Adhyaya 146: The Greatness of Hṛṣīkeśa at Rurukṣetra: The Origin Narrative of Ruru and the Sacred Site

Verse 1

अथ रुरुक्षेत्रस्थहृषीकेशमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ शालग्रामस्य माहात्म्यं श्रुत्वा गुह्यं महौजसम् ॥ विस्मयं परमं गत्वा हृष्टा वचनमब्रवीत् ॥

Ab main Rurukshetra mein Hrishikesh ki baat batata hoon. Suta ne kaha ki Shalagram ki baat sun ke woh bahut khush hui. Usne hairani mein poocha.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं यत्त्वया भाषितं हरे ॥ एतच्छ्रुत्वा महाभाग जातास्मि विगतज्वरा ॥

Dharani boli are yeh kshetra kitna bada hai jo tumne bataya. Yeh sab sun ke main bahut shant ho gayi.

Verse 3

रुरुषण्डमिति प्रोक्तं यत्त्वया परमार्चितम् ॥ रुरुर्नाम कथं को वा आसीत्पूर्वं जनार्दन ॥

Tumne is jagah ka naam Rurushanda bataya. Lekin yeh Ruru naam kaise pada aur woh kaun tha batao.

Verse 4

यन्नाम्ना परमं क्षेत्रं हृषीकेश त्वयाश्रितम् ॥ कथयस्व जगन्नाथ यद्यनुग्राह्यता मयि ॥

Bhagwan, yeh jo sabse bada jagah hai, uska naam aapse juda hai. Mujhe batado, main iske layak hoon kya? Jagat ke malik, aap mujhe yeh baat samjha do.

Verse 5

श्रीवराह उवाच ॥ आसीत्पुरा महाभागो देवदत्त इति द्विजः ॥ भृगुवंशे समुत्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः ॥

Varah bhagwan bole. Pehle ek pandit tha, uska naam tha Devadatta. Woh Bhrigu ke khandaan mein paida hua. Usko Vedon ka poora gyaan tha.

Verse 6

यज्ञविद्यासु कुशलो व्रतनिष्ठोऽतिथिप्रियः ॥ तत्राश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलतान्वितम् ॥

Woh yagya karna jaanta tha, vrat bhi rakhta tha. Mehman aaye toh khush hota tha. Uska ashram tha wahan, ped aur belon se bhara hua.

Verse 7

शान्तैर्मृगगणैः कीर्णं कन्दमूलफलान्वितम् ॥ तत्र तीव्रं तपोऽतप्यद्देवदत्तो मुनीश्वरः ॥

Wahan hiran shant rehte the. Jad, phal sab milta tha. Devadatta wahan bada tapasya kiya karta tha. Woh rishiyon mein bada maana jaata tha.

Verse 8

वर्षाणामयुतं साग्रं तत इन्द्रो व्यचिन्तयत् ॥ कामं वसन्तसहितं गन्धर्वान् स सखीन् पुनः ॥

Dus hazaar saal se thoda zyada ho gaya, tab Indra ko chinta hone lagi. Usne socha kya kare. Phir usne Kamdev ko bulaya, Vasant ko bhi laya, aur apne dost Gandharv bhi aagaye.

Verse 9

उवाच मधुरं वाक्यं क्षुब्धेन्द्रियमनाः प्रभुः ॥ अहो सखायः किञ्चिन्मे महत्कार्यमुपस्थितम् ॥

Bhagwan ka mann aur senses hil gaye the. Unhone pyaar se bola. Arre dosto, mere liye ek bada kaam aa gaya hai.

Verse 10

तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा ते काममलयानिलाः ॥ प्रत्य्यूचुर्देवराजानमाज्ञापय निजं प्रियम् ॥

Indra ki baat sun ke Kama aur hawa ke log bole. Devraj, aap jo chahein woh bata dijiye. Aapki marzi.

Verse 11

जितेन्द्रियस्यापि मनः कस्य संक्षोभयामहे ॥ कं वा सुतीव्रात्तपसो भ्रंशयामः सुपेशलम् ॥

Kiska mann hum hila sakte hain? Woh apne senses pe control karta hai. Aur kis ko hum tap se gira sakte hain? Itna bada tap karta hai.

