Adhyaya 128: Rites for the comb, collyrium, and mirror; initiations for the four social orders; and the Gaṇāntikā vow/insignia

Verse 1

अथ कङ्कटाञ्जनदर्पणम्॥ श्रीवराह उवाच॥ क्षत्रियस्य प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ त्यक्त्वा प्रहरणान्सर्वान्यत्किञ्चित्पूर्वशिक्षितम्॥

अथ कङ्कटाञ्जनदर्पणम्। श्रीवराह उवाच। क्षत्रियस्य प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे। त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वान् यत्किञ्चित् पूर्वशिक्षितम्॥

Verse 2

पूर्वमन्त्रेण मे भूमे तस्य दीक्षां च कारयेत्॥ मया च पूर्वमुक्तानि यानि संसारकाणि च॥

पूर्वमन्त्रेण मे भूमे तस्य दीक्षां च कारयेत्। मया च पूर्वमुक्तानि यानि संसारकाणि च॥

Verse 3

तानि सर्वाणि चानीय एकं वर्ज्यं यशस्विनि॥ न दद्यत्कृष्णसारस्य चर्म तत्र कदाचन॥

तानि सर्वाणि चानीय एकं वर्ज्यं यशस्विनि। न दद्यात् कृष्णसारस्य चर्म तत्र कदाचन॥

Verse 4

पालाशं दण्डकाष्ठं च दीक्षायां न तु कारयेत्॥ छागस्य चैव कृष्णस्य चर्म तत्र प्रदापयेत्॥

पालाशं दण्डकाष्ठं च दीक्षायां न तु कारयेत्। छागस्य चैव कृष्णस्य चर्म तत्र प्रदापयेत्॥

Verse 5

अश्वत्थं दण्डकाष्ठं तु दीक्षायां तदनन्तरम्॥ कृत्वा द्वादशहस्तां तु वेदिं तत्रोपलेपयेत्॥

अथ दीक्षायां अश्वत्थदण्डकाष्ठं गृह्णीयात्। ततः द्वादशहस्तप्रमाणां वेदिं कृत्वा तत्र विधिवदुपलेपयेत्॥

Verse 6

सर्वं ममोक्तं कर्त्तव्यं यच्च मे पूर्वभाषितम्॥ एवं क्षत्रियदीक्षायां सर्वं सम्पाद्य यत्नतः॥

मया उक्तं सर्वं तथा मम पूर्वभाषितं यच्च तत् सर्वं कर्तव्यम्। एवं क्षत्रियदीक्षायां सर्वं यत्नतः सम्पाद्य॥

Verse 7

चरणौ मम संगृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥

मम चरणौ संगृह्य इमं मन्त्रं उदाहरेत्॥

Verse 8

मन्त्रः—त्यक्तानि विष्णो शस्त्राणि त्यक्तं सर्वं क्षत्रियकर्म सर्वम्॥ त्यक्त्वा देवं विष्णुं प्रपन्नोऽथ संसाराद्वै जन्मनां तारयस्व॥

मन्त्रः— हे विष्णो, शस्त्राणि त्यक्तानि; क्षत्रियकर्म सर्वं त्यक्तम्। देवम् विष्णुं शरणं प्रपन्नोऽहं; अधुना संसारात् जन्मचक्रात् मां तारयस्व॥

Verse 9

एवं ततो वचश्चोक्त्वा क्षत्रियो मम पार्श्वतः ॥ उभौ च चरणौ गृहीय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

एवं वचः उक्त्वा ततः क्षत्रियः मम पार्श्वतः स्थित्वा उभौ चरणौ गृहीत्वा इमं मन्त्रम् उदीरयेत्॥

Verse 10

तत एवं वचो ब्रूते सर्वं चैवात्र पूजयेत् ॥ विविधैर्गन्धपत्रैश्च धूपैश्चैव यथोदितम्

ततः एवं वचः उक्त्वा तत्र सर्वं सम्यक् पूजयेत्। नानागन्धैः पत्रैश्च तथा धूपैश्च यथोक्तविधिना॥

