മലജലാശയത്തോടെ ശോഭിച്ചു।

Verse 23

मुनिप्रभावसन्त्यक्तक्रौर्यस्थलजलाशये ॥ मधुरामोद मधुरे चित्तक्षोभविधायिनि ॥

അവിടെ മുനിയുടെ പ്രഭാവത്താൽ കരയിലും ജലത്തിലും ക്രൂരത ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; മൃദുസുഗന്ധത്തിൽ മധുരമായിരുന്നെങ്കിലും മനസ്സിൽ ക്ഷോഭം ഉണർത്തുന്നതായിരുന്നു।

Verse 24

प्रविश्य सा वरारोहा गीतं सुमधुरं जगौ ॥ यदा ध्यानादुपरतः समाधेर्विरताश्चिरात् ॥

അകത്തു പ്രവേശിച്ച ആ സുന്ദരി അതിമധുരമായ ഗാനം ആലപിച്ചു. അവൻ ധ്യാനത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചപ്പോൾ—ദീർഘകാലമായി സമാധിയിൽ നിന്നുമെല്ലാം വിട്ടുനിന്ന്—

Verse 25

गान्धर्वं प्रारभंस्ते तु गन्धर्वाः सुरसम्मताः ॥ तस्मिन्नेव क्षणे लब्ध्वा अवसरं पञ्च सायकः ॥

അപ്പോൾ ദേവന്മാർ അംഗീകരിച്ച ഗന്ധർവന്മാർ ഗാന്ധർവഗാനം ആരംഭിച്ചു. അതേ ക്ഷണത്തിൽ അവസരം ലഭിച്ച പഞ്ചസായകൻ കാമദേവൻ പ്രവർത്തിച്ചു.

Verse 26

विचकर्ष धनुः पुष्पं सायकान् समयूयुजत् ॥ संलक्ष्य तं मुनिं शान्तं भाविदैवबलात्कृतम् ॥

അവൻ പുഷ്പധനുസ്സു വലിച്ച് അമ്പുകൾ ഘടിപ്പിച്ചു. വരാനിരിക്കുന്ന വിധിബലത്താൽ ആ നിലയിലാക്കപ്പെട്ട ശാന്തനായ മുനിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി,

Verse 27

श्रुत्वा तन्मधुरं गीतं पञ्चमालापसुन्दरम् ॥ क्षुब्धचित्तः समभवत्स मुनिः संशितव्रतः ॥

പഞ്ചമ ആലാപത്തിൽ മനോഹരമായ ആ മധുരഗാനം കേട്ടപ്പോൾ, കഠിനവ്രതനായ ആ മുനിയുടെ ചിത്തം കലങ്ങി.

Verse 28

विचचाराश्रमपदं पश्यन्सन्तुष्टमानसः ॥ दूराद्ददर्श तन्वङ्गीं क्रीडन्तीं कन्दुकेन ताम् ॥

സന്തുഷ്ടമായ മനസ്സോടെ അവൻ ആശ്രമപരിസരത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരത്ത് നിന്ന് സുന്ദരസൂക്ഷ്മാംഗിയായ അവൾ പന്തുമായി കളിക്കുന്നതു കണ്ടു.

Verse 29

दृष्ट्वैव तां तु चार्वङ्गीं विद्धः कामेन पत्रिणा ॥ तस्याः समीपमगमत्स्मयमानो महामुनिः ॥

ആ സുന്ദരാംഗിയെ കണ്ടയുടൻ മഹാമുനി കാമദേവന്റെ പക്ഷപത്രബാണംകൊണ്ട് വേധിക്കപ്പെട്ടു; പുഞ്ചിരിയോടെ അവളുടെ സമീപം ചെന്നു.