Verse 12

आज्ञाप्रसादं ते लब्ध्वा वद शीघ्रं सुखी भव ॥ इत्युक्तः शतमन्युर्वै प्रत्युवाचाथ मानयन् ॥

Mera kaam maan liya tumne, toh jaldi bolo. Khush raho. Indra ne unki baat suni aur izzat se jawab diya.

Verse 13

तदैव मे गता चिन्ता भवतां दर्शनं यदा ॥ जातमेवाखिलं कार्यं मम तच्छृणुताखिलाः ॥

Jab maine tumhe dekha, meri chinta chali gayi. Mera kaam ho gaya hai. Sab suno main batata hoon.

Verse 14

हिमशैले महारम्ये हृषीकेशाश्रितो मुनिः ॥ देवदत्त इति ख्यातस्तपस्यति महत्तपः ॥

Ek barfani pahad par ek rishi rehta tha. Woh pahad bahut khoobsurat tha. Us rishi ka naam Devadatta tha. Woh Hrishikesh ka bhakt tha. Woh wahan bada tapasya kar raha tha.

Verse 15

जिघृक्षुर्मे पदं नूनं तत्तपो विनिवर्त्यताम् ॥ इत्युक्तास्ते तदाज्ञां वै गृहीत्वा शिरसा द्रुतम् ॥

Kisine kaha ki yeh rishi mera stanna lena chahta hai. Isliye uski tapasya rukwani chahiye. Yeh sunke sab ne sir jhukaya aur haan kar di. Woh jaldi se maan gaye.

Verse 16

प्रस्थानाय मतिं चक्रुः कामदेवपुरःसराः ॥ प्रस्थाप्याग्रे वसन्तं च मलयानिलमेव च ॥

Phir Kamadeva ke saath sab nikalne ka faisla kiya. Pehle basant aur hawa ko bheja. Woh aage chale gaye.

Verse 17

ततः सुरपतिः शक्रः प्रम्लोचां नाम नामतः ॥ प्रशस्य प्रणयात्पूर्वं मानयन्निदमब्रवीत् ॥

Phir Indra ne us apsara ko bulaya. Uska naam Pramlocha tha. Indra ne pehle uski tareef ki. Phir izzat deke bola.

Verse 18

गच्छ स्वस्तिमती देवि विजयाय मुनेर्भुवि ॥ यत्राश्रमपदं तस्य देवदत्तस्य वै मुनेः ॥

Indra ne kaha, ja devi, shubh ho. Us rishi Devadatta ke paas ja. Uska ashram jahan hai wahan ja. Uspe jeet pa.

Verse 19

तथा कुरुष्व भद्रं ते हृषीकेशसमीपतः ॥ इन्द्रस्याज्ञां समादाय ययौ तस्याश्रमं प्रति ॥

Indra ne kaha, yeh kaam kar, accha hoga tumhare liye, Hrishikesh ke paas. Indra ki baat sun ke woh us rishi ke ashram ki taraf chala gaya.

Verse 20

समीपोपवने रम्ये नानाद्रुमलताकुले ॥ मधुरालापबहुले कोकिलानां कलाकुले ॥

Paas mein ek sundar baag tha. Bohot saare ped aur belen thi wahan. Pakshi bol rahe the, koyal ki awaazein gunj rahi thi.

Verse 21

रसालमञ्जरीव्याप्तरसामोदालिसंकुले ॥ गुंजन्मत्तालिसन्नादश्रुतिश्रुतिधरान्विते ॥

Aam ke phoolon ki khushbu thi. Makkhiyan urr rahi thi, madhushudhan bana hua tha. Unki awaaz sunai deti thi.

Verse 22

गन्धर्वगीतसम्मिश्रे मलयानिलशीतले ॥ सम्प्फुल्लपङ्कजवने सुनिर्मलजलाशये ॥

Gandharv gaana chal raha tha. Hawa thandi thi, Malaya pahad ki tarah. Kamal khile the, paani bilkul saaf tha.

