Adhyaya 146: The Greatness of Hṛṣīkeśa at Rurukṣetra: The Origin Narrative of Ruru and the Sacred Site
Rurukṣetra-stha Hṛṣīkeśa-māhātmya (Ruru-māhātmya)
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography) with Ethical-Discourse on Self-Control and Ascetic Discipline
सूता-प्रसंगात पृथ्वी वराहांना रुरुक्षेत्राची पवित्रता, “रुरु” या नावाची उत्पत्ती आणि तेथे हृषीकेशाची प्रतिष्ठा कशी झाली हे विचारते. वराह कारणकथा सांगतात—भृगुवंशी ब्राह्मण तपस्वी देवदत्त हिमालय/हृषीकेशाजवळ कठोर तप करतो; त्याचे तप भंग करण्यासाठी इंद्र काम, वसंत, मलय वारा आणि अप्सरा प्रम्लोचा पाठवतो. देवदत्त विचलित होऊन नंतर विवेक प्राप्त करतो, दोष स्वीकारतो आणि गंडकी–भृगूश्रम प्रदेशात जातो; तेथे शिव शिब–विष्णूंच्या अद्वैताचे ज्ञान देऊन तीर्थकेंद्रित वर (समांग/समाम्ग) प्रदान करतो. प्रम्लोचाने टाकलेले बालक रुरु-हरिणांनी वाढवले; पुढे ती तपस्विनी कन्या रुरुइती होते. तिच्या दीर्घ तपामुळे हृषीकेश प्रकट होतात; ती क्षेत्राला “रुरुक्षेत्र” हे नाव देण्याची विनंती करते आणि स्नान, त्रिरात्र-उपवास व दर्शनाने महापापांचाही नाश करणारे शुद्धीविधी सांगते. हा अध्याय तीर्थ-भूगोलाला संयम, उत्तरदायित्व आणि धर्ममय निसर्ग-चेतनेशी जोडतो.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 146
Verse 1
अथ रुरुक्षेत्रस्थहृषीकेशमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ शालग्रामस्य माहात्म्यं श्रुत्वा गुह्यं महौजसम् ॥ विस्मयं परमं गत्वा हृष्टा वचनमब्रवीत् ॥
आता रुरुक्षेत्रस्थ हृषीकेशाचे माहात्म्य सांगितले जाते। सूत म्हणाले—शालग्रामाचे हे गुह्य व महाप्रभावी माहात्म्य ऐकून ती परम विस्मयास पोहोचली आणि हर्षित होऊन असे वचन बोलली।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं यत्त्वया भाषितं हरे ॥ एतच्छ्रुत्वा महाभाग जातास्मि विगतज्वरा ॥
धरा म्हणाली—अहो! हे हरे, तू या क्षेत्राचे जे माहात्म्य सांगितलेस। हे महाभाग, ते ऐकून मी ज्वरासारख्या संतापातून मुक्त झाले आहे।
Verse 3
रुरुषण्डमिति प्रोक्तं यत्त्वया परमार्चितम् ॥ रुरुर्नाम कथं को वा आसीत्पूर्वं जनार्दन ॥
तू याला ‘रुरुषण्ड’ असे म्हणालेस आणि परम पूज्य मानलेस। पण हे जनार्दन, ‘रुरु’ हे नाव कसे पडले, आणि पूर्वी रुरु कोण होता?
Verse 4
यन्नाम्ना परमं क्षेत्रं हृषीकेश त्वयाश्रितम् ॥ कथयस्व जगन्नाथ यद्यनुग्राह्यता मयि ॥
हे हृषीकेश, कोणाच्या नावाने हे परम क्षेत्र तुझ्याशी आश्रित झाले आहे ते सांग. हे जगन्नाथ, मी तुझ्या अनुग्रहास पात्र असल्यास याचे कथन कर.
Verse 5
श्रीवराह उवाच ॥ आसीत्पुरा महाभागो देवदत्त इति द्विजः ॥ भृगुवंशे समुत्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः ॥
श्रीवराह म्हणाले—पूर्वी देवदत्त नावाचा एक महाभाग द्विज होता. तो भृगुवंशात उत्पन्न होऊन वेद व वेदांगांत पारंगत होता.
Verse 6
यज्ञविद्यासु कुशलो व्रतनिष्ठोऽतिथिप्रियः ॥ तत्राश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलतान्वितम् ॥
तो यज्ञविद्यांत कुशल, व्रतनिष्ठ आणि अतिथिप्रिय होता. तेथे त्याचे पुण्य आश्रमस्थान होते, जे पवित्र वृक्ष व लतांनी शोभित होते.
Verse 7
शान्तैर्मृगगणैः कीर्णं कन्दमूलफलान्वितम् ॥ तत्र तीव्रं तपोऽतप्यद्देवदत्तो मुनीश्वरः ॥
तो आश्रम शांत मृगसमूहांनी भरलेला होता आणि कंद, मुळे व फळांनी युक्त होता. तेथे मुनीश्वर देवदत्ताने तीव्र तप केले.