Verse 30

सापि दृष्ट्वा देवदत्तं सज्जन्ती हरिणेक्षणा ॥ कटाक्षयन्ती सहसा लज्जमाना विगूहति ॥

അവളും ദേവദത്തനെ കണ്ടു അവനോടു ആകർഷിതയായി; ഹരിണനയനയായ അവൾ വശദൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞ്, പെട്ടെന്നു ലജ്ജിച്ചു സ്വയം മറയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചു।

Verse 31

करेण कन्दुकं घ्नन्ती चञ्चलाक्षी सुपेशला ॥ स्रंसता केशपासेन गलत्पुष्पेण राजता ॥

അവൾ കൈകൊണ്ട് കന്ദുകം അടിച്ചു കളിച്ചു; ചഞ്ചലനയനയും അത്യന്തം സുന്ദരിയും ആയ അവൾ, അഴുകിയ കേശപാശവും വഴുതിവീഴുന്ന പുഷ്പങ്ങളും കൊണ്ട് ദീപ്തയായി തോന്നി।

Verse 32

मनो हरन्ती तस्यर्षेः ललितैर्विभ्रमोद्भवैः ॥ एतस्मिन्नन्तरे तस्या दक्षिणः पवनोऽहरत् ॥

അവൾ ലളിതമായ കളിഭാവമുള്ള ചലനങ്ങളാൽ ആ ഋഷിയുടെ മനസ്സ് കവർന്നു; അതേ നിമിഷം തെക്കൻ മന്ദമാരുതൻ അവളുടെ വസ്ത്രം ഉയർത്തി നീക്കി।

Verse 33

वासः सूक्ष्मं गलन्नीवि काञ्चीदामगुणान्वितम् ॥ पुष्पबाणोऽप्यविध्यत्तं दृष्ट्वा अवसरमन्तिके ॥

അവളുടെ സൂക്ഷ്മവസ്ത്രം, വഴുതുന്ന നീവി (അരബന്ധം), കാഞ്ചീദാമത്തിന്റെ നൂൽ തെളിഞ്ഞു കാണപ്പെട്ടു; സമീപാവസരം കണ്ട പുഷ്പബാണധാരി കാമനും അവനെ വേദിച്ചു।

Verse 34

सम्मोहितः स तु मुनिर्गत्वान्तिकमथाब्रवीत् ॥ का त्वं कस्यासि सुभगे वनेऽस्मिन्किञ्चिकीर्षसि ॥

മോഹിതനായ ആ മുനി അടുത്തേക്ക് ചെന്നു പറഞ്ഞു— “സുഭഗേ, നീ ആരാണ്? ആരുടേതാണ് നീ? ഈ വനത്തിൽ എന്ത് ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു?”

Verse 35

मादृशान्किं मृगयसे बाहुपाशेन वा मृगान् ॥ बद्ध्वा गृहीत्वा वामोरु किं वाऽस्मान्कर्तुमिच्छसि ॥

എന്നെപ്പോലെയുള്ള പുരുഷന്മാരെയോ, അല്ലെങ്കിൽ മൃഗങ്ങളെയോ, നിന്റെ ഭുജപാശംകൊണ്ട് വേട്ടയാടുന്നുവോ? ഹേ സുന്ദരജഘനേ! ബന്ധിച്ച് പിടിച്ച് ഞങ്ങളോട് എന്ത് ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു?

Verse 36

सर्वथाऽस्मांस्तवाधीनान् यद्यद्वा कारयिष्यति ॥ तत्तत्कुर्मो वयं नित्यं तदधीनाः स्म सर्वथा ॥

ഞങ്ങൾ എല്ലാത്തരത്തിലും നിന്റെ അധീനരാണ്; നീ ഞങ്ങളോട് എന്തെല്ലാം ചെയ്യിപ്പിക്കുമോ, അതെല്ലാം ഞങ്ങൾ നിത്യവും ചെയ്യും. ഞങ്ങൾ സർവ്വഥാ നിനക്കേ ആശ്രിതർ.

Verse 37

रममाणस्तया सार्द्धं भुञ्जन्भोगान्मनोरमान् ॥ तपःप्रभावोपनतान्दिवारात्रमतन्द्रितः ॥

അവളോടൊപ്പം ക്രീഡിച്ചു കൊണ്ടു അവൻ മനോഹരമായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു—തന്റെ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവം കൊണ്ടു ലഭിച്ചവ—പകലും രാത്രിയും അശ്രാന്തമായി.