Verse 23

मुनिप्रभावसन्त्यक्तक्रौर्यस्थलजलाशये ॥ मधुरामोद मधुरे चित्तक्षोभविधायिनि ॥

Us rishi ki shakti se wahan koi buri baat nahi thi. Zameen aur paani dono shant the. Khushbu thi, mann khush ho jata tha wahan.

Verse 24

प्रविश्य सा वरारोहा गीतं सुमधुरं जगौ ॥ यदा ध्यानादुपरतः समाधेर्विरताश्चिरात् ॥

Woh sundar aurat andar aayi aur ek bahut meetha gaana gayi. Jab woh muni apni dhyaan se bahar aaya, bahut der baad samadhi chhod ke.

Verse 25

गान्धर्वं प्रारभंस्ते तु गन्धर्वाः सुरसम्मताः ॥ तस्मिन्नेव क्षणे लब्ध्वा अवसरं पञ्च सायकः ॥

Phir Gandharvon ne gaana shuru kiya, jo devtaon ko pasand tha. Usi waqt Kama ne mauka dekha aur apna kaam shuru kar diya.

Verse 26

विचकर्ष धनुः पुष्पं सायकान् समयूयुजत् ॥ संलक्ष्य तं मुनिं शान्तं भाविदैवबलात्कृतम् ॥

Usne phoolon ka dhanush uthaya aur teer lagaye. Us shant muni ko dekha, jo apni taqdeer ki wajah se yahan tak pahuncha tha.

Verse 27

श्रुत्वा तन्मधुरं गीतं पञ्चमालापसुन्दरम् ॥ क्षुब्धचित्तः समभवत्स मुनिः संशितव्रतः ॥

Jab usne woh meetha gaana suna, uska dil hil gaya. Woh muni bahut sakht vrat rakhta tha, phir bhi uska mann bhang gaya.

Verse 28

विचचाराश्रमपदं पश्यन्सन्तुष्टमानसः ॥ दूराद्ददर्श तन्वङ्गीं क्रीडन्तीं कन्दुकेन ताम् ॥

Woh ashram ke aas paas ghoomne laga, uska mann khush tha. Door se usne ek patli aurat ko dekha jo gend se khel rahi thi.

Verse 29

दृष्ट्वैव तां तु चार्वङ्गीं विद्धः कामेन पत्रिणा ॥ तस्याः समीपमगमत्स्मयमानो महामुनिः ॥

Jab usne woh sundar aurat dekhi, uska dil uske liye bhar gaya. Woh bada rishi muskurate hue uske paas gaya.

Verse 30

सापि दृष्ट्वा देवदत्तं सज्जन्ती हरिणेक्षणा ॥ कटाक्षयन्ती सहसा लज्जमाना विगूहति ॥

Us aurat ne bhi Devadatta ko dekha aur uske liye akarshit ho gayi. Usne uski taraf dekha, phir sharam aa gayi aur woh chhupne lagi.

Verse 31

करेण कन्दुकं घ्नन्ती चञ्चलाक्षी सुपेशला ॥ स्रंसता केशपासेन गलत्पुष्पेण राजता ॥

Woh haath se gend maar rahi thi. Uski aankhen chanchal thi aur woh bahut sundar lag rahi thi. Uske baal khule the aur phool gir rahe the.

Verse 32

मनो हरन्ती तस्यर्षेः ललितैर्विभ्रमोद्भवैः ॥ एतस्मिन्नन्तरे तस्या दक्षिणः पवनोऽहरत् ॥

Uske harkaton se rishi ka mann bhar gaya. Usi waqt ek hawa chali aur uske kapde udne lage.

Verse 33

वासः सूक्ष्मं गलन्नीवि काञ्चीदामगुणान्वितम् ॥ पुष्पबाणोऽप्यविध्यत्तं दृष्ट्वा अवसरमन्तिके ॥

Uska kapda patla tha aur uski kamar se sarak raha tha. Uska haar bhi dikh raha tha. Jab moka mila to usne use bhi teer maar diya.