Verse 8
वर्षाणामयुतं साग्रं तत इन्द्रो व्यचिन्तयत् ॥ कामं वसन्तसहितं गन्धर्वान् स सखीन् पुनः ॥
दहा हजारांहून काही अधिक वर्षे गेल्यावर इंद्र चिंताग्रस्त झाला. मग त्याने वसंतासह कामदेवाला आणि आपल्या सखा गंधर्वांना पुन्हा बोलावले.
Verse 9
उवाच मधुरं वाक्यं क्षुब्धेन्द्रियमनाः प्रभुः ॥ अहो सखायः किञ्चिन्मे महत्कार्यमुपस्थितम् ॥
इंद्रिये व मन क्षुब्ध झाले असता प्रभूने मधुर वचन बोलले—“अहो सख्यांनो, माझ्यासमोर एक महान कार्य उपस्थित झाले आहे.”
Verse 10
तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा ते काममलयानिलाः ॥ प्रत्य्यूचुर्देवराजानमाज्ञापय निजं प्रियम् ॥
इंद्राचे वचन ऐकून काम आणि मलयवारा देवेंद्रास म्हणाले—“जे तुम्हांस प्रिय आहे ते आज्ञापवा।”
Verse 11
जितेन्द्रियस्यापि मनः कस्य संक्षोभयामहे ॥ कं वा सुतीव्रात्तपसो भ्रंशयामः सुपेशलम् ॥
“ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत, त्याचेही मन आम्ही कोणाचे विचलित करू? किंवा अतितीव्र व परिष्कृत तपश्चर्येतून कोणाला भ्रंश पाडू?”
Verse 12
आज्ञाप्रसादं ते लब्ध्वा वद शीघ्रं सुखी भव ॥ इत्युक्तः शतमन्युर्वै प्रत्युवाचाथ मानयन् ॥
“तुमच्या आज्ञेचा प्रसाद मिळवून लवकर सांगा—निश्चिंत रहा।” असे म्हटल्यावर शतमन्यु (इंद्र) त्यांचा मान राखून उत्तरला।
Verse 13
तदैव मे गता चिन्ता भवतां दर्शनं यदा ॥ जातमेवाखिलं कार्यं मम तच्छृणुताखिलाः ॥
“त्याच क्षणी तुमचे दर्शन होताच माझी चिंता दूर झाली. माझे सर्व कार्य आता सिद्ध झाले आहे—तुम्ही सर्व ऐका।”
Verse 14
हिमशैले महारम्ये हृषीकेशाश्रितो मुनिः ॥ देवदत्त इति ख्यातस्तपस्यति महत्तपः ॥
“अतिशय रम्य हिमशैलावर हृषीकेशाचा आश्रय घेतलेला देवदत्त नावाने प्रसिद्ध मुनि महान तप करीत आहे।”
Verse 15
जिघृक्षुर्मे पदं नूनं तत्तपो विनिवर्त्यताम् ॥ इत्युक्तास्ते तदाज्ञां वै गृहीत्वा शिरसा द्रुतम् ॥
“तो नक्कीच माझे पद मिळवू इच्छितो; म्हणून ती तपस्या थांबवावी.” असे सांगितल्यावर त्यांनी मस्तक झुकवून ती आज्ञा त्वरेने स्वीकारली.
Verse 16
प्रस्थानाय मतिं चक्रुः कामदेवपुरःसराः ॥ प्रस्थाप्याग्रे वसन्तं च मलयानिलमेव च ॥
कामदेवाच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी प्रस्थानाचा निश्चय केला आणि अग्रदूत म्हणून प्रथम वसंत व मलय वारा पुढे पाठविला.
Verse 17
ततः सुरपतिः शक्रः प्रम्लोचां नाम नामतः ॥ प्रशस्य प्रणयात्पूर्वं मानयन्निदमब्रवीत् ॥
त्यानंतर देवाधिपती शक्राने ‘प्रम्लोचा’ असे नाव घेऊन तिला संबोधले; प्रथम प्रेमाने स्तुती करून मान देत असे म्हणाला.
Verse 18
गच्छ स्वस्तिमती देवि विजयाय मुनेर्भुवि ॥ यत्राश्रमपदं तस्य देवदत्तस्य वै मुनेः ॥
“हे कल्याणमयी देवी, पृथ्वीवर त्या मुनीवर विजय मिळविण्यास जा—जिथे त्या देवदत्त मुनीचे आश्रमस्थान आहे.”
Verse 19
तथा कुरुष्व भद्रं ते हृषीकेशसमीपतः ॥ इन्द्रस्याज्ञां समादाय ययौ तस्याश्रमं प्रति ॥
“तसेच कर; तुझे कल्याण होवो—हृषीकेशाच्या समीप.” इंद्राची आज्ञा घेऊन तो त्या मुनीच्या आश्रमाकडे गेला.