Verse 38

बहूनहर्गणानेवं रममाणो यदृच्छया ॥ सुप्तोत्थित इवाकस्माद्विवकेन समन्वितः ॥

ഇങ്ങനെ അനേകം ദിവസങ്ങൾ അവൻ യദൃച്ഛയായി രമിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു; പിന്നെ അപ്രതീക്ഷിതമായി—ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നവനെപ്പോലെ—വിവേകസമ്പന്നനായി.

Verse 39

निर्वेदं प्राप्तवान् सद्यस् ततो वाच भृशातुरः ॥ अहो भागवती माया ययाहं भृशमोहितः ॥

അവൻ ഉടൻ തന്നെ നിർവേദം (വൈരാഗ്യം) പ്രാപിച്ചു; തുടർന്ന് അത്യന്തം വ്യാകുലനായി പറഞ്ഞു—“അഹോ! ഈ ഭാഗവതീ മായ, ഇതാൽ ഞാൻ അതിയായി മോഹിതനായിരിക്കുന്നു.”

Verse 40

जानन्नपि तपोभ्रंशं प्राप्तो दैवबलात्कृतः ॥ अग्निकुण्डसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान् ॥

അറിഞ്ഞിട്ടും അവൻ ദൈവബലത്താൽ തപോഭ്രംശത്തിലേക്ക് വീണു. “സ്ത്രീ അഗ്നികുണ്ഡസമം; പുരുഷൻ ഘൃതകുംഭസമം.”

Verse 41

इति प्रवादो मूर्खाणां विचारान्महदन्तरम् ॥ घृतकुम्भोऽग्नियोगेन द्रवते न तु दर्शनात् ॥

ഇത് മൂഢന്മാരുടെ പ്രবাদം; വിചാരത്തിൽ നിന്ന് വളരെ അകലെ. ഘൃതകുംഭം അഗ്നിസംയോഗത്തിൽ ഉരുകും; വെറും ദർശനത്തിൽ അല്ല.

Verse 42

पुमांस्त्रीदर्शनादेव द्रवते यद्विमोहितः ॥ नापराधस्त्वतो नार्याः स्वयं यदजितेन्द्रियः ॥

പുരുഷൻ മോഹിതനായി സ്ത്രീയെ കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ ‘ഉരുകുന്നുവെങ്കിൽ’, അതിൽ സ്ത്രീക്ക് കുറ്റമില്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്ത അവനുതന്നെയാണ് ദോഷം.

Verse 43

इत्युक्त्वाऽसौ निवृत्तात्मा विससर्ज सुराङ्गनाम् ॥ प्रम्लोचा दैववशगो मनस्येतदचिन्तयत् ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ—മനം പിന്മാറ്റി—ആ ദിവ്യാംഗനയെ വിട്ടയച്ചു. ദൈവവശയായ പ്രമ്ലോചാ മനസ്സിൽ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു.

Verse 44

उपसर्गो महानत्र तपसो भ्रंशकारकः ॥ त्यक्त्वाश्रममिमं चान्यत्स्थानं गत्वा समाहितः ॥

ഇവിടെ വലിയ ഉപസർഗ്ഗമുണ്ട്; ഇത് തപസ്സിന്റെ ഭ്രംശം വരുത്തുന്നു. ഈ ആശ്രമം വിട്ട് മറ്റൊരു സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി ഞാൻ മനസ്സിനെ സമാഹിതമാക്കും.

Verse 45

तपस्तीव्रं समास्थाय शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ इति निश्चित्य मनसा गत्वा भृग्वाश्रमं प्रति ॥

മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച്—“തീവ്രതപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ച് ഈ ദേഹത്തെ ക്ഷയിപ്പിക്കും”—എന്ന് ഭൃഗുവാശ്രമത്തേക്കു പോയി।

Verse 46

पश्यन्भृग्वाश्रमं रम्यमुत्तरं गतवान् शनैः ॥ गण्डक्याः पूर्वभागे तु विविक्तं विजनं शुभम् ॥

ഭൃഗുവിന്റെ മനോഹരമായ ആശ്രമം കണ്ടു അവൻ പതുക്കെ വടക്കോട്ടു നീങ്ങി. ഗണ്ഡകിയുടെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ഏകാന്തവും ജനശൂന്യവും മംഗളകരവുമായ സ്ഥലം ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 47