Verse 11

यथोक्तेनैव तान्भूमे भोजयेत् तदनन्तरम् ॥ शुद्धान्भागवतांश्चैव एवमेतन्न संशयः

तदनन्तरं भूमे यथोक्तेनैव तान् भोजयेत्। शुद्धान् भागवतांश्चैव; एवमेतन्न संशयः॥

Verse 12

एषा वै क्षत्रिये दीक्षा देवि संसारमोक्षणम् ॥ मत्प्रसादेन कर्तव्यं यदीच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम्

एषा वै क्षत्रियस्य दीक्षा, देवि, संसारमोक्षणहेतुः। मत्प्रसादेन कर्तव्या, यदीच्छेत् सिद्धिमुत्तमाम्॥

Verse 13

वैश्यस्य चैव वक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ॥ दीक्षा च यादृशी तस्य यथा भवति सुन्दरि

वैश्यस्य च विधिं वक्ष्यामि; शृणु तत्त्वेन सुन्दरि। दीक्षा या तस्य यादृशी, यथा च भवति सुन्दरि॥

Verse 14

त्यक्त्वा तु वैश्यकर्माणि मम कर्मपरायणः ॥ यथा च लभते सिद्धिं तृतीया वर्णसंस्थितिः

वैश्यकर्माणि त्यक्त्वा तु मम कर्मपरायणः। यथा लभते सिद्धिं तृतीयवर्णसंस्थितिः॥

Verse 15

सर्वं तत्र समानीय यन्मया पूर्वभाषितम् ॥ दशहस्तां ततः कृत्वा वेदिं वेदविचेतितः

तत्र मया पूर्वं यदुक्तं तत्सर्वं समानीय, वेदविचक्षणः ततः दशहस्तप्रमाणां वेदिं निर्मापयेत्।

Verse 16

लेपयेद्गोमयेनादौ पूर्वन्यायेन तत्र वै ॥ चर्मणापि तु छागस्य स्वगात्रं परिवेष्टयेत्

आदौ तत्र पूर्वन्यायेन गोमयेन लेपयेत्; छागचर्मणा च स्वगात्रं परिवेष्टयेत्।

Verse 17

उदुम्बरं दन्तकाष्ठं गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ शुद्धभागवतानां च कृत्वा त्रिः परिवर्त्तनम्

दक्षिणे करे उदुम्बरदन्तकाष्ठं गृहीत्वा, शुद्धभागवतानां त्रिः परिवर्तनं कृत्वा (कर्म प्रवर्तयेत्)।

Verse 18

जानुभ्यामवनिङ्गत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्

जानुभ्याम् अवनिं गत्वा, इमं मन्त्रं उदीरयेत्।

Verse 19

मामेवं सोऽपि चोक्त्वा वै मम कर्मप्रसादवान् ॥ गुरोश्च चरणौ गृही इमं मन्त्रं मुदाहरेत् ॥

मामेवं सोऽपि उक्त्वा, मৎकर्मप्रसादवान्; गुरोः चरणौ गृहीत्वा, इमं मन्त्रं मुदाहरेत्।

Verse 20

त्यक्त्वा वै कृषिगोरक्षावाणिज्यक्रयविक्रयम् ॥ लब्धा च त्वत्प्रसादेन विष्णुदीक्षा मयाऽधुना ॥

कृषिगोरक्षावाणिज्यक्रयविक्रयान् वै त्यक्त्वा, त्वत्प्रसादेनाहम् अधुना विष्णुदीक्षां लब्धवान्।

Verse 21

देवाभिवादनं कृत्वा पुरो भागवतेषु च ॥ पश्चात्तु भोजनं दद्यादपराधबहिष्कृतम् ॥

देवाभिवादनं कृत्वा, भागवतेषु च पुरो यथोचितं सत्कारं विधाय; ततः पश्चाद् अपराधबहिष्कृतं भोजनं दद्यात्।

Verse 22

एवं दीक्षा तु वैश्यानां मम मार्गानुसारिणाम् ॥ येन मुच्यन्ति सुश्रोणि घोरसंसारसागरात् ॥

एवं मम मार्गानुसारिणां वैश्यानां दीक्षा; येन, सुश्रोणि, घोरसंसारसागरात् मुच्यन्ते।