Verse 34

सम्मोहितः स तु मुनिर्गत्वान्तिकमथाब्रवीत् ॥ का त्वं कस्यासि सुभगे वनेऽस्मिन्किञ्चिकीर्षसि ॥

Rishi ka dimaag ghoom gaya tha. Woh paas gaya aur usne poocha, tum kaun ho? Tum kiski ho? Is jungle mein kya karne ka irada hai?

Verse 35

मादृशान्किं मृगयसे बाहुपाशेन वा मृगान् ॥ बद्ध्वा गृहीत्वा वामोरु किं वाऽस्मान्कर्तुमिच्छसि ॥

Kya tum mere jaise insaan ko dhoondti ho ya phir sirf jaanwar? Apni baahein phaila ke pakadti ho. Pakad ke tum kya karogi hamare saath?

Verse 36

सर्वथाऽस्मांस्तवाधीनान् यद्यद्वा कारयिष्यति ॥ तत्तत्कुर्मो वयं नित्यं तदधीनाः स्म सर्वथा ॥

Hum tumhare haath mein hain. Jo bhi tum kahogi hum karenge. Hum hamesha tumhare aadheen hain.

Verse 37

रममाणस्तया सार्द्धं भुञ्जन्भोगान्मनोरमान् ॥ तपःप्रभावोपनतान्दिवारात्रमतन्द्रितः ॥

Woh uske saath khush rehne laga. Apni tapasya ki wajah se use sukh mila tha. Din raat maze karta raha bina thake.

Verse 38

बहूनहर्गणानेवं रममाणो यदृच्छया ॥ सुप्तोत्थित इवाकस्माद्विवकेन समन्वितः ॥

Kai din tak aise hi maze karta raha. Achanak uski aankh khuli jaise neend se utha ho. Tab usko samajh aa gayi.

Verse 39

निर्वेदं प्राप्तवान् सद्यस् ततो वाच भृशातुरः ॥ अहो भागवती माया ययाहं भृशमोहितः ॥

Uska mann ekdum uth gaya sab chij se. Phir woh bahut dukhi hoke bola. Are, yeh bhagwan ki maya kitni badi hai. Main isme phans gaya tha.

Verse 40

जानन्नपि तपोभ्रंशं प्राप्तो दैवबलात्कृतः ॥ अग्निकुण्डसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान् ॥

Woh jaanta tha ki uski tapasya toot gayi. Lekin bhagya ne use aisa karne pe majboor kiya. Aurat aag ke kund jaisi hai. Aadmi ghee ka bartan jaisa hai.

Verse 41

इति प्रवादो मूर्खाणां विचारान्महदन्तरम् ॥ घृतकुम्भोऽग्नियोगेन द्रवते न तु दर्शनात् ॥

Yeh moorkh logon ka bolna hai, sochne pe yeh galat hai. Ghee ka bartan aag se pakadne se pighalta hai. Sirf dekhne se nahi pighalta.

Verse 42

पुमांस्त्रीदर्शनादेव द्रवते यद्विमोहितः ॥ नापराधस्त्वतो नार्याः स्वयं यदजितेन्द्रियः ॥

Agar koi aadmi aurat ko dekh ke pighal jata hai, toh galati aurat ki nahi hai. Galati uski khud ki hai, kyunki usne apni indriyon ko control nahi kiya.

Verse 43

इत्युक्त्वाऽसौ निवृत्तात्मा विससर्ज सुराङ्गनाम् ॥ प्रम्लोचा दैववशगो मनस्येतदचिन्तयत् ॥

Yeh keh ke usne apna mann samet liya. Usne us apsara ko bhej diya. Pramlocha bhi bhagya ke haathon majboor thi. Usne apne mann mein yeh socha.

Verse 44

उपसर्गो महानत्र तपसो भ्रंशकारकः ॥ त्यक्त्वाश्रममिमं चान्यत्स्थानं गत्वा समाहितः ॥

Yahan bahut bada hungama ho gaya hai. Mera tap toot gaya hai. Main yeh ashram chhod deta hoon. Kisi aur jagah jaa kar shant rehta hoon.