दृष्ट्वा तीरेषु विश्रान्तस्तपोभूमिमचिन्तयत् ॥ भृगुतुङ्गं समासाद्य शङ्कराराधने रतः ॥

തീരങ്ങളിൽ ചുറ്റും നോക്കി അവൻ വിശ്രമിച്ചു; തപസ്സിനുള്ള ഭൂമി ആലോചിച്ചു. ഭൃഗുതുങ്ഗം പ്രാപിച്ച് ശങ്കരാരാധനയിൽ നിരതനായി।

Verse 48

अतप्यत तपो घोरं शिवदर्शनलालसः ॥ अथ दीर्घेण कालेन सन्तुष्टः स महेश्वरः ॥

ശിവദർശനത്തിനുള്ള ആകാംക്ഷയോടെ അവൻ ഭയങ്കരമായ തപസ്സു ചെയ്തു. പിന്നെ ദീർഘകാലത്തിന് ശേഷം മഹേശ്വരൻ പ്രസന്നനായി।

Verse 49

रुरुरित्येव विख्याता पितुरेवाश्रमे स्थिता ॥ युवभिः प्रार्थ्यमानापि चित्ते कञ्चन नाध्यगात ॥

അവൾ ‘രുരൂ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായി; പിതാവിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ തന്നെ താമസിച്ചു. യുവാക്കൾ വിവാഹാർത്ഥം അപേക്ഷിച്ചിട്ടും അവൾ ഹൃദയത്തിൽ ആരെയും സ്വീകരിച്ചില്ല।

Verse 50

लिङ्गरूपधरः साक्षादुपर्यपि तथा ह्यधः ॥ तिर्यक् च जलधाराभिर्युक्तस्तत्तापशान्तिकृत् ॥

അവൻ സാക്ഷാൽ ലിംഗരൂപം ധരിച്ചു മേലും കീഴും തിര്യകായും നിലകൊണ്ടു. ജലധാരകളോടു ചേർന്ന് ആ തപോതാപം ശമിപ്പിച്ചു.

Verse 51

उवाच च प्रसन्नात्मा मुने पश्य च मां शिवम् ॥ मामेवावेहि विष्णुं त्वं मा पश्यस्वान्तरं मम ॥

പ്രസന്നമനസ്സോടെ അവൻ പറഞ്ഞു—“മുനേ, എന്നെ ശിവനായി ദർശിക്ക. എന്നെയേ വിഷ്ണുവെന്നായി അറിയുക; എന്നിൽ അന്തർഭേദം കാണരുത്.”

Verse 52

पूर्वमन्तरभावेन दृष्टवानसि यन्मम ॥ तेन विघ्नोऽभवद्येन गलितं त्वत्तपो महत् ॥

മുമ്പ് നീ എന്നെ ഭേദബോധത്തോടെ ദർശിച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് വിഘ്നം ഉണ്ടായത്, അതിനാൽ നിന്റെ മഹത്തായ തപസ് ക്ഷയിച്ചു.

Verse 53

आवामेकेन भावेन पश्यंस्त्वं सिद्धिमाप्स्यसि ॥ तपःप्रभावाल्लिङ्गानि प्रादुर्भूतानि यत्र वै ॥

ഒരേയൊരു ഭാവത്തോടെ ഞങ്ങളെ ദർശിച്ചാൽ നീ സിദ്ധി പ്രാപിക്കും; കാരണം അവിടെ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ലിംഗങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമായിരുന്നു.

