Adhyaya 146: The Greatness of Hṛṣīkeśa at Rurukṣetra: The Origin Narrative of Ruru and the Sacred Site

Verse 1

अथ रुरुक्षेत्रस्थहृषीकेशमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ शालग्रामस्य माहात्म्यं श्रुत्वा गुह्यं महौजसम् ॥ विस्मयं परमं गत्वा हृष्टा वचनमब्रवीत् ॥

आता रुरुक्षेत्रस्थ हृषीकेशाचे माहात्म्य सांगितले जाते। सूत म्हणाले—शालग्रामाचे हे गुह्य व महाप्रभावी माहात्म्य ऐकून ती परम विस्मयास पोहोचली आणि हर्षित होऊन असे वचन बोलली।

Verse 2

धरण्युवाच ॥ अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं यत्त्वया भाषितं हरे ॥ एतच्छ्रुत्वा महाभाग जातास्मि विगतज्वरा ॥

धरा म्हणाली—अहो! हे हरे, तू या क्षेत्राचे जे माहात्म्य सांगितलेस। हे महाभाग, ते ऐकून मी ज्वरासारख्या संतापातून मुक्त झाले आहे।

Verse 3

रुरुषण्डमिति प्रोक्तं यत्त्वया परमार्चितम् ॥ रुरुर्नाम कथं को वा आसीत्पूर्वं जनार्दन ॥

तू याला ‘रुरुषण्ड’ असे म्हणालेस आणि परम पूज्य मानलेस। पण हे जनार्दन, ‘रुरु’ हे नाव कसे पडले, आणि पूर्वी रुरु कोण होता?

Verse 4

यन्नाम्ना परमं क्षेत्रं हृषीकेश त्वयाश्रितम् ॥ कथयस्व जगन्नाथ यद्यनुग्राह्यता मयि ॥

हे हृषीकेश, कोणाच्या नावाने हे परम क्षेत्र तुझ्याशी आश्रित झाले आहे ते सांग. हे जगन्नाथ, मी तुझ्या अनुग्रहास पात्र असल्यास याचे कथन कर.

Verse 5

श्रीवराह उवाच ॥ आसीत्पुरा महाभागो देवदत्त इति द्विजः ॥ भृगुवंशे समुत्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः ॥

श्रीवराह म्हणाले—पूर्वी देवदत्त नावाचा एक महाभाग द्विज होता. तो भृगुवंशात उत्पन्न होऊन वेद व वेदांगांत पारंगत होता.

Verse 6

यज्ञविद्यासु कुशलो व्रतनिष्ठोऽतिथिप्रियः ॥ तत्राश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलतान्वितम् ॥

तो यज्ञविद्यांत कुशल, व्रतनिष्ठ आणि अतिथिप्रिय होता. तेथे त्याचे पुण्य आश्रमस्थान होते, जे पवित्र वृक्ष व लतांनी शोभित होते.

Verse 7

शान्तैर्मृगगणैः कीर्णं कन्दमूलफलान्वितम् ॥ तत्र तीव्रं तपोऽतप्यद्देवदत्तो मुनीश्वरः ॥

तो आश्रम शांत मृगसमूहांनी भरलेला होता आणि कंद, मुळे व फळांनी युक्त होता. तेथे मुनीश्वर देवदत्ताने तीव्र तप केले.

Verse 8

वर्षाणामयुतं साग्रं तत इन्द्रो व्यचिन्तयत् ॥ कामं वसन्तसहितं गन्धर्वान् स सखीन् पुनः ॥

दहा हजारांहून काही अधिक वर्षे गेल्यावर इंद्र चिंताग्रस्त झाला. मग त्याने वसंतासह कामदेवाला आणि आपल्या सखा गंधर्वांना पुन्हा बोलावले.

Verse 9

उवाच मधुरं वाक्यं क्षुब्धेन्द्रियमनाः प्रभुः ॥ अहो सखायः किञ्चिन्मे महत्कार्यमुपस्थितम् ॥

इंद्रिये व मन क्षुब्ध झाले असता प्रभूने मधुर वचन बोलले—“अहो सख्यांनो, माझ्यासमोर एक महान कार्य उपस्थित झाले आहे.”