Verse 20
समीपोपवने रम्ये नानाद्रुमलताकुले ॥ मधुरालापबहुले कोकिलानां कलाकुले ॥
जवळच्या रम्य उपवनात नानाविध वृक्ष व वेलींनी दाटलेले, मधुर किलबिलाटाने भरलेले आणि कोकिळांच्या सुरांनी निनादणारे असे ते स्थान होते।
Verse 21
रसालमञ्जरीव्याप्तरसामोदालिसंकुले ॥ गुंजन्मत्तालिसन्नादश्रुतिश्रुतिधरान्विते ॥
आंब्याच्या मंजऱ्यांच्या सुगंध-रसाने व्यापलेले, त्या मधुर गंधाने मत्त झालेल्या भुंग्यांच्या थव्यांनी भरलेले, आणि गुंजारव करणाऱ्या मधमाशांच्या निनादाने सतत श्रवणसुख देणारे होते।
Verse 22
गन्धर्वगीतसम्मिश्रे मलयानिलशीतले ॥ सम्प्फुल्लपङ्कजवने सुनिर्मलजलाशये ॥
गंधर्वांच्या गीतांनी मिसळलेले, मलय पर्वताच्या शीतल वाऱ्याने थंडावलेले, पूर्ण उमललेल्या कमळांच्या वनाने युक्त आणि अतिशय निर्मळ जलाशयाने शोभणारे होते।
Verse 23
मुनिप्रभावसन्त्यक्तक्रौर्यस्थलजलाशये ॥ मधुरामोद मधुरे चित्तक्षोभविधायिनि ॥
जिथे मुनिंच्या प्रभावाने भूमीवर व जलातही क्रौर्याचा त्याग झाला होता; कोमल सुगंधाने मधुर, तरीही मनात क्षोभ निर्माण करणारे असे ते स्थान होते।
Verse 24
प्रविश्य सा वरारोहा गीतं सुमधुरं जगौ ॥ यदा ध्यानादुपरतः समाधेर्विरताश्चिरात् ॥
आत प्रवेश करून ती वरारोहा अत्यंत मधुर गीत गाऊ लागली. जेव्हा तो ध्यानातून निवृत्त झाला—आणि फार काळापासून समाधीही सोडून दिली होती—
Verse 25
गान्धर्वं प्रारभंस्ते तु गन्धर्वाः सुरसम्मताः ॥ तस्मिन्नेव क्षणे लब्ध्वा अवसरं पञ्च सायकः ॥
तेव्हा देवांनी संमत केलेले गंधर्व गान्धर्व-गान आरंभू लागले. त्याच क्षणी संधी मिळताच पञ्चसायक कामदेव प्रवृत्त झाला.
Verse 26
विचकर्ष धनुः पुष्पं सायकान् समयूयुजत् ॥ संलक्ष्य तं मुनिं शान्तं भाविदैवबलात्कृतम् ॥
त्याने पुष्पधनुष्य ओढले आणि बाण जोडले. भावी दैवबलामुळे त्या अवस्थेत आणलेल्या त्या शांत मुनिला लक्ष्य करून,
Verse 27
श्रुत्वा तन्मधुरं गीतं पञ्चमालापसुन्दरम् ॥ क्षुब्धचित्तः समभवत्स मुनिः संशितव्रतः ॥
पंचम आलापाने सुंदर झालेलं ते मधुर गीत ऐकून, संशितव्रत तो मुनि चित्ताने क्षुब्ध झाला.
Verse 28
विचचाराश्रमपदं पश्यन्सन्तुष्टमानसः ॥ दूराद्ददर्श तन्वङ्गीं क्रीडन्तीं कन्दुकेन ताम् ॥
संतुष्ट मनाने तो आश्रमपरिसरात फिरू लागला. दूरून त्याने त्या तन्वंगीला चेंडूने खेळताना पाहिले.
Verse 29
दृष्ट्वैव तां तु चार्वङ्गीं विद्धः कामेन पत्रिणा ॥ तस्याः समीपमगमत्स्मयमानो महामुनिः ॥
त्या चार्वंगीला पाहताच महामुनी कामदेवाच्या पिसाळ बाणाने विद्ध झाला; आणि हसत हसत तिच्या जवळ गेला.