Verse 54

समङ्गमिति विख्यातमेतत्स्थानं भविष्यति ॥ स्नात्वाऽत्र गण्डकीतीर्थे मम लिङ्गानि योऽर्च्चयेत् ॥

ഈ സ്ഥലം ‘സമംഗമ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകും. ഇവിടെ ഗണ്ഡകീ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ആരെങ്കിലും എന്റെ ലിംഗങ്ങളെ അർച്ചിച്ചാൽ—

Verse 55

तस्य योगफलं सम्यग्भविष्यति न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरं शम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

അവന് യോഗാഭ്യാസഫലം സംശയമില്ലാതെ പൂർണ്ണമായി ലഭിക്കും. ഇങ്ങനെ വരം നൽകി ശംഭു അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 56

प्रम्लोचापि मुनेर्गर्भं सम्प्राप्याश्रममन्तिकात् ॥ प्रसूतां कन्यकां त्यक्त्वा स्वर्गमेव जगाम ह ॥

പ്രമ്ലോചയും മുനിയാൽ ഗർഭം ധരിച്ചു ആശ്രമത്തിനടുത്തെത്തി, പ്രസവിച്ച പെൺകുഞ്ഞിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഒറ്റയ്ക്കു സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി.

Verse 57

पुनर्जातमिवात्मानं मन्यमाना शुचिस्मिता ॥ सापि कन्या मृगैस्तत्र रुरुभिर्वर्द्धिता सती ॥

ശുദ്ധസ്മിതത്തോടെ അവൾ താനെന്തോ പുനർജനിച്ചുവെന്നപോലെ കരുതി; ആ സദ്ഗുണവതിയായ പെൺകുട്ടിയെ അവിടെ റുരു മാൻമാർ വളർത്തി.

Verse 58

ततः सुनिश्चयं कृत्वा तपसे धृतमानसा ॥ चिन्तयन्ती जगन्नाथं भगवन्तं रमापतिम् ॥

അതിനുശേഷം അവൾ ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്ത് തപസ്സിനായി മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, ജഗന്നാഥനായ ഭഗവാൻ രമാപതിയെ ധ്യാനിച്ചു.

Verse 59

मासे सा प्रथमे बाला फलाहारपरायणा ॥ एकान्तरे दिनं प्राप्य द्वितीये त्रिदिनान्तरे ॥

ആദ്യ മാസത്തിൽ ആ ബാലിക ഫലാഹാരത്തിൽ തന്നെ നിഷ്ഠയോടെ നിന്നു; രണ്ടാം മാസത്തിൽ ഒരു ദിവസം ഇടവിട്ട് ആഹാരം സ്വീകരിച്ചു, പിന്നെ മൂന്നു ദിവസത്തെ ഇടവിട്ട്.

Verse 60

तृतीये पञ्चमे दिने चतुर्थे सप्तमान्तरे ॥ पञ्चमे नवरात्रेण षष्ठे पञ्चदशाहके ॥

മൂന്നാം മാസത്തിൽ അവൾ അഞ്ചാം ദിവസം ആഹാരം കഴിച്ചു; നാലാമത്തിൽ ഏഴ് ദിവസത്തെ ഇടവേളയ്ക്ക് ശേഷം; അഞ്ചാമത്തിൽ ഒൻപത് രാത്രികൾ കഴിഞ്ഞ്; ആറാമത്തിൽ പതിനഞ്ച് ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് ആഹാരം കഴിച്ചു।

Verse 61

मासेन सप्तमे चैव शीर्णपर्णाशनाष्टमे ॥ त्यक्त्वा तान्यपि सा बाला वाय्वाहारा बभूव ह ॥

ഏഴാം മാസത്തിൽ അവൾ മാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രം ആഹാരം കഴിച്ചു; എട്ടാമത്തിൽ ഉണങ്ങിയ ഇലകൾകൊണ്ട് ജീവിച്ചു. അവയും ഉപേക്ഷിച്ച് ആ ബാലിക വായുവേ ആഹാരമാക്കി നിലകൊണ്ടു।

Verse 62

सैवं वर्षशतं स्थित्वा हरावेकार्गमानसा ॥ समाधिना समा भूत्वा स्थाणुवन्निश्चला अभवत् ॥

ഇങ്ങനെ നൂറു വർഷം ഹരിയിൽ ഏകാഗ്രചിത്തയായി നിലകൊണ്ട്, സമാധിയാൽ സമത്വം പ്രാപിച്ച് തൂണുപോലെ അനാചലമായി നിന്നു।