Verse 23

शूद्रस्यापि प्रवक्ष्यामि मद्भक्तस्य वराङ्गने ॥ यस्तु दीक्षां समासाद्य मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥

शूद्रस्यापि मद्भक्तस्य, वराङ्गने, दीक्षां प्रवक्ष्यामि; यः तु दीक्षां समासाद्य सर्वकिल्बिषैः मुच्यते।

Verse 24

सर्वसंस्कारद्रव्याणि मया पूर्वोदितानि च ॥ दीक्षाकामस्य शूद्रस्य शीघ्रं तानि प्रकल्पयेत् ॥

सर्वसंस्कारद्रव्याणि मया पूर्वोदितानि; दीक्षाकामस्य शूद्रस्य तानि शीघ्रं प्रकल्पयेत्।

Verse 25

अष्टहस्तां ततो देवि संलिप्य नीयतां ततः ॥ चर्म नीलस्य छागस्य कल्पयेच्छूद्रयोनये ॥

ततः देवि अष्टहस्तां भूमिं (वा साधनं) संलिप्य अनन्तरं नीयताम्; शूद्रयोनये नीलवर्णस्य छागस्य चर्म कल्पयेत्।

Verse 26

दण्डं च वैष्णवं दद्यात् नीलं वस्त्रं च तस्य वै ॥ एवं गृहीत्वा शूद्रोऽपि दीक्षायाः कारणं परम् ॥

तस्मै वैष्णवं दण्डं दद्यात्, तस्यैव नीलं वस्त्रं च; एवं गृहीत्वा शूद्रोऽपि दीक्षायाः परमं कारणं भवति।

Verse 27

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लब्धसंज्ञो गतस्पृहः ॥ उभौ तौ चरणौ गृही गुरोर्वै तदनन्तरम् ॥

सर्वपापेभ्यो विमुक्तः, लब्धसंज्ञः, गतस्पृहः; तदनन्तरं गुरोः उभौ चरणौ गृहीयात्।

Verse 28

गुरोः प्रसादनार्थाय इमं मन्त्रं मुदाहरेत् ॥

गुरोः प्रसादनार्थाय इमं मन्त्रं उदाहरेत्।

Verse 29

मन्त्रः—विष्णुप्रसादे गुह्यं प्रसन्नात्पूर्ववच्च लब्धा चैव संसारमोक्षणाय करोमि कर्म प्रसीद

मन्त्रः—विष्णुप्रसादेन इदं गुह्यं प्रसन्नात् पूर्ववत् लब्धम्; संसारमोक्षणाय कर्म करोमि—प्रसीद।

Verse 30

एतन्मन्त्रं समुच्चार्य कुर्यात्तत्र प्रदक्षिणम् ॥ चतुरश्च यथान्यायं पुनश्चैवाभिवादयेत् ॥

एतन्मन्त्रं समुच्चार्य तत्र प्रदक्षिणं कुर्यात्। यथान्यायं चतुःकृत्वा पुनरेवाभिवादयेत्॥

Verse 31

अनन्तरं ततः कुर्याद्गन्धमाल्येन चार्चनम् ॥ भोजयेच्च यथान्यायमपराधविवर्जितः

अनन्तरं ततः कुर्याद्गन्धमाल्येन चार्चनम्। भोजयेच्च यथान्यायमपराधविवर्जितः॥

Verse 32

दीक्षा एषा च शूद्राणामुपचारश्च ईदृशः ॥ चतुर्णामपि वर्णानां दुःखसंसारमोक्षणम्

दीक्षा एषा च शूद्राणामुपचारश्च ईदृशः। चतुर्णामपि वर्णानां दुःखसंसारमोक्षणम्॥

Verse 33

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ चतुर्णामपि वर्णानां यथा छत्रं प्रदीयते

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे। चतुर्णामपि वर्णानां यथा छत्रं प्रदीयते॥

Verse 34

ब्राह्मणे पाण्डुरं छत्रं क्षत्रिये रक्तमेव च ॥ वैश्याय पीतं वै दद्याद्नीलं शूद्राय दापयेत्