Verse 10

तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा ते काममलयानिलाः ॥ प्रत्य्यूचुर्देवराजानमाज्ञापय निजं प्रियम् ॥

इंद्राचे वचन ऐकून काम आणि मलयवारा देवेंद्रास म्हणाले—“जे तुम्हांस प्रिय आहे ते आज्ञापवा।”

Verse 11

जितेन्द्रियस्यापि मनः कस्य संक्षोभयामहे ॥ कं वा सुतीव्रात्तपसो भ्रंशयामः सुपेशलम् ॥

“ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत, त्याचेही मन आम्ही कोणाचे विचलित करू? किंवा अतितीव्र व परिष्कृत तपश्चर्येतून कोणाला भ्रंश पाडू?”

Verse 12

आज्ञाप्रसादं ते लब्ध्वा वद शीघ्रं सुखी भव ॥ इत्युक्तः शतमन्युर्वै प्रत्युवाचाथ मानयन् ॥

“तुमच्या आज्ञेचा प्रसाद मिळवून लवकर सांगा—निश्चिंत रहा।” असे म्हटल्यावर शतमन्यु (इंद्र) त्यांचा मान राखून उत्तरला।

Verse 13

तदैव मे गता चिन्ता भवतां दर्शनं यदा ॥ जातमेवाखिलं कार्यं मम तच्छृणुताखिलाः ॥

“त्याच क्षणी तुमचे दर्शन होताच माझी चिंता दूर झाली. माझे सर्व कार्य आता सिद्ध झाले आहे—तुम्ही सर्व ऐका।”

Verse 14

हिमशैले महारम्ये हृषीकेशाश्रितो मुनिः ॥ देवदत्त इति ख्यातस्तपस्यति महत्तपः ॥

“अतिशय रम्य हिमशैलावर हृषीकेशाचा आश्रय घेतलेला देवदत्त नावाने प्रसिद्ध मुनि महान तप करीत आहे।”

Verse 15

जिघृक्षुर्मे पदं नूनं तत्तपो विनिवर्त्यताम् ॥ इत्युक्तास्ते तदाज्ञां वै गृहीत्वा शिरसा द्रुतम् ॥

“तो नक्कीच माझे पद मिळवू इच्छितो; म्हणून ती तपस्या थांबवावी.” असे सांगितल्यावर त्यांनी मस्तक झुकवून ती आज्ञा त्वरेने स्वीकारली.

Verse 16

प्रस्थानाय मतिं चक्रुः कामदेवपुरःसराः ॥ प्रस्थाप्याग्रे वसन्तं च मलयानिलमेव च ॥

कामदेवाच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी प्रस्थानाचा निश्चय केला आणि अग्रदूत म्हणून प्रथम वसंत व मलय वारा पुढे पाठविला.

Verse 17

ततः सुरपतिः शक्रः प्रम्लोचां नाम नामतः ॥ प्रशस्य प्रणयात्पूर्वं मानयन्निदमब्रवीत् ॥

त्यानंतर देवाधिपती शक्राने ‘प्रम्लोचा’ असे नाव घेऊन तिला संबोधले; प्रथम प्रेमाने स्तुती करून मान देत असे म्हणाला.

Verse 18

गच्छ स्वस्तिमती देवि विजयाय मुनेर्भुवि ॥ यत्राश्रमपदं तस्य देवदत्तस्य वै मुनेः ॥

“हे कल्याणमयी देवी, पृथ्वीवर त्या मुनीवर विजय मिळविण्यास जा—जिथे त्या देवदत्त मुनीचे आश्रमस्थान आहे.”

Verse 19

तथा कुरुष्व भद्रं ते हृषीकेशसमीपतः ॥ इन्द्रस्याज्ञां समादाय ययौ तस्याश्रमं प्रति ॥

“तसेच कर; तुझे कल्याण होवो—हृषीकेशाच्या समीप.” इंद्राची आज्ञा घेऊन तो त्या मुनीच्या आश्रमाकडे गेला.

Verse 20

समीपोपवने रम्ये नानाद्रुमलताकुले ॥ मधुरालापबहुले कोकिलानां कलाकुले ॥

जवळच्या रम्य उपवनात नानाविध वृक्ष व वेलींनी दाटलेले, मधुर किलबिलाटाने भरलेले आणि कोकिळांच्या सुरांनी निनादणारे असे ते स्थान होते।

Verse 21

रसालमञ्जरीव्याप्तरसामोदालिसंकुले ॥ गुंजन्मत्तालिसन्नादश्रुतिश्रुतिधरान्विते ॥

आंब्याच्या मंजऱ्यांच्या सुगंध-रसाने व्यापलेले, त्या मधुर गंधाने मत्त झालेल्या भुंग्यांच्या थव्यांनी भरलेले, आणि गुंजारव करणाऱ्या मधमाशांच्या निनादाने सतत श्रवणसुख देणारे होते।