Verse 63

द्वन्द्वानि नाविदच्छापि आत्मभूतान्तरं विना ॥ परां काष्ठां समापन्ना प्रकाशमयकान्तिधृक् ॥

അവൾക്ക് ഇനി ദ്വന്ദ്വങ്ങളുടെ ബോധമില്ല; ആത്മസ്വരൂപമായതൊഴികെ മറ്റൊന്നും അവൾ കണ്ടില്ല. അവൾ പരമപര്യന്തം പ്രാപിച്ച് പ്രകാശമയമായ കാന്തി ധരിച്ചു।

Verse 64

सन्निरुद्धेन्द्रियग्रामाः नाचक्षत बहिःस्थितम् ॥ तदा हृषीकाण्याविश्य संहृत्य स्वं हृदो बहिः ॥

ഇന്ദ്രിയസമൂഹം പൂർണ്ണമായി നിരോധിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ അവൾക്ക് പുറത്തുള്ളത് ഒന്നും ഗ്രഹിക്കാനായില്ല. അപ്പോൾ (അവൻ) ഹൃഷീകങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ച് അവയെ അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തോട്ടു വലിച്ചെടുത്തു സംഹരിച്ചു।

Verse 65

स्थितोऽहं वसुधे देवि अक्ष्णोः प्रत्यक्षतां गतः ॥ हृषीकाणि नियम्याहं यतः प्रत्यक्षतां गतः ॥

ഹേ വസുധാ ദേവീ! നിന്റെ കണ്ണുകൾക്കു മുമ്പിൽ ഞാൻ പ്രത്യക്ഷമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചതിനാലാണ് ഞാൻ പ്രത്യക്ഷത പ്രാപിച്ചത്.

Verse 66

हृषीकेश इति ख्यातो नाम्ना तत्रैव संस्थितः ॥ सा मां यदैव नापश्यदुन्मील्य नयने ततः ॥

അവിടെ അദ്ദേഹം “ഹൃഷീകേശൻ” എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി അതേ സ്ഥലത്ത് തന്നെ നിലകൊണ്ടു. അവൾ എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തെ കാണാതിരുന്നതിനാൽ, പിന്നെ അവൾ കണ്ണുകൾ തുറന്നു.

Verse 67

बहिः स्थितं च मां दृष्ट्वा प्रणनाम कृताञ्जलिः ॥ गद्गदस्वरसंयुक्ता अश्रुक्लिन्नविलोचना ॥

പുറത്ത് നിലകൊണ്ടിരുന്ന എന്നെ കണ്ടപ്പോൾ അവൾ കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ചു. വികാരത്തിൽ അവളുടെ ശബ്ദം ഇടറുകയും കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നനയുകയും ചെയ്തു.

Verse 68

अयि बाले विशालाक्षि तुष्टोऽहं तपसस्तव ॥ वरं याचय मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते ॥

ഓ ബാലികേ, വിശാലാക്ഷീ! നിന്റെ തപസ്സിൽ ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്. നിന്റെ മനസ്സിൽ ഉള്ളത് എതായാലും എന്നിൽ നിന്ന് വരമായി ചോദിക്കൂ.

Verse 69

अदेयमपि ते दद्मि यदन्येषां सुदुर्ल्लभम् ॥ इति श्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं प्रणम्य च पुनः पुनः ॥

നൽകരുതാത്തതും ഞാൻ നിനക്കു നൽകും—മറ്റുള്ളവർക്ക് അത്യന്തം ദുർലഭമായതിനെ. പ്രഭുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചു.

Verse 70

स्तुत्वा तं देवदेवेशं प्रबद्धकरसंपुटा ॥ ददासि चेद्वरं मह्यं देवदेव जगत्पते ॥

ദേവദേവേശ്വരനെ സ്തുതിച്ച് കൈകൂപ്പി അവൾ പറഞ്ഞു— “ഹേ ദേവദേവാ, ജഗത്പതേ, എനിക്ക് ഒരു വരം തരുന്നുവെങ്കിൽ—”

Verse 71

रोमाञ्चिततनुश्चासीत्कदम्बमुकुलाकृतिः ॥ तथा भूतां तु तां दृष्ट्वा प्रावोचमहमाṅ्गनाम् ॥

അവളുടെ ദേഹം രോമാഞ്ചിതമായി കദംബമുകുളത്തെപ്പോലെ രൂപം കൈകൊണ്ടു. അവളെ അങ്ങനെ മാറിയതായി കണ്ടിട്ട് ഞാൻ ആ സ്ത്രീയോട് പറഞ്ഞു.