ब्राह्मणे पाण्डुरं छत्रं क्षत्रिये रक्तमेव च। वैश्याय पीतं वै दद्याद्नीलं शूद्राय दापयेत्॥

Verse 35

सूत उवाच ॥ चातुर्वर्ण्यस्य श्रुत्वा वै सा मही संहितव्रता ॥ वराहं पुनरप्याह नत्वा सा धरणी तदा

सूत उवाच—चातुर्वर्ण्यवृत्तान्तं श्रुत्वा सा मही संहितव्रता। वराहं पुनरेवाभाषत; तदा धरणी नत्वा प्रोवाच॥

Verse 36

ततो महीवचः श्रुत्वा मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ वराहरूपी भगवानुवाच स महाद्युतिः

ततो महीवचः श्रुत्वा मेघदुन्दुभिनिःस्वनः। वराहरूपी भगवान् स महाद्युतिः प्रोवाच॥

Verse 37

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन कल्याणि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ सर्वत्र चिन्तनीयोऽहं गुह्यमेव गणान्तिकम्

श्रीवराह उवाच—शृणु तत्त्वेन कल्याणि यन्मां त्वं परिपृच्छसि। सर्वत्र चिन्तनीयोऽहं गुह्यमेव गणान्तिकम्॥

Verse 38

नारायणवचः श्रुत्वा धरणी शंसितव्रता ॥ हृष्टतुष्टमनास्तत्र श्रुत्वा तच्च महौजसम्

नारायणवचः श्रुत्वा धरणी शंसितव्रता। हृष्टतुष्टमनास्तत्र श्रुत्वा तच्च महौजसम्॥

Verse 39

शुचिर्भागवतश्रेष्ठा तव कर्मणि नित्यशः ॥ ततः कमलपत्राक्षी भक्ता भक्तेषु वत्सला

शुचिर्भागवतश्रेष्ठा तव कर्मणि नित्यशः। ततः कमलपत्राक्षी भक्ता भक्तेषु वत्सला॥

Verse 40

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा नारायणमथाब्रवीत्

कराभ्यां कृताञ्जलिः सा ततः नारायणं प्रत्यब्रवीत्।

Verse 41

धरण्युवाच ॥ त्वद्भक्तेन महाभाग विधिना दीक्षितेन च ॥ तव चिन्तापरेणात्र किं कर्त्तव्यं च माधव

धरण्युवाच—त्वद्भक्तेन महाभाग विधिना दीक्षितेन च। तव चिन्तापरेणात्र किं कर्तव्यं च माधव॥

Verse 42

केन चिन्तयितव्यस्त्वमचिन्त्यो मानुषैः परः ॥ किंच भागवतैः कार्यं यथावित्तं न शक्यते

केन वा कथं चिन्तयितव्यस्त्वमचिन्त्यो मानुषैः परः। किं च भागवतैः कार्यं यथावित्तं न शक्यते॥

Verse 43

ततो भूम्या वचः श्रुत्वा आदिरव्यक्तसम्भवः ॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम्

ततो भूम्या वचः श्रुत्वा आदिरव्यक्तसम्भवः। मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम्॥

Verse 44

श्रीवराह उवाच ॥ देवि तत्त्वेन वक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ येन चिन्तयसि चिन्तां मम कर्मपरायणा

श्रीवराह उवाच—देवि तत्त्वेन वक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि। येन चिन्तयसि चिन्तां मम कर्मपरायणा॥

Verse 45

दीक्षितेन तु शुद्धेन मम निश्चितकर्मणा ॥ गृहीतव्यं विशालाक्षि मन्त्रेण विधिनात्र वै

विशालाक्षि, मम निश्चितकर्मणा शुद्धेन दीक्षितेन मन्त्रेण विधिनैवैतद् अत्र गृहीतव्यं कर्तव्यम्।

Verse 46

यस्तु भागवतो भूत्वा तद्गृह्णाति गणान्तिकाम् ॥ जनस्य दर्शनस्पर्शसंयुक्तां वामसंयुताम्

यस्तु भागवतो भूत्वा जनस्य दर्शनस्पर्शसंयुक्तां वामसंयुतां तां गणान्तिकां गृह्णाति, स तु विपरीतमाचरति।