Verse 22

गन्धर्वगीतसम्मिश्रे मलयानिलशीतले ॥ सम्प्फुल्लपङ्कजवने सुनिर्मलजलाशये ॥

गंधर्वांच्या गीतांनी मिसळलेले, मलय पर्वताच्या शीतल वाऱ्याने थंडावलेले, पूर्ण उमललेल्या कमळांच्या वनाने युक्त आणि अतिशय निर्मळ जलाशयाने शोभणारे होते।

Verse 23

मुनिप्रभावसन्त्यक्तक्रौर्यस्थलजलाशये ॥ मधुरामोद मधुरे चित्तक्षोभविधायिनि ॥

जिथे मुनिंच्या प्रभावाने भूमीवर व जलातही क्रौर्याचा त्याग झाला होता; कोमल सुगंधाने मधुर, तरीही मनात क्षोभ निर्माण करणारे असे ते स्थान होते।

Verse 24

प्रविश्य सा वरारोहा गीतं सुमधुरं जगौ ॥ यदा ध्यानादुपरतः समाधेर्विरताश्चिरात् ॥

आत प्रवेश करून ती वरारोहा अत्यंत मधुर गीत गाऊ लागली. जेव्हा तो ध्यानातून निवृत्त झाला—आणि फार काळापासून समाधीही सोडून दिली होती—

Verse 25

गान्धर्वं प्रारभंस्ते तु गन्धर्वाः सुरसम्मताः ॥ तस्मिन्नेव क्षणे लब्ध्वा अवसरं पञ्च सायकः ॥

तेव्हा देवांनी संमत केलेले गंधर्व गान्धर्व-गान आरंभू लागले. त्याच क्षणी संधी मिळताच पञ्चसायक कामदेव प्रवृत्त झाला.

Verse 26

विचकर्ष धनुः पुष्पं सायकान् समयूयुजत् ॥ संलक्ष्य तं मुनिं शान्तं भाविदैवबलात्कृतम् ॥

त्याने पुष्पधनुष्य ओढले आणि बाण जोडले. भावी दैवबलामुळे त्या अवस्थेत आणलेल्या त्या शांत मुनिला लक्ष्य करून,

Verse 27

श्रुत्वा तन्मधुरं गीतं पञ्चमालापसुन्दरम् ॥ क्षुब्धचित्तः समभवत्स मुनिः संशितव्रतः ॥

पंचम आलापाने सुंदर झालेलं ते मधुर गीत ऐकून, संशितव्रत तो मुनि चित्ताने क्षुब्ध झाला.

Verse 28

विचचाराश्रमपदं पश्यन्सन्तुष्टमानसः ॥ दूराद्ददर्श तन्वङ्गीं क्रीडन्तीं कन्दुकेन ताम् ॥

संतुष्ट मनाने तो आश्रमपरिसरात फिरू लागला. दूरून त्याने त्या तन्वंगीला चेंडूने खेळताना पाहिले.

Verse 29

दृष्ट्वैव तां तु चार्वङ्गीं विद्धः कामेन पत्रिणा ॥ तस्याः समीपमगमत्स्मयमानो महामुनिः ॥

त्या चार्वंगीला पाहताच महामुनी कामदेवाच्या पिसाळ बाणाने विद्ध झाला; आणि हसत हसत तिच्या जवळ गेला.

Verse 30

सापि दृष्ट्वा देवदत्तं सज्जन्ती हरिणेक्षणा ॥ कटाक्षयन्ती सहसा लज्जमाना विगूहति ॥

तीही देवदत्ताला पाहून त्याच्याकडे आकृष्ट झाली; हरिणीप्रमाणे डोळे असलेली ती कटाक्ष टाकीत, सहसा लज्जित होऊन स्वतःला लपवू लागली।

Verse 31

करेण कन्दुकं घ्नन्ती चञ्चलाक्षी सुपेशला ॥ स्रंसता केशपासेन गलत्पुष्पेण राजता ॥

ती हाताने चेंडू मारत होती; चंचल नेत्रांची व अत्यंत सुकुमार, सैल झालेल्या केशराशीने आणि गळणाऱ्या फुलांनी ती अधिकच शोभून दिसत होती।

Verse 32

मनो हरन्ती तस्यर्षेः ललितैर्विभ्रमोद्भवैः ॥ एतस्मिन्नन्तरे तस्या दक्षिणः पवनोऽहरत् ॥