Verse 30
सापि दृष्ट्वा देवदत्तं सज्जन्ती हरिणेक्षणा ॥ कटाक्षयन्ती सहसा लज्जमाना विगूहति ॥
तीही देवदत्ताला पाहून त्याच्याकडे आकृष्ट झाली; हरिणीप्रमाणे डोळे असलेली ती कटाक्ष टाकीत, सहसा लज्जित होऊन स्वतःला लपवू लागली।
Verse 31
करेण कन्दुकं घ्नन्ती चञ्चलाक्षी सुपेशला ॥ स्रंसता केशपासेन गलत्पुष्पेण राजता ॥
ती हाताने चेंडू मारत होती; चंचल नेत्रांची व अत्यंत सुकुमार, सैल झालेल्या केशराशीने आणि गळणाऱ्या फुलांनी ती अधिकच शोभून दिसत होती।
Verse 32
मनो हरन्ती तस्यर्षेः ललितैर्विभ्रमोद्भवैः ॥ एतस्मिन्नन्तरे तस्या दक्षिणः पवनोऽहरत् ॥
ललित व क्रीडामय विभ्रमांनी ती त्या ऋषीचे मन मोहून घेत होती; तेवढ्यात दक्षिणेकडील मंद वारा तिचे वस्त्र उचलून नेऊ लागला।
Verse 33
वासः सूक्ष्मं गलन्नीवि काञ्चीदामगुणान्वितम् ॥ पुष्पबाणोऽप्यविध्यत्तं दृष्ट्वा अवसरमन्तिके ॥
तिचे वस्त्र अतिसूक्ष्म होते, कंबरबंध सैल होत होता आणि काञ्चीदामाची दोरी दिसत होती; जवळची संधी पाहून पुष्पबाणधारी कामदेवानेही त्याला वेधले।
Verse 34
सम्मोहितः स तु मुनिर्गत्वान्तिकमथाब्रवीत् ॥ का त्वं कस्यासि सुभगे वनेऽस्मिन्किञ्चिकीर्षसि ॥
मोहित झालेला तो मुनि जवळ जाऊन म्हणाला— “सुभगे, तू कोण आहेस? कोणाची आहेस? या वनात काय करावयास आली आहेस?”
Verse 35
मादृशान्किं मृगयसे बाहुपाशेन वा मृगान् ॥ बद्ध्वा गृहीत्वा वामोरु किं वाऽस्मान्कर्तुमिच्छसि ॥
तू माझ्यासारख्या पुरुषांचा—की मृगांचा—आपल्या बाहुपाशाने शिकार करतेस काय? हे सुजंघे! बांधून व पकडून आम्हांला तू काय करावयास इच्छितेस?
Verse 36
सर्वथाऽस्मांस्तवाधीनान् यद्यद्वा कारयिष्यति ॥ तत्तत्कुर्मो वयं नित्यं तदधीनाः स्म सर्वथा ॥
आम्ही सर्वथा तुझ्या अधीन आहोत; तू जे जे करवशील ते तेच आम्ही नित्य करीत राहू. आम्ही सर्व प्रकारे तुझ्यावरच अवलंबून आहोत.
Verse 37
रममाणस्तया सार्द्धं भुञ्जन्भोगान्मनोरमान् ॥ तपःप्रभावोपनतान्दिवारात्रमतन्द्रितः ॥
तिच्यासह रममाण होत तो मनोहर भोगांचा उपभोग करीत राहिला—जे त्याच्या तपःप्रभावाने प्राप्त झाले होते—आणि तो दिवस-रात्र अखंड तत्पर होता.
Verse 38
बहूनहर्गणानेवं रममाणो यदृच्छया ॥ सुप्तोत्थित इवाकस्माद्विवकेन समन्वितः ॥
अशा रीतीने तो अनेक दिवस यदृच्छया रमण करीत राहिला; मग अचानक—जणू झोपेतून जागा झाल्यासारखा—विवेकाने युक्त झाला.
Verse 39
निर्वेदं प्राप्तवान् सद्यस् ततो वाच भृशातुरः ॥ अहो भागवती माया ययाहं भृशमोहितः ॥
त्याने तत्क्षणी निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त केला; मग तो अत्यंत व्याकुळ होऊन म्हणाला—“अहो! ही भागवती माया, जिच्यामुळे मी फारच मोहित झालो.”
Verse 40
जानन्नपि तपोभ्रंशं प्राप्तो दैवबलात्कृतः ॥ अग्निकुण्डसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान् ॥
सर्व जाणूनही तो दैवबलामुळे तपोभ्रंशास प्राप्त झाला। “नारी अग्निकुंडासारखी, आणि पुरुष घृतकुंभासारखा.”
Verse 41
इति प्रवादो मूर्खाणां विचारान्महदन्तरम् ॥ घृतकुम्भोऽग्नियोगेन द्रवते न तु दर्शनात् ॥
हा मूर्खांचा प्रवाद आहे; विचारापासून तो फार दूर आहे. घृतकुंभ अग्निसंयोगाने वितळतो, केवळ दर्शनाने नाही.
Verse 42
पुमांस्त्रीदर्शनादेव द्रवते यद्विमोहितः ॥ नापराधस्त्वतो नार्याः स्वयं यदजितेन्द्रियः ॥
जर एखादा पुरुष मोहित होऊन स्त्रीचे दर्शन होताच ‘वितळला’, तर त्यात नारीचा अपराध नाही; दोष त्याचाच, कारण त्याच्या इंद्रिया अजित आहेत.