Verse 47

तस्य धर्मो न विद्येत दीक्षा तस्य महाफला ॥ यस्तु गृह्णाति सुश्रोणि मन्त्रपूतां गणान्तिकाम्

तस्य धर्मो न विद्येत; दीक्षा तस्य महाफला इति कथ्येत। यस्तु सुश्रोणि मन्त्रपूतां गणान्तिकां गृह्णाति, स एव सम्यक्।

Verse 48

आसुरी नाम सा दीक्षा यया धर्मः प्रवर्त्तते ॥ यस्माद्गणान्तिकां गुह्यां चिन्तयेच्छुद्धमानसः

आसुरी नाम सा दीक्षा यया धर्मः प्रवर्तते। तस्मात् शुद्धमानसः गुह्यां गणान्तिकां चिन्तयेत्।

Verse 49

गुह्यां गणान्तिकां यो मां चिन्तयेत्स बुधोत्तमः ॥ जन्मान्तरसहस्राणि चिन्तिता तेन तेन सः

गुह्यां गणान्तिकां यो मां चिन्तयेत् स बुधोत्तमः; जन्मान्तरसहस्राणि तेन तेन सः पुनः पुनः चिन्तितो भवति।

Verse 50

ग्रहणस्य प्रवक्ष्यामि यथा शिष्याय दीयते ॥ मन्त्रं लोकसुखार्थाय तच्छृणुष्व वसुन्धरे

ग्रहणविधिं प्रवक्ष्यामि यथा शिष्याय दीयते। लोकसुखार्थं मन्त्रं तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥

Verse 51

कौमुदस्य तु मासस्य मार्गशीर्षस्य वाप्यथ ॥ वैशाखस्यापि मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी

कौमुदे मासि मार्गशीर्षे तथा; अथवा वैशाखमासेऽपि शुक्लपक्षे द्वादश्याम्॥

Verse 52

कुर्यान्निरामिषं तत्र दिनानि त्रीणि निश्चितः ॥ तस्मिङ्गणान्तिकं ग्राह्यं मम धर्मविनिश्चयात्

तत्र निश्चितः दिनानि त्रीणि निरामिषं कुर्यात्। ततः गणान्तिकं ग्राह्यं मम धर्मविनिश्चयात्॥

Verse 53

ममाग्रतो वरारोहे प्रज्वाल्य च हुताशनम् ॥ कुशैरास्तरणं कृत्वा स्थापयित्वा गणान्तिकम्

ममाग्रतो वरारोहे हुताशनं प्रज्वाल्य। कुशैरास्तरणं कृत्वा गणान्तिकं स्थापयेत्॥

Verse 54

मन्त्रः— या धारिता पूर्वपितामहेन ब्रह्मण्यदेवेन भवोद्भवेन ॥ नारायणाद्दक्षिणगात्रजातां हे शिष्य गृह्णीष्व स वै त्वमेव

मन्त्रः— या धारिता पूर्वपितामहेन ब्रह्मण्यदेवेन भवोद्भवेन। नारायणाद्दक्षिणगात्रजातां हे शिष्य गृह्णीष्व स वै त्वमेव॥

Verse 55

तत एतेन मन्त्रेण गुरुर्गृह्य गणान्तिकम् ॥ शिष्याय दत्त्वा स्निग्धाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

ततः एतेन मन्त्रेण गुरुः गणान्तिकां गृह्य शिष्याय स्निग्धाय दत्त्वा इमं मन्त्रम् उदीरयेत्।

Verse 56

मन्त्रः— नारायणस्य दक्षिणगात्रजातां स्वशिष्य गृह्णीष्व समयेन देवीम् ॥ एतद्विचिन्त्यापर एव भूत्वा भवे पुनर्भावनमेति नैव

मन्त्रः— नारायणस्य दक्षिणगात्रजातां देवीम् स्वशिष्य समयेन गृह्णीष्व। एतद्विचिन्त्यापर एव भूत्वा भवे पुनर्भावनमेति नैव॥