ललित व क्रीडामय विभ्रमांनी ती त्या ऋषीचे मन मोहून घेत होती; तेवढ्यात दक्षिणेकडील मंद वारा तिचे वस्त्र उचलून नेऊ लागला।

Verse 33

वासः सूक्ष्मं गलन्नीवि काञ्चीदामगुणान्वितम् ॥ पुष्पबाणोऽप्यविध्यत्तं दृष्ट्वा अवसरमन्तिके ॥

तिचे वस्त्र अतिसूक्ष्म होते, कंबरबंध सैल होत होता आणि काञ्चीदामाची दोरी दिसत होती; जवळची संधी पाहून पुष्पबाणधारी कामदेवानेही त्याला वेधले।

Verse 34

सम्मोहितः स तु मुनिर्गत्वान्तिकमथाब्रवीत् ॥ का त्वं कस्यासि सुभगे वनेऽस्मिन्किञ्चिकीर्षसि ॥

मोहित झालेला तो मुनि जवळ जाऊन म्हणाला— “सुभगे, तू कोण आहेस? कोणाची आहेस? या वनात काय करावयास आली आहेस?”

Verse 35

मादृशान्किं मृगयसे बाहुपाशेन वा मृगान् ॥ बद्ध्वा गृहीत्वा वामोरु किं वाऽस्मान्कर्तुमिच्छसि ॥

तू माझ्यासारख्या पुरुषांचा—की मृगांचा—आपल्या बाहुपाशाने शिकार करतेस काय? हे सुजंघे! बांधून व पकडून आम्हांला तू काय करावयास इच्छितेस?

Verse 36

सर्वथाऽस्मांस्तवाधीनान् यद्यद्वा कारयिष्यति ॥ तत्तत्कुर्मो वयं नित्यं तदधीनाः स्म सर्वथा ॥

आम्ही सर्वथा तुझ्या अधीन आहोत; तू जे जे करवशील ते तेच आम्ही नित्य करीत राहू. आम्ही सर्व प्रकारे तुझ्यावरच अवलंबून आहोत.

Verse 37

रममाणस्तया सार्द्धं भुञ्जन्भोगान्मनोरमान् ॥ तपःप्रभावोपनतान्दिवारात्रमतन्द्रितः ॥

तिच्यासह रममाण होत तो मनोहर भोगांचा उपभोग करीत राहिला—जे त्याच्या तपःप्रभावाने प्राप्त झाले होते—आणि तो दिवस-रात्र अखंड तत्पर होता.

Verse 38

बहूनहर्गणानेवं रममाणो यदृच्छया ॥ सुप्तोत्थित इवाकस्माद्विवकेन समन्वितः ॥

अशा रीतीने तो अनेक दिवस यदृच्छया रमण करीत राहिला; मग अचानक—जणू झोपेतून जागा झाल्यासारखा—विवेकाने युक्त झाला.

Verse 39

निर्वेदं प्राप्तवान् सद्यस् ततो वाच भृशातुरः ॥ अहो भागवती माया ययाहं भृशमोहितः ॥

त्याने तत्क्षणी निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त केला; मग तो अत्यंत व्याकुळ होऊन म्हणाला—“अहो! ही भागवती माया, जिच्यामुळे मी फारच मोहित झालो.”

Verse 40

जानन्नपि तपोभ्रंशं प्राप्तो दैवबलात्कृतः ॥ अग्निकुण्डसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान् ॥

सर्व जाणूनही तो दैवबलामुळे तपोभ्रंशास प्राप्त झाला। “नारी अग्निकुंडासारखी, आणि पुरुष घृतकुंभासारखा.”

Verse 41

इति प्रवादो मूर्खाणां विचारान्महदन्तरम् ॥ घृतकुम्भोऽग्नियोगेन द्रवते न तु दर्शनात् ॥

हा मूर्खांचा प्रवाद आहे; विचारापासून तो फार दूर आहे. घृतकुंभ अग्निसंयोगाने वितळतो, केवळ दर्शनाने नाही.

Verse 42

पुमांस्त्रीदर्शनादेव द्रवते यद्विमोहितः ॥ नापराधस्त्वतो नार्याः स्वयं यदजितेन्द्रियः ॥

जर एखादा पुरुष मोहित होऊन स्त्रीचे दर्शन होताच ‘वितळला’, तर त्यात नारीचा अपराध नाही; दोष त्याचाच, कारण त्याच्या इंद्रिया अजित आहेत.