Verse 43
इत्युक्त्वाऽसौ निवृत्तात्मा विससर्ज सुराङ्गनाम् ॥ प्रम्लोचा दैववशगो मनस्येतदचिन्तयत् ॥
असे म्हणून तो—मन निवृत्त करून—त्या सुरांगनेला निरोप दिला. आणि दैववश झालेली प्रम्लोचा मनात असे विचार करू लागली.
Verse 44
उपसर्गो महानत्र तपसो भ्रंशकारकः ॥ त्यक्त्वाश्रममिमं चान्यत्स्थानं गत्वा समाहितः ॥
येथे मोठा उपसर्ग आहे, जो तपाचा भ्रंश करणारा आहे. हा आश्रम सोडून मी दुसऱ्या स्थानी जाऊन मन समाहित करीन.
Verse 45
तपस्तीव्रं समास्थाय शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ इति निश्चित्य मनसा गत्वा भृग्वाश्रमं प्रति ॥
मनात निश्चय करून—“तीव्र तप आचरून मी हे शरीर कृश करीन”—तो भृगूच्या आश्रमाकडे गेला।
Verse 46
पश्यन्भृग्वाश्रमं रम्यमुत्तरं गतवान् शनैः ॥ गण्डक्याः पूर्वभागे तु विविक्तं विजनं शुभम् ॥
भृगूचा रम्य आश्रम पाहून तो हळूहळू उत्तरेकडे गेला। गंडकीच्या पूर्व भागात एकांत, निर्जन व शुभ असे स्थान होते।
Verse 47
दृष्ट्वा तीरेषु विश्रान्तस्तपोभूमिमचिन्तयत् ॥ भृगुतुङ्गं समासाद्य शङ्कराराधने रतः ॥
काठावर सर्वत्र पाहून तो विसावला आणि तपासाठी भूमीचा विचार करू लागला। भृगुतुंगास पोहोचून तो शंकराच्या आराधनेत रत झाला।
Verse 48
अतप्यत तपो घोरं शिवदर्शनलालसः ॥ अथ दीर्घेण कालेन सन्तुष्टः स महेश्वरः ॥
शिवदर्शनाची उत्कंठा धरून त्याने घोर तप केले. मग दीर्घ काळानंतर महेश्वर प्रसन्न झाले.
Verse 49
रुरुरित्येव विख्याता पितुरेवाश्रमे स्थिता ॥ युवभिः प्रार्थ्यमानापि चित्ते कञ्चन नाध्यगात ॥
ती ‘रुरू’ या नावानेच प्रसिद्ध झाली आणि वडिलांच्या आश्रमातच राहिली. तरुणांनी विवाहासाठी विनविले तरी तिने मनाने कोणालाही स्वीकारले नाही।
Verse 50
लिङ्गरूपधरः साक्षादुपर्यपि तथा ह्यधः ॥ तिर्यक् च जलधाराभिर्युक्तस्तत्तापशान्तिकृत् ॥
तो साक्षात् लिंगरूप धारण करून वर, खाली व तिर्यक् सर्वत्र स्थित होता. जलधारांनी युक्त होऊन त्याने त्या तपतापाची शांती केली.
Verse 51
उवाच च प्रसन्नात्मा मुने पश्य च मां शिवम् ॥ मामेवावेहि विष्णुं त्वं मा पश्यस्वान्तरं मम ॥
प्रसन्नचित्त होऊन तो म्हणाला—“मुने, मला शिवरूपाने पाहा. मलाच विष्णू म्हणून जाण; माझ्यात अंतरभेद पाहू नकोस.”
Verse 52
पूर्वमन्तरभावेन दृष्टवानसि यन्मम ॥ तेन विघ्नोऽभवद्येन गलितं त्वत्तपो महत् ॥
पूर्वी तू मला भेदभावाने पाहिलेस; त्यामुळेच विघ्न उत्पन्न झाले आणि तुझा महान तप क्षीण झाला.
Verse 53
आवामेकेन भावेन पश्यंस्त्वं सिद्धिमाप्स्यसि ॥ तपःप्रभावाल्लिङ्गानि प्रादुर्भूतानि यत्र वै ॥
एकाच भावाने आम्हांला पाहिल्यास तू सिद्धी प्राप्त करशील; कारण ज्या स्थानी तपाच्या प्रभावाने लिंगे प्रकट झाली आहेत.
Verse 54
समङ्गमिति विख्यातमेतत्स्थानं भविष्यति ॥ स्नात्वाऽत्र गण्डकीतीर्थे मम लिङ्गानि योऽर्च्चयेत् ॥
हे स्थान ‘समंगम’ म्हणून विख्यात होईल. येथे गंडकीतीर्थात स्नान करून जो माझ्या लिंगांची पूजा करील—
Verse 55
तस्य योगफलं सम्यग्भविष्यति न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरं शम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत ॥
त्याच्या योगसाधनेचे फळ निःसंशय पूर्णपणे प्रकट होईल. असा वर देऊन शंभू तेथेच अंतर्धान पावले.