Verse 45

तपस्तीव्रं समास्थाय शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ इति निश्चित्य मनसा गत्वा भृग्वाश्रमं प्रति ॥

Usne socha, main bahut sakht tap karunga aur apna yeh badan sukh kar dunga. Yeh faisla kar ke woh Bhrigu ke ashram ki taraf chal pada.

Verse 46

पश्यन्भृग्वाश्रमं रम्यमुत्तरं गतवान् शनैः ॥ गण्डक्याः पूर्वभागे तु विविक्तं विजनं शुभम् ॥

Bhrigu ka ashram dekh ke woh dheere-dheere uttar ki taraf gaya. Gandaki nadi ke purvi kinare par ek sunsaan jagah thi. Koi wahan nahi rehta tha, bahut achhi jagah thi.

Verse 47

दृष्ट्वा तीरेषु विश्रान्तस्तपोभूमिमचिन्तयत् ॥ भृगुतुङ्गं समासाद्य शङ्कराराधने रतः ॥

Usne nadi ke kinare dekha aur wahin rest kiya. Phir socha ki yahan tap karna chahiye. Bhrigu-tung pahunch ke woh Shankar ki puja mein lag gaya.

Verse 48

अतप्यत तपो घोरं शिवदर्शनलालसः ॥ अथ दीर्घेण कालेन सन्तुष्टः स महेश्वरः ॥

Shiv ji ko dekhne ke liye usne bahut kathor tap kiya. Bahut lambe time tak tap kiya. Aakhir mein Maheshwar usse khush ho gaye.

Verse 49

रुरुरित्येव विख्याता पितुरेवाश्रमे स्थिता ॥ युवभिः प्रार्थ्यमानापि चित्ते कञ्चन नाध्यगात ॥

Uska naam Ruru pad gaya. Woh apne baap ke ashram mein rehti thi. Naujawan ladke usse shaadi ke liye maangte the. Par usne kisi ko bhi apne dil mein nahi basaya.

Verse 50

लिङ्गरूपधरः साक्षादुपर्यपि तथा ह्यधः ॥ तिर्यक् च जलधाराभिर्युक्तस्तत्तापशान्तिकृत् ॥

Woh seedha ling ki shakal mein dikh gaya. Woh upar bhi tha, neeche bhi, aur charo taraf bhi. Paani ki dhaarein usse judi hui thin. Usne us tap ki garmi shant kar di.

Verse 51

उवाच च प्रसन्नात्मा मुने पश्य च मां शिवम् ॥ मामेवावेहि विष्णुं त्वं मा पश्यस्वान्तरं मम ॥

Woh khush ho gaya aur bola. Rishi, mujhe dekh, main Shiv hoon. Mujhe hi Vishnu samajh. Mera aur koi doosra roop nahi hai.

Verse 52

पूर्वमन्तरभावेन दृष्टवानसि यन्मम ॥ तेन विघ्नोऽभवद्येन गलितं त्वत्तपो महत् ॥

Pehle tune mujhe alag samjha tha. Isliye rasta mein rukawat aa gayi. Tera bada tap toot gaya.

Verse 53

आवामेकेन भावेन पश्यंस्त्वं सिद्धिमाप्स्यसि ॥ तपःप्रभावाल्लिङ्गानि प्रादुर्भूतानि यत्र वै ॥

Humein ek hi roop mein dekh, tab tumhe siddhi milegi. Us jagah tap ki taakat se ling paida hue the.

Verse 54

समङ्गमिति विख्यातमेतत्स्थानं भविष्यति ॥ स्नात्वाऽत्र गण्डकीतीर्थे मम लिङ्गानि योऽर्च्चयेत् ॥

Yeh jagah ab Samangam naam se jaani jaayegi. Yahan Gandaki nadi ke paas naha ke jo bhi mere ling ki puja karta hai.