Verse 72

अनेनैव स्वरूपेण भगवन्स्थातुमर्हसि ॥ स्थितोऽस्म्यत्रैव भद्रं ते अपरं वरयाशु मे ॥

“ഹേ ഭഗവൻ, ഈ സ്വരൂപത്തിലേ തന്നെ നിങ്ങൾ നിലകൊള്ളേണ്ടതാണ്. ഞാൻ ഇവിടെ തന്നെയുണ്ട്; നിങ്ങൾക്ക് മംഗളം— എനിക്ക് മറ്റൊരു വരം വേഗം തരണമേ.”

Verse 73

यदि प्रसन्नो देवेश तदा मां कुरु पावनीम् ॥ मन्नाम्ना क्षेत्रमेतच्च ख्यातं भवतु नान्यथा ॥

“ഹേ ദേവേശാ, നിങ്ങൾ പ്രസന്നനാകുന്നുവെങ്കിൽ എന്നെ പാവനകരിണിയാക്കണമേ. കൂടാതെ ഈ ക്ഷേത്രം എന്റെ നാമത്താൽ തന്നെ പ്രസിദ്ധമാകട്ടെ— മറ്റെങ്ങനെല്ല.”

Verse 74

तामहं देवि सुभगे प्रावोचं पुनरेव हि ॥ तीर्थानां परमं तीर्थं तव देहो भवत्वयम् ॥

ഞാൻ അവളോട് വീണ്ടും പറഞ്ഞു— “ഹേ സുഭഗേ ദേവീ, തീർത്ഥങ്ങളിലേറ്റവും പരമമായ തീർത്ഥമായി നിന്റെ ഈ ദേഹം തന്നെയാകട്ടെ.”

Verse 75

तव नाम्नां च विख्यातमेतत्क्षेत्रं भविष्यति ॥ तव तीर्थे कृतस्नानस्त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥

നിന്റെ നാമത്താൽ ഈ ക്ഷേത്രം പ്രസിദ്ധമാകും. നിന്റെ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവസിച്ച മനുഷ്യൻ—

Verse 76

विलोक्य मां भवेत्पूतो मम वाक्यान्न संशयः ॥ ब्रह्महत्यादि पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि ॥

എന്നെ ദർശിച്ചാൽ അവൻ ശുദ്ധനാകും—എന്റെ വചനത്തിൽ സംശയമില്ല. ബ്രഹ്മഹത്യാദി പാപങ്ങൾ, അറിഞ്ഞോ അറിയാതെയോ ചെയ്തതായാലും—

Verse 77

सापि कालेन सञ्जाता तीर्थभूता तथाऽभवत् ॥ एतत्ते कथितं देवि रुरुमाहात्म्यमुत्तमम् ॥

അവളും കാലക്രമത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ച് അങ്ങനെ തന്നെ തീർത്ഥരൂപയായി. ദേവീ, റുരുവിന്റെ ഉത്തമമായ മഹാത്മ്യം നിനക്കു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 78

रुरुक्षेत्रस्य प्रभवमेतद्गुह्यं परं मम ॥

ഇതുതന്നെ റുരു-ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം—ഇതുതന്നെ എന്റെ പരമഗുഹ്യം.

Verse 79

यास्यन्ति विलयं क्षिप्रमेवमेतन्न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरांस्तस्यै तत्रैवान्तरहितः स्थितः

അവർ शीഘ്രം ലയത്തിലേക്കു പോകും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഇങ്ങനെ അവൾക്കു വരങ്ങൾ നൽകി, അവൻ അവിടെയേ അന്തർഹിതനായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 80

तस्य मे चिन्तयानस्य यूयमेव परा गतिः ॥ भवत्प्रसादात्स्वस्थोऽहं निर्भयस्तद्विचिन्त्यताम्

ഈ കാര്യം ഞാൻ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ നിങ്ങളേയാണ് എന്റെ പരമാശ്രയം. നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ ഞാൻ സുഖസ്ഥനും നിർഭയനും ആകുന്നു—ഇത് യഥാവിധി പരിഗണിക്കപ്പെടട്ടെ.