Verse 56
प्रम्लोचापि मुनेर्गर्भं सम्प्राप्याश्रममन्तिकात् ॥ प्रसूतां कन्यकां त्यक्त्वा स्वर्गमेव जगाम ह ॥
प्रम्लोचाही मुनीकडून गर्भ धारण करून आश्रमाजवळ आली; प्रसूत झालेल्या कन्येला टाकून ती एकटीच स्वर्गाला गेली.
Verse 57
पुनर्जातमिवात्मानं मन्यमाना शुचिस्मिता ॥ सापि कन्या मृगैस्तत्र रुरुभिर्वर्द्धिता सती ॥
शुद्ध हास्य असलेली ती स्वतःला जणू पुनर्जन्म झाल्यासारखी मानू लागली; आणि ती सद्गुणी कन्या तेथे रुरु मृगांनी वाढविली.
Verse 58
ततः सुनिश्चयं कृत्वा तपसे धृतमानसा ॥ चिन्तयन्ती जगन्नाथं भगवन्तं रमापतिम् ॥
मग तिने दृढ निश्चय करून तपासाठी मन स्थिर केले आणि जगन्नाथ—भगवान रमापती यांचे चिंतन करू लागली.
Verse 59
मासे सा प्रथमे बाला फलाहारपरायणा ॥ एकान्तरे दिनं प्राप्य द्वितीये त्रिदिनान्तरे ॥
पहिल्या महिन्यात ती बाला फळाहारावरच राहिली; दुसऱ्या महिन्यात ती एक दिवसाआड आहार घेई, पुढे तीन दिवसांच्या अंतराने.
Verse 60
तृतीये पञ्चमे दिने चतुर्थे सप्तमान्तरे ॥ पञ्चमे नवरात्रेण षष्ठे पञ्चदशाहके ॥
तिसऱ्या महिन्यात तिने पाचव्या दिवशी भोजन केले; चौथ्यात सात दिवसांच्या अंतराने; पाचव्यात नऊ रात्रीनंतर; आणि सहाव्यात पंधरा दिवसांनंतर भोजन केले।
Verse 61
मासेन सप्तमे चैव शीर्णपर्णाशनाष्टमे ॥ त्यक्त्वा तान्यपि सा बाला वाय्वाहारा बभूव ह ॥
सातव्या महिन्यात ती महिन्यातून एकदाच खात असे; आठव्यात कोमेजलेल्या पानांवर जगत असे। तेही सोडून ती बाला केवळ वायू-आहारावर राहू लागली।
Verse 62
सैवं वर्षशतं स्थित्वा हरावेकार्गमानसा ॥ समाधिना समा भूत्वा स्थाणुवन्निश्चला अभवत् ॥
अशा रीतीने शंभर वर्षे हरि-चरणी एकाग्र मनाने स्थित राहून, समाधीने समत्व प्राप्त करून ती स्तंभासारखी निश्चल झाली।
Verse 63
द्वन्द्वानि नाविदच्छापि आत्मभूतान्तरं विना ॥ परां काष्ठां समापन्ना प्रकाशमयकान्तिधृक् ॥
तिला द्वंद्वांचे भान उरले नाही, आणि आत्मरूप झालेल्या तत्त्वाव्यतिरिक्त काहीच दिसले नाही; ती परम काष्ठेला पोहोचली, प्रकाशमय तेज धारण करणारी झाली।
Verse 64
सन्निरुद्धेन्द्रियग्रामाः नाचक्षत बहिःस्थितम् ॥ तदा हृषीकाण्याविश्य संहृत्य स्वं हृदो बहिः ॥
इंद्रियसमूह पूर्णपणे आवरल्यामुळे तिला बाहेरचे काहीच जाणवले नाही. तेव्हा (भगवान) इंद्रियांमध्ये प्रवेश करून, तिच्या हृदयातून बाहेरच्या दिशेने त्यांना ओढून संकुचित केले।
Verse 65
स्थितोऽहं वसुधे देवि अक्ष्णोः प्रत्यक्षतां गतः ॥ हृषीकाणि नियम्याहं यतः प्रत्यक्षतां गतः ॥
हे वसुधा देवी! मी तुझ्या नेत्रांसमोर प्रत्यक्ष होऊन उभा आहे. इंद्रियांचे संयमन केल्यामुळेच मी प्रत्यक्ष झालो आहे.
Verse 66
हृषीकेश इति ख्यातो नाम्ना तत्रैव संस्थितः ॥ सा मां यदैव नापश्यदुन्मील्य नयने ततः ॥
तेथे तो “हृषीकेश” या नावाने ख्यात होऊन त्याच ठिकाणी स्थित राहिला. ती तरीही त्याला न पाहू शकल्याने, मग तिने डोळे उघडले.