Verse 55

तस्य योगफलं सम्यग्भविष्यति न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरं शम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

Use yoga ka poora phal milega, isme koi shak nahi. Yeh vardaan de ke Shambhu wahi gayab ho gaye.

Verse 56

प्रम्लोचापि मुनेर्गर्भं सम्प्राप्याश्रममन्तिकात् ॥ प्रसूतां कन्यकां त्यक्त्वा स्वर्गमेव जगाम ह ॥

Pramlocha ne bhi rishi se baccha paida kiya. Ashram ke paas pahunch ke usne ek ladki ko chhod diya. Phir woh akeli swarg chali gayi.

Verse 57

पुनर्जातमिवात्मानं मन्यमाना शुचिस्मिता ॥ सापि कन्या मृगैस्तत्र रुरुभिर्वर्द्धिता सती ॥

Uska chehra itna saaf tha, jaise nayi jaan li ho. Woh ladki wahan reh gayi. Mrig ne use paala aur bada kiya.

Verse 58

ततः सुनिश्चयं कृत्वा तपसे धृतमानसा ॥ चिन्तयन्ती जगन्नाथं भगवन्तं रमापतिम् ॥

Phir usne pakka irada kar liya. Apna mann pakka kar ke tapasya karne lagi. Bhagwan Jagannath ka dhyaan kiya, Lakshmi ke pati ka.

Verse 59

मासे सा प्रथमे बाला फलाहारपरायणा ॥ एकान्तरे दिनं प्राप्य द्वितीये त्रिदिनान्तरे ॥

Pehle mahine mein yeh chhori sirf phal khati thi. Dusra mahine mein ek din chhod ke khana shuru kiya. Phir teen din ke baad khana start kiya.

Verse 60

तृतीये पञ्चमे दिने चतुर्थे सप्तमान्तरे ॥ पञ्चमे नवरात्रेण षष्ठे पञ्चदशाहके ॥

Teesre mahine mein paanchve din khaya. Chauthe mahine mein saat din baad khaya. Paanchwe mahine mein nau raat baad khana milta tha. Chhatwe mahine mein pandrah din baad khaya.

Verse 61

मासेन सप्तमे चैव शीर्णपर्णाशनाष्टमे ॥ त्यक्त्वा तान्यपि सा बाला वाय्वाहारा बभूव ह ॥

Satwan mahine mein mahine mein ek baar khaya. Aathwan mahine mein sookhe patte khane lage. Phir woh bhi chhod diya. Ab sirf hawa se kaam chalane lagi.

Verse 62

सैवं वर्षशतं स्थित्वा हरावेकार्गमानसा ॥ समाधिना समा भूत्वा स्थाणुवन्निश्चला अभवत् ॥

Sau saal tak aise hi rahi. Har se man laga ke rahi. Phir ek jagah pe ekdum sthir ho gayi. Jaise koi khamba ho, hilne nahi.

Verse 63

द्वन्द्वानि नाविदच्छापि आत्मभूतान्तरं विना ॥ परां काष्ठां समापन्ना प्रकाशमयकान्तिधृक् ॥

Ab na sukh dukh mehsoos hota hai. Na kuch aur dikhta hai, bas khud ko dekhti hai. Woh sabse upar pahunch gayi. Chamak rahi hai, sirf roshni mein doobi hui.

Verse 64

सन्निरुद्धेन्द्रियग्रामाः नाचक्षत बहिःस्थितम् ॥ तदा हृषीकाण्याविश्य संहृत्य स्वं हृदो बहिः ॥

Usne apni saari indriyaan rok li thi. Bahar kya ho raha hai, usne dekha nahi. Phir uske senses mein aake, unhe ikatha kiya. Dil se bahar nikaal liya.

Verse 65

स्थितोऽहं वसुधे देवि अक्ष्णोः प्रत्यक्षतां गतः ॥ हृषीकाणि नियम्याहं यतः प्रत्यक्षतां गतः ॥

Bhagwan ne kaha, main yahan hoon Vasudhe. Tumhari aankhon ke saamne aa gaya hoon. Maine indriyaan sahi kar di, isliye tum mujhe ab dekh sakti ho.