Verse 43

इत्युक्त्वाऽसौ निवृत्तात्मा विससर्ज सुराङ्गनाम् ॥ प्रम्लोचा दैववशगो मनस्येतदचिन्तयत् ॥

असे म्हणून तो—मन निवृत्त करून—त्या सुरांगनेला निरोप दिला. आणि दैववश झालेली प्रम्लोचा मनात असे विचार करू लागली.

Verse 44

उपसर्गो महानत्र तपसो भ्रंशकारकः ॥ त्यक्त्वाश्रममिमं चान्यत्स्थानं गत्वा समाहितः ॥

येथे मोठा उपसर्ग आहे, जो तपाचा भ्रंश करणारा आहे. हा आश्रम सोडून मी दुसऱ्या स्थानी जाऊन मन समाहित करीन.

Verse 45

तपस्तीव्रं समास्थाय शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ इति निश्चित्य मनसा गत्वा भृग्वाश्रमं प्रति ॥

मनात निश्चय करून—“तीव्र तप आचरून मी हे शरीर कृश करीन”—तो भृगूच्या आश्रमाकडे गेला।

Verse 46

पश्यन्भृग्वाश्रमं रम्यमुत्तरं गतवान् शनैः ॥ गण्डक्याः पूर्वभागे तु विविक्तं विजनं शुभम् ॥

भृगूचा रम्य आश्रम पाहून तो हळूहळू उत्तरेकडे गेला। गंडकीच्या पूर्व भागात एकांत, निर्जन व शुभ असे स्थान होते।

Verse 47

दृष्ट्वा तीरेषु विश्रान्तस्तपोभूमिमचिन्तयत् ॥ भृगुतुङ्गं समासाद्य शङ्कराराधने रतः ॥

काठावर सर्वत्र पाहून तो विसावला आणि तपासाठी भूमीचा विचार करू लागला। भृगुतुंगास पोहोचून तो शंकराच्या आराधनेत रत झाला।

Verse 48

अतप्यत तपो घोरं शिवदर्शनलालसः ॥ अथ दीर्घेण कालेन सन्तुष्टः स महेश्वरः ॥

शिवदर्शनाची उत्कंठा धरून त्याने घोर तप केले. मग दीर्घ काळानंतर महेश्वर प्रसन्न झाले.

Verse 49

रुरुरित्येव विख्याता पितुरेवाश्रमे स्थिता ॥ युवभिः प्रार्थ्यमानापि चित्ते कञ्चन नाध्यगात ॥

ती ‘रुरू’ या नावानेच प्रसिद्ध झाली आणि वडिलांच्या आश्रमातच राहिली. तरुणांनी विवाहासाठी विनविले तरी तिने मनाने कोणालाही स्वीकारले नाही।

Verse 50

लिङ्गरूपधरः साक्षादुपर्यपि तथा ह्यधः ॥ तिर्यक् च जलधाराभिर्युक्तस्तत्तापशान्तिकृत् ॥

तो साक्षात् लिंगरूप धारण करून वर, खाली व तिर्यक् सर्वत्र स्थित होता. जलधारांनी युक्त होऊन त्याने त्या तपतापाची शांती केली.

Verse 51

उवाच च प्रसन्नात्मा मुने पश्य च मां शिवम् ॥ मामेवावेहि विष्णुं त्वं मा पश्यस्वान्तरं मम ॥

प्रसन्नचित्त होऊन तो म्हणाला—“मुने, मला शिवरूपाने पाहा. मलाच विष्णू म्हणून जाण; माझ्यात अंतरभेद पाहू नकोस.”

Verse 52

पूर्वमन्तरभावेन दृष्टवानसि यन्मम ॥ तेन विघ्नोऽभवद्येन गलितं त्वत्तपो महत् ॥

पूर्वी तू मला भेदभावाने पाहिलेस; त्यामुळेच विघ्न उत्पन्न झाले आणि तुझा महान तप क्षीण झाला.

Verse 53

आवामेकेन भावेन पश्यंस्त्वं सिद्धिमाप्स्यसि ॥ तपःप्रभावाल्लिङ्गानि प्रादुर्भूतानि यत्र वै ॥

एकाच भावाने आम्हांला पाहिल्यास तू सिद्धी प्राप्त करशील; कारण ज्या स्थानी तपाच्या प्रभावाने लिंगे प्रकट झाली आहेत.