Verse 67
बहिः स्थितं च मां दृष्ट्वा प्रणनाम कृताञ्जलिः ॥ गद्गदस्वरसंयुक्ता अश्रुक्लिन्नविलोचना ॥
मला बाहेर उभा असलेला पाहून तिने हात जोडून प्रणाम केला. तिचा स्वर भावनेने गद्गद झाला होता आणि डोळे अश्रूंनी ओले झाले होते.
Verse 68
अयि बाले विशालाक्षि तुष्टोऽहं तपसस्तव ॥ वरं याचय मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते ॥
अग बाले, विशालनेत्रे! तुझ्या तपश्चर्येने मी संतुष्ट आहे. तुझ्या मनात जे आहे ते वर माझ्याकडून माग.
Verse 69
अदेयमपि ते दद्मि यदन्येषां सुदुर्ल्लभम् ॥ इति श्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं प्रणम्य च पुनः पुनः ॥
जे देण्यास अयोग्य तेही मी तुला देईन—जे इतरांना अत्यंत दुर्लभ आहे. प्रभूचे वचन ऐकून तिने पुन्हा पुन्हा प्रणाम केला.
Verse 70
स्तुत्वा तं देवदेवेशं प्रबद्धकरसंपुटा ॥ ददासि चेद्वरं मह्यं देवदेव जगत्पते ॥
त्या देवदेवेशाचे स्तवन करून, हात जोडून ती म्हणाली— “हे देवदेव, जगत्पते, मला वर द्याल काय?”
Verse 71
रोमाञ्चिततनुश्चासीत्कदम्बमुकुलाकृतिः ॥ तथा भूतां तु तां दृष्ट्वा प्रावोचमहमाṅ्गनाम् ॥
तिचे अंग रोमांचित झाले आणि ती कदंबाच्या कळीप्रमाणे आकृती धारण करू लागली. तिला तसे झालेले पाहून मी त्या स्त्रीला म्हणालो.
Verse 72
अनेनैव स्वरूपेण भगवन्स्थातुमर्हसि ॥ स्थितोऽस्म्यत्रैव भद्रं ते अपरं वरयाशु मे ॥
“हे भगवन्, याच स्वरूपात आपण येथेच स्थित राहावे. मी इथेच उभी आहे; आपले कल्याण असो— मला लवकर आणखी एक वर द्या.”
Verse 73
यदि प्रसन्नो देवेश तदा मां कुरु पावनीम् ॥ मन्नाम्ना क्षेत्रमेतच्च ख्यातं भवतु नान्यथा ॥
“हे देवेश, आपण प्रसन्न असाल तर मला पावनी करा. आणि हे क्षेत्र माझ्या नावानेच प्रसिद्ध होवो— अन्यथा नको.”
Verse 74
तामहं देवि सुभगे प्रावोचं पुनरेव हि ॥ तीर्थानां परमं तीर्थं तव देहो भवत्वयम् ॥
मी तिला पुन्हा म्हणालो— “हे सुभगे देवि, तीर्थांमध्ये परम तीर्थ तुझा हा देहच होवो.”
Verse 75
तव नाम्नां च विख्यातमेतत्क्षेत्रं भविष्यति ॥ तव तीर्थे कृतस्नानस्त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
हे क्षेत्र तुझ्या नावाने विख्यात होईल। तुझ्या तीर्थात स्नान करून जो मनुष्य तीन रात्री उपवास करतो—
Verse 76
विलोक्य मां भवेत्पूतो मम वाक्यान्न संशयः ॥ ब्रह्महत्यादि पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि ॥
मला पाहिल्यावर तो पवित्र होतो—माझ्या वचनात संशय नाही। ब्रह्महत्या इत्यादी पापे, जाणून वा अजाणतेपणी केली असली तरी—
Verse 77
सापि कालेन सञ्जाता तीर्थभूता तथाऽभवत् ॥ एतत्ते कथितं देवि रुरुमाहात्म्यमुत्तमम् ॥
तीही काळानुसार उत्पन्न झाली आणि तसेच ती तीर्थरूप झाली। हे देवि, तुला रुरुचे उत्तम माहात्म्य सांगितले आहे।
Verse 78
रुरुक्षेत्रस्य प्रभवमेतद्गुह्यं परं मम ॥
ही रुरु-क्षेत्राची उत्पत्ती आहे—हे माझे परम गुपित आहे।
Verse 79
यास्यन्ति विलयं क्षिप्रमेवमेतन्न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरांस्तस्यै तत्रैवान्तरहितः स्थितः
ते लवकरच लयास जातील—यात संशय नाही। असे म्हणून तिला वर देऊन तो तेथेच अंतर्धान पावून स्थित राहिला।
Verse 80
तस्य मे चिन्तयानस्य यूयमेव परा गतिः ॥ भवत्प्रसादात्स्वस्थोऽहं निर्भयस्तद्विचिन्त्यताम्
या विषयाचा विचार करताना तुम्हीच माझी परम गती आहात। तुमच्या प्रसादाने मी स्वस्थ व निर्भय आहे—हे नीट विचारात घ्यावे।
Verse 81
ललितैः स्वैर्विलासैस्तं मोहयित्वा वशं कुरु ॥ यथा मत्प्रीतिरतुला त्वं मे कार्यकरी सदा
तुझ्या कोमल व मनोहर विलासांनी त्याला मोहित करून वश कर; ज्यामुळे माझी प्रीती अतुल राहील आणि तू सदैव माझी कार्यसिद्धी करशील।
Verse 82
चकर्ष च धनुः कामः पुनःपुनरतन्द्रितः ॥ देवव्रतोऽपि स मुनिः क्षुब्धात्मा नियतोऽपि सन्