Verse 66

हृषीकेश इति ख्यातो नाम्ना तत्रैव संस्थितः ॥ सा मां यदैव नापश्यदुन्मील्य नयने ततः ॥

Wahan log use Hrishikesh ke naam se jaante the. Woh wahin khada raha. Jab tak woh use nahi dekh paayi, tab usne aankhen kholi.

Verse 67

बहिः स्थितं च मां दृष्ट्वा प्रणनाम कृताञ्जलिः ॥ गद्गदस्वरसंयुक्ता अश्रुक्लिन्नविलोचना ॥

Jab usne mujhe bahar khada dekha, haath jod ke jhuk gayi. Aankhon mein aansu the. Awaaz ruk gayi thi.

Verse 68

अयि बाले विशालाक्षि तुष्टोऽहं तपसस्तव ॥ वरं याचय मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते ॥

Bhagwan bole, beta, badi aankhon wali, tumhari tapasya se main khush hoon. Jo bhi tum chaaho, maang lo. Dil mein jo hai bolo.

Verse 69

अदेयमपि ते दद्मि यदन्येषां सुदुर्ल्लभम् ॥ इति श्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं प्रणम्य च पुनः पुनः ॥

Bhagwan ne kaha, jo cheez doosron ko nahi milti, woh bhi main tumhe de deta hoon. Yeh baat sun ke woh baar-baar jhuk gayi aur unke paer chhue.

Verse 70

स्तुत्वा तं देवदेवेशं प्रबद्धकरसंपुटा ॥ ददासि चेद्वरं मह्यं देवदेव जगत्पते ॥

Usne haath jode aur bhagwan ki tarif ki. Phir boli, agar aap mujhe vardan denge to ek cheez maangti hoon. Devon ke dev, duniya ke malik.

Verse 71

रोमाञ्चिततनुश्चासीत्कदम्बमुकुलाकृतिः ॥ तथा भूतां तु तां दृष्ट्वा प्रावोचमहमाṅ्गनाम् ॥

Uska badan rom-rom se chamak utha, jaise kadamba ke phool ki kalyi ho. Main use aise dekh ke hairan reh gaya aur us aurat se baat ki.

Verse 72

अनेनैव स्वरूपेण भगवन्स्थातुमर्हसि ॥ स्थितोऽस्म्यत्रैव भद्रं ते अपरं वरयाशु मे ॥

Bhagwan ne kaha, is roop mein hi raho. Main yahin khada hoon, tumhara bhalaa ho. Ab jaldi se doosra vardan maang lo.

Verse 73

यदि प्रसन्नो देवेश तदा मां कुरु पावनीम् ॥ मन्नाम्ना क्षेत्रमेतच्च ख्यातं भवतु नान्यथा ॥

Usne kaha, agar aap khush hain to mujhe aisa bana dijiye jo logon ko saaf kare. Aur yeh jagah mere naam se jaani jaaye, kisi aur se nahi.

Verse 74

तामहं देवि सुभगे प्रावोचं पुनरेव हि ॥ तीर्थानां परमं तीर्थं तव देहो भवत्वयम् ॥

Maine us devi se dobara kaha. Main bola, tum badi bhagwanti ho. Tumhara yeh badan sabse bada tirth ban jaye. Saare tirth mein sabse upar ka.

Verse 75

तव नाम्नां च विख्यातमेतत्क्षेत्रं भविष्यति ॥ तव तीर्थे कृतस्नानस्त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥

Ab yeh jagah tumhare naam se famous ho jayegi. Jo koi bhi yahan tumhare tirth pe nahaega. Aur teen raat ka vrat rakhega.

Verse 76

विलोक्य मां भवेत्पूतो मम वाक्यान्न संशयः ॥ ब्रह्महत्यादि पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि ॥

Woh mujhe dekh ke saaf ho jayega. Meri baat mein koi shak nahi. Brahmin maarna jaisa bada paap ho. Jaan ke kiya ho ya nahi jaan ke kiya ho.