Verse 54

समङ्गमिति विख्यातमेतत्स्थानं भविष्यति ॥ स्नात्वाऽत्र गण्डकीतीर्थे मम लिङ्गानि योऽर्च्चयेत् ॥

हे स्थान ‘समंगम’ म्हणून विख्यात होईल. येथे गंडकीतीर्थात स्नान करून जो माझ्या लिंगांची पूजा करील—

Verse 55

तस्य योगफलं सम्यग्भविष्यति न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरं शम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

त्याच्या योगसाधनेचे फळ निःसंशय पूर्णपणे प्रकट होईल. असा वर देऊन शंभू तेथेच अंतर्धान पावले.

Verse 56

प्रम्लोचापि मुनेर्गर्भं सम्प्राप्याश्रममन्तिकात् ॥ प्रसूतां कन्यकां त्यक्त्वा स्वर्गमेव जगाम ह ॥

प्रम्लोचाही मुनीकडून गर्भ धारण करून आश्रमाजवळ आली; प्रसूत झालेल्या कन्येला टाकून ती एकटीच स्वर्गाला गेली.

Verse 57

पुनर्जातमिवात्मानं मन्यमाना शुचिस्मिता ॥ सापि कन्या मृगैस्तत्र रुरुभिर्वर्द्धिता सती ॥

शुद्ध हास्य असलेली ती स्वतःला जणू पुनर्जन्म झाल्यासारखी मानू लागली; आणि ती सद्गुणी कन्या तेथे रुरु मृगांनी वाढविली.

Verse 58

ततः सुनिश्चयं कृत्वा तपसे धृतमानसा ॥ चिन्तयन्ती जगन्नाथं भगवन्तं रमापतिम् ॥

मग तिने दृढ निश्चय करून तपासाठी मन स्थिर केले आणि जगन्नाथ—भगवान रमापती यांचे चिंतन करू लागली.

Verse 59

मासे सा प्रथमे बाला फलाहारपरायणा ॥ एकान्तरे दिनं प्राप्य द्वितीये त्रिदिनान्तरे ॥

पहिल्या महिन्यात ती बाला फळाहारावरच राहिली; दुसऱ्या महिन्यात ती एक दिवसाआड आहार घेई, पुढे तीन दिवसांच्या अंतराने.

Verse 60

तृतीये पञ्चमे दिने चतुर्थे सप्तमान्तरे ॥ पञ्चमे नवरात्रेण षष्ठे पञ्चदशाहके ॥

तिसऱ्या महिन्यात तिने पाचव्या दिवशी भोजन केले; चौथ्यात सात दिवसांच्या अंतराने; पाचव्यात नऊ रात्रीनंतर; आणि सहाव्यात पंधरा दिवसांनंतर भोजन केले।

Verse 61

मासेन सप्तमे चैव शीर्णपर्णाशनाष्टमे ॥ त्यक्त्वा तान्यपि सा बाला वाय्वाहारा बभूव ह ॥

सातव्या महिन्यात ती महिन्यातून एकदाच खात असे; आठव्यात कोमेजलेल्या पानांवर जगत असे। तेही सोडून ती बाला केवळ वायू-आहारावर राहू लागली।

Verse 62

सैवं वर्षशतं स्थित्वा हरावेकार्गमानसा ॥ समाधिना समा भूत्वा स्थाणुवन्निश्चला अभवत् ॥

अशा रीतीने शंभर वर्षे हरि-चरणी एकाग्र मनाने स्थित राहून, समाधीने समत्व प्राप्त करून ती स्तंभासारखी निश्चल झाली।

Verse 63

द्वन्द्वानि नाविदच्छापि आत्मभूतान्तरं विना ॥ परां काष्ठां समापन्ना प्रकाशमयकान्तिधृक् ॥

तिला द्वंद्वांचे भान उरले नाही, आणि आत्मरूप झालेल्या तत्त्वाव्यतिरिक्त काहीच दिसले नाही; ती परम काष्ठेला पोहोचली, प्रकाशमय तेज धारण करणारी झाली।

Verse 64

सन्निरुद्धेन्द्रियग्रामाः नाचक्षत बहिःस्थितम् ॥ तदा हृषीकाण्याविश्य संहृत्य स्वं हृदो बहिः ॥

इंद्रियसमूह पूर्णपणे आवरल्यामुळे तिला बाहेरचे काहीच जाणवले नाही. तेव्हा (भगवान) इंद्रियांमध्ये प्रवेश करून, तिच्या हृदयातून बाहेरच्या दिशेने त्यांना ओढून संकुचित केले।

Verse 65

स्थितोऽहं वसुधे देवि अक्ष्णोः प्रत्यक्षतां गतः ॥ हृषीकाणि नियम्याहं यतः प्रत्यक्षतां गतः ॥

हे वसुधा देवी! मी तुझ्या नेत्रांसमोर प्रत्यक्ष होऊन उभा आहे. इंद्रियांचे संयमन केल्यामुळेच मी प्रत्यक्ष झालो आहे.