Verse 81

ललितैः स्वैर्विलासैस्तं मोहयित्वा वशं कुरु ॥ यथा मत्प्रीतिरतुला त्वं मे कार्यकरी सदा

നിന്റെ സുന്ദരവും സൌമ്യവുമായ ലീലാവിലാസങ്ങളാൽ അവനെ മോഹിപ്പിച്ച് വശപ്പെടുത്തുക; അങ്ങനെ എന്റെ പ്രീതി അതുലമായി നിലനിൽക്കട്ടെ, നീ എപ്പോഴും എന്റെ കാര്യങ്ങൾ സാധിപ്പിക്കട്ടെ.

Verse 82

चकर्ष च धनुः कामः पुनःपुनरतन्द्रितः ॥ देवव्रतोऽपि स मुनिः क्षुब्धात्मा नियतोऽपि सन्

അപ്പോൾ കാമൻ ക്ഷീണമില്ലാതെ വീണ്ടും വീണ്ടും വില്ല് വലിച്ചു; നിയമനിഷ്ഠനായ ദേവവ്രത മുനിയും—സംയമിയായിരുന്നിട്ടും—അന്തരത്തിൽ കലങ്ങിയതായി വന്നു.

Verse 83

अथ तां हसमानां च गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ समालिङ्ग्य विषज्जन्तीं रमयामास मोहितः

പിന്നീട് പുഞ്ചിരിയോടെ നിന്ന അവളെ വലങ്കൈയിൽ പിടിച്ച്, അവൾ ചേർന്നു പിടിച്ചിരിക്കെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, സ്വയം മോഹിതനായി അവളോടൊപ്പം ആനന്ദിച്ചു.

Verse 84

गण्डकीसङ्गमे स्नात्वा सन्तर्प्य पितृर्देवताः ॥ विष्णुं शिवं च सम्पूज्य तपःस्थानं विचिन्तयन्

ഗണ്ഡകീ സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, പിതൃകൾക്കും ദേവതകൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിച്ച്, വിഷ്ണുവിനെയും ശിവനെയും യഥാവിധി പൂജിച്ച്, തപസ്സിന് അനുയോജ്യമായ സ്ഥലം ആലോചിച്ചു.

Verse 85

देवदत्तोऽपि स मुनिः सम्प्राप्य ज्ञानमुत्तमम् ॥ शिवोपदिष्टमार्गेण सायुज्यं परमं गतः

ആ മുനി ദേവദത്തനും ഉത്തമജ്ഞാനം പ്രാപിച്ച്, ശിവൻ ഉപദേശിച്ച മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ പരമ സായുജ്യം (ഏകത്വം) പ്രാപിച്ചു।

Verse 86

तत्तेजसा वृतं सर्वं तदा दृष्ट्वा वसुन्धरे ॥ अहं विस्मयमापन्नस्तस्याः प्रत्यक्षतां गतः

ഹേ വസുന്ധരേ, അന്ന് ആ തേജസ്സാൽ എല്ലാം മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ടു ഞാൻ വിസ്മയത്തിലായി, അവളുടെ പ്രത്യക്ഷ സന്നിധിയിലേക്കു എത്തി।

Verse 87

दुर्लभं ते वरं दद्मि तपसाहं प्रतोषितः ॥ इत्युक्त्वा मां प्रणम्याह रुरुः सा संशितव्रता

“നിന്റെ തപസ്സാൽ ഞാൻ പൂർണ്ണമായി പ്രസന്നനാണ്; നിനക്ക് ദുർലഭമായ ഒരു വരം നൽകുന്നു.” എന്നു പറഞ്ഞ്, ദൃഢവ്രതയായ ആ റുരു എന്നെ നമസ്കരിച്ചു സംസാരിച്ചു।