Verse 77

सापि कालेन सञ्जाता तीर्थभूता तथाऽभवत् ॥ एतत्ते कथितं देवि रुरुमाहात्म्यमुत्तमम् ॥

Woh devi bhi waqt ke saath tirth ban gayi. Main tumhe Ruru ke baare mein poora bataya hai. Yeh badi baat hai.

Verse 78

रुरुक्षेत्रस्य प्रभवमेतद्गुह्यं परं मम ॥

Yeh Ruru kshetra kahan se shuru hua. Yeh meri sabse badi secret baat hai.

Verse 79

यास्यन्ति विलयं क्षिप्रमेवमेतन्न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरांस्तस्यै तत्रैवान्तरहितः स्थितः

Woh sab jaldi khatam ho jayenge, isme koi shak nahi hai. Usne useh vardan de diye. Phir woh wahi gayab ho gaya.

Verse 80

तस्य मे चिन्तयानस्य यूयमेव परा गतिः ॥ भवत्प्रसादात्स्वस्थोऽहं निर्भयस्तद्विचिन्त्यताम्

Main soch raha tha, tab pata chala ki tum hi meri sabse badi help ho. Tumhari wajah se main theek hoon aur dar nahi lagta. Soch lo yeh baat.

Verse 81

ललितैः स्वैर्विलासैस्तं मोहयित्वा वशं कुरु ॥ यथा मत्प्रीतिरतुला त्वं मे कार्यकरी सदा

Apne pyare pyare andaaz se useh ulajha do aur apne vash mein kar lo. Meri khushi aisi ho ki koi barabar na ho. Tum hamesha mera kaam karo.

Verse 82

चकर्ष च धनुः कामः पुनःपुनरतन्द्रितः ॥ देवव्रतोऽपि स मुनिः क्षुब्धात्मा नियतोऽपि सन्

Kamdev baar baar thake bina dhanush chala raha tha. Devavrata rishi bhi tha, apne aap ko sambhal ke rakhta tha. Phir bhi andar se hil gaya.

Verse 83

अथ तां हसमानां च गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ समालिङ्ग्य विषज्जन्तीं रमयामास मोहितः

Phir usne uska haath pakda, woh muskura rahi thi. Usne useh gale laga liya, woh chipak gayi. Woh khud bhi bhool gaya aur uske saath khush ho gaya.

Verse 84

गण्डकीसङ्गमे स्नात्वा सन्तर्प्य पितृर्देवताः ॥ विष्णुं शिवं च सम्पूज्य तपःस्थानं विचिन्तयन्

Gandaki nadi ke sangam pe naha liya. Pitro aur deviyon ko bhog laga ke khush kar diya. Phir Vishnu aur Shiv ki puja ki. Ab sochne laga ki tapasya ke liye kaunsa jagah sahi rahega.

Verse 85

देवदत्तोऽपि स मुनिः सम्प्राप्य ज्ञानमुत्तमम् ॥ शिवोपदिष्टमार्गेण सायुज्यं परमं गतः

Devadatt naam ka woh rishi bhi bahut bada gyan pa gaya. Shiv ne jo raasta bataya tha uspe chal ke woh bhagwan ke paas pahunch gaya. Woh unmein hi mil gaya.

Verse 86

तत्तेजसा वृतं सर्वं तदा दृष्ट्वा वसुन्धरे ॥ अहं विस्मयमापन्नस्तस्याः प्रत्यक्षतां गतः

Hey Vasundhara, maine dekha ki us chamak se sab jagah bhara hua hai. Dekh ke main hairan reh gaya. Phir main seedha uske paas chala gaya.

Verse 87

दुर्लभं ते वरं दद्मि तपसाहं प्रतोषितः ॥ इत्युक्त्वा मां प्रणम्याह रुरुः सा संशितव्रता

Main tumhe woh vard deta hoon jo milna bahut mushkil hai. Tumhari tapasya se main bahut khush hua hoon. Yeh keh ke us Ruru ne mujhe pranam kiya. Usne vrat bahut pakka rakha hua tha.