Verse 66

हृषीकेश इति ख्यातो नाम्ना तत्रैव संस्थितः ॥ सा मां यदैव नापश्यदुन्मील्य नयने ततः ॥

तेथे तो “हृषीकेश” या नावाने ख्यात होऊन त्याच ठिकाणी स्थित राहिला. ती तरीही त्याला न पाहू शकल्याने, मग तिने डोळे उघडले.

Verse 67

बहिः स्थितं च मां दृष्ट्वा प्रणनाम कृताञ्जलिः ॥ गद्गदस्वरसंयुक्ता अश्रुक्लिन्नविलोचना ॥

मला बाहेर उभा असलेला पाहून तिने हात जोडून प्रणाम केला. तिचा स्वर भावनेने गद्गद झाला होता आणि डोळे अश्रूंनी ओले झाले होते.

Verse 68

अयि बाले विशालाक्षि तुष्टोऽहं तपसस्तव ॥ वरं याचय मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते ॥

अग बाले, विशालनेत्रे! तुझ्या तपश्चर्येने मी संतुष्ट आहे. तुझ्या मनात जे आहे ते वर माझ्याकडून माग.

Verse 69

अदेयमपि ते दद्मि यदन्येषां सुदुर्ल्लभम् ॥ इति श्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं प्रणम्य च पुनः पुनः ॥

जे देण्यास अयोग्य तेही मी तुला देईन—जे इतरांना अत्यंत दुर्लभ आहे. प्रभूचे वचन ऐकून तिने पुन्हा पुन्हा प्रणाम केला.

Verse 70

स्तुत्वा तं देवदेवेशं प्रबद्धकरसंपुटा ॥ ददासि चेद्वरं मह्यं देवदेव जगत्पते ॥

त्या देवदेवेशाचे स्तवन करून, हात जोडून ती म्हणाली— “हे देवदेव, जगत्पते, मला वर द्याल काय?”

Verse 71

रोमाञ्चिततनुश्चासीत्कदम्बमुकुलाकृतिः ॥ तथा भूतां तु तां दृष्ट्वा प्रावोचमहमाṅ्गनाम् ॥

तिचे अंग रोमांचित झाले आणि ती कदंबाच्या कळीप्रमाणे आकृती धारण करू लागली. तिला तसे झालेले पाहून मी त्या स्त्रीला म्हणालो.

Verse 72

अनेनैव स्वरूपेण भगवन्स्थातुमर्हसि ॥ स्थितोऽस्म्यत्रैव भद्रं ते अपरं वरयाशु मे ॥

“हे भगवन्, याच स्वरूपात आपण येथेच स्थित राहावे. मी इथेच उभी आहे; आपले कल्याण असो— मला लवकर आणखी एक वर द्या.”

Verse 73

यदि प्रसन्नो देवेश तदा मां कुरु पावनीम् ॥ मन्नाम्ना क्षेत्रमेतच्च ख्यातं भवतु नान्यथा ॥

“हे देवेश, आपण प्रसन्न असाल तर मला पावनी करा. आणि हे क्षेत्र माझ्या नावानेच प्रसिद्ध होवो— अन्यथा नको.”

Verse 74

तामहं देवि सुभगे प्रावोचं पुनरेव हि ॥ तीर्थानां परमं तीर्थं तव देहो भवत्वयम् ॥

मी तिला पुन्हा म्हणालो— “हे सुभगे देवि, तीर्थांमध्ये परम तीर्थ तुझा हा देहच होवो.”