मग कामदेवाने न थकता पुन्हापुन्हा धनुष्य ओढले; आणि तो देवव्रत मुनिसुद्धा—संयमी असूनही—अंतर्मनाने क्षुब्ध झाला।
Verse 83
अथ तां हसमानां च गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ समालिङ्ग्य विषज्जन्तीं रमयामास मोहितः
मग तो हसणाऱ्या तिला उजव्या हाताने धरून, ती बिलगून राहिलेली असता आलिंगन करून, स्वतः मोहित होऊन तिच्याशी रमला।
Verse 84
गण्डकीसङ्गमे स्नात्वा सन्तर्प्य पितृर्देवताः ॥ विष्णुं शिवं च सम्पूज्य तपःस्थानं विचिन्तयन्
गंडकीच्या संगमावर स्नान करून, पितरांना व देवतांना तर्पण देऊन, तसेच विष्णू व शिव यांची विधिवत पूजा करून, तो तपासाठी योग्य स्थानाचा विचार करू लागला।
Verse 85
देवदत्तोऽपि स मुनिः सम्प्राप्य ज्ञानमुत्तमम् ॥ शिवोपदिष्टमार्गेण सायुज्यं परमं गतः
तो मुनि देवदत्तही उत्तम ज्ञान प्राप्त करून, शिवाने उपदिष्ट केलेल्या मार्गाने परम सायुज्य (एकत्व) पदास पोहोचला।
Verse 86
तत्तेजसा वृतं सर्वं तदा दृष्ट्वा वसुन्धरे ॥ अहं विस्मयमापन्नस्तस्याः प्रत्यक्षतां गतः
हे वसुंधरे, तेव्हा त्या तेजाने सर्व काही वेढलेले पाहून मी विस्मयचकित झालो आणि तिच्या प्रत्यक्ष सान्निध्यात पोहोचलो।
Verse 87
दुर्लभं ते वरं दद्मि तपसाहं प्रतोषितः ॥ इत्युक्त्वा मां प्रणम्याह रुरुः सा संशितव्रता
“तुझ्या तपश्चर्येने मी पूर्ण संतुष्ट आहे; तुला दुर्लभ असा वर देतो.” असे म्हणून ती दृढव्रता रुरु मला प्रणाम करून बोलली।
Frequently Asked Questions
The text frames ascetic failure (tapas-bhraṃśa) as a consequence of conditioned vulnerability and external inducement, yet emphasizes personal accountability: Devadatta explicitly denies blaming the woman/apsaras and identifies lack of self-mastery (ajitendriyatā) as causal. A second instruction is doctrinal: Śiva teaches Devadatta to perceive Śiva and Viṣṇu without internal difference (abheda), presenting unified devotion and disciplined practice as the corrective path.
Seasonality is invoked through Vasanta (spring) and the Malaya breeze as agents of sensory stimulation in the temptation episode. For austerities, the chapter gives a staged fasting schedule across months (e.g., alternating-day intake, then every third day, fifth day, seventh day, ninth-night interval, then fifteen-day interval), culminating in leaf-eating and finally vāyu-āhāra (subsisting on air). It also prescribes a trirātra-upavāsa (three-night fast) connected to tīrtha bathing and darśana.
Through Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response, the narrative ties moral discipline to landscape sanctification: forests, groves, lotus ponds, and river confluences become pedagogical settings where ethical restraint and ritual purification are enacted. The Gaṇḍakī-tīrtha is presented as a stabilizing terrestrial node—bathing, worship, and regulated austerities are described as practices that ‘purify’ human conduct, implicitly aligning human behavior with the maintenance of an ordered, sacred ecology.
Devadatta is identified as a brāhmaṇa of the Bhṛgu lineage (Bhṛguvaṃśa), linking the story to Bhṛgūśrama as a named ascetic-cultural site. Divine/semidivine figures include Indra (Śakra, Śatamanyu), Kāma, Vasanta, the Malaya wind (Malaya-anila), gandharvas, the apsaras Pramlocā, and Śiva (Mahādeva) who grants the tīrtha-boon and doctrinal instruction.