Verse 75

तव नाम्नां च विख्यातमेतत्क्षेत्रं भविष्यति ॥ तव तीर्थे कृतस्नानस्त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥

हे क्षेत्र तुझ्या नावाने विख्यात होईल। तुझ्या तीर्थात स्नान करून जो मनुष्य तीन रात्री उपवास करतो—

Verse 76

विलोक्य मां भवेत्पूतो मम वाक्यान्न संशयः ॥ ब्रह्महत्यादि पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि ॥

मला पाहिल्यावर तो पवित्र होतो—माझ्या वचनात संशय नाही। ब्रह्महत्या इत्यादी पापे, जाणून वा अजाणतेपणी केली असली तरी—

Verse 77

सापि कालेन सञ्जाता तीर्थभूता तथाऽभवत् ॥ एतत्ते कथितं देवि रुरुमाहात्म्यमुत्तमम् ॥

तीही काळानुसार उत्पन्न झाली आणि तसेच ती तीर्थरूप झाली। हे देवि, तुला रुरुचे उत्तम माहात्म्य सांगितले आहे।

Verse 78

रुरुक्षेत्रस्य प्रभवमेतद्गुह्यं परं मम ॥

ही रुरु-क्षेत्राची उत्पत्ती आहे—हे माझे परम गुपित आहे।

Verse 79

यास्यन्ति विलयं क्षिप्रमेवमेतन्न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरांस्तस्यै तत्रैवान्तरहितः स्थितः

ते लवकरच लयास जातील—यात संशय नाही। असे म्हणून तिला वर देऊन तो तेथेच अंतर्धान पावून स्थित राहिला।

Verse 80

तस्य मे चिन्तयानस्य यूयमेव परा गतिः ॥ भवत्प्रसादात्स्वस्थोऽहं निर्भयस्तद्विचिन्त्यताम्

या विषयाचा विचार करताना तुम्हीच माझी परम गती आहात। तुमच्या प्रसादाने मी स्वस्थ व निर्भय आहे—हे नीट विचारात घ्यावे।

Verse 81

ललितैः स्वैर्विलासैस्तं मोहयित्वा वशं कुरु ॥ यथा मत्प्रीतिरतुला त्वं मे कार्यकरी सदा

तुझ्या कोमल व मनोहर विलासांनी त्याला मोहित करून वश कर; ज्यामुळे माझी प्रीती अतुल राहील आणि तू सदैव माझी कार्यसिद्धी करशील।

Verse 82

चकर्ष च धनुः कामः पुनःपुनरतन्द्रितः ॥ देवव्रतोऽपि स मुनिः क्षुब्धात्मा नियतोऽपि सन्

मग कामदेवाने न थकता पुन्हापुन्हा धनुष्य ओढले; आणि तो देवव्रत मुनिसुद्धा—संयमी असूनही—अंतर्मनाने क्षुब्ध झाला।

Verse 83

अथ तां हसमानां च गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ समालिङ्ग्य विषज्जन्तीं रमयामास मोहितः

मग तो हसणाऱ्या तिला उजव्या हाताने धरून, ती बिलगून राहिलेली असता आलिंगन करून, स्वतः मोहित होऊन तिच्याशी रमला।

Verse 84

गण्डकीसङ्गमे स्नात्वा सन्तर्प्य पितृर्देवताः ॥ विष्णुं शिवं च सम्पूज्य तपःस्थानं विचिन्तयन्

गंडकीच्या संगमावर स्नान करून, पितरांना व देवतांना तर्पण देऊन, तसेच विष्णू व शिव यांची विधिवत पूजा करून, तो तपासाठी योग्य स्थानाचा विचार करू लागला।

Verse 85

देवदत्तोऽपि स मुनिः सम्प्राप्य ज्ञानमुत्तमम् ॥ शिवोपदिष्टमार्गेण सायुज्यं परमं गतः

तो मुनि देवदत्तही उत्तम ज्ञान प्राप्त करून, शिवाने उपदिष्ट केलेल्या मार्गाने परम सायुज्य (एकत्व) पदास पोहोचला।

Verse 86

तत्तेजसा वृतं सर्वं तदा दृष्ट्वा वसुन्धरे ॥ अहं विस्मयमापन्नस्तस्याः प्रत्यक्षतां गतः

हे वसुंधरे, तेव्हा त्या तेजाने सर्व काही वेढलेले पाहून मी विस्मयचकित झालो आणि तिच्या प्रत्यक्ष सान्निध्यात पोहोचलो।

Verse 87

दुर्लभं ते वरं दद्मि तपसाहं प्रतोषितः ॥ इत्युक्त्वा मां प्रणम्याह रुरुः सा संशितव्रता

“तुझ्या तपश्चर्येने मी पूर्ण संतुष्ट आहे; तुला दुर्लभ असा वर देतो.” असे म्हणून ती दृढव्रता रुरु मला प्रणाम करून बोलली।