Verse 57

अकर्मण्येन मुच्येत तव कर्मपरायणः ॥ ततो भूम्या वचः श्रुत्वा लोकनाथो जनार्द्दनः

अकर्मण्येन मुच्येत तव कर्मपरायणः। ततः भूम्याः वचः श्रुत्वा लोकनाथो जनार्दनः।

Verse 58

धर्मसंयुक्तवाक्येन प्रत्युवाच वसुन्धराम्

धर्मसंयुक्तवाक्येन प्रत्युवाच वसुन्धराम्।

Verse 59

श्रीवराह उवाच ॥ देवी तत्त्वेन वक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ स्नानस्यैवोपचाराणि यानि कुर्वन्ति कर्मिणः ॥

श्रीवराह उवाच— देवी, तत्त्वेन वक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि। स्नानस्यैवोपचाराणि यानि कुर्वन्ति कर्मिणः॥

Verse 60

वृत्तेष्वेवोपचारेषु जलप्राधानिकेषु च ॥ कङ्कतीं चाञ्जनं चैव दर्पणं चैव सुन्दरी ॥

वृत्तेष्वेवोपचारेषु जलप्राधानिकेषु च । कङ्कतीं चाञ्जनं चैव दर्पणं चैव, सुन्दरी ॥

Verse 61

यथा मन्त्रेण दातव्यं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ स्पृष्ट्वा तु मम गात्राणि क्षौमवस्त्रेण संवृतः ॥

यथा मन्त्रेण दातव्यं तच्छृणुष्व वसुन्धरे । स्पृष्ट्वा तु मम गात्राणि क्षौमवस्त्रेण संवृतः ॥

Verse 62

अञ्जलौ कङ्कतीं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

अञ्जलौ कङ्कतीं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

Verse 63

मन्त्रः — एतां कङ्कतीमञ्जलिस्थां प्रगृह्य प्रसीद नारायण शिरः प्रसाधि हि ॥

मन्त्रः— एतां कङ्कतीमञ्जलिस्थां प्रगृह्य प्रसीद नारायण शिरः प्रसाधि हि ॥

Verse 64

महानुभाव विश्वनेत्रे स्वनेत्रे याभ्यां पश्यसे त्वं त्रिलोकीम् ॥ लोकप्रभो सर्वलोकप्रधान एषो जनमञ्जनं लोकनाथ ॥

महानुभाव विश्वनेत्रे स्वनेत्रे याभ्यां पश्यसे त्वं त्रिलोकीम् । लोकप्रभो सर्वलोकप्रधान एषो जनमञ्जनं लोकनाथ ॥

Verse 65

ततः संस्नापयेद्देवं मन्त्रेणानेन सुव्रतम् ॥

ततः अनेन मन्त्रेण सुव्रत! देवं संस्नापयेत्।

Verse 66

मन्त्रः — एषा मया माधव त्वत्प्रसादाद्गुरुप्रसादाच्च हि मन्त्रपूजा ॥ प्राप्ता ममैषा वै गणान्तिका च भवेदधर्मो न च मे कदाचित् ॥

मन्त्रः— हे माधव! त्वत्प्रसादात् गुरुप्रसादाच्च मया मन्त्रपूजा प्राप्ता; एषा गणान्तिका च। मे कदाचिदपि अधर्मो न भवेत्।

Verse 67

मन्त्रः — देवदेव स्नानीयमिदं मम कल्पितं सुवर्णकलशं गृहाण प्रसीद एषोऽञ्जलिर्मया परिकल्पितः स्नाहि स्नाहीति ॥

मन्त्रः— हे देवदेव! मया कल्पितं स्नानीयमिदं; सुवर्णकलशं गृहाण, प्रसीद। मया परिकल्पित एषोऽञ्जलिः; स्नाहि स्नाहीति।

Verse 68

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

‘नमो नारायण’ इत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्।

Verse 69

य एतेन विधानॆन मम कर्मणि दीक्षितः ॥ गुरोर्गृहीत्वा महतो मम लोकाय गच्छति ॥ कुशिष्याय न दातव्या पिशुनाय शठाय च

य एतेन विधानेन मम कर्मणि दीक्षितः, गुरोः महतः गृहीत्वा मम लोकाय गच्छति। कुशिष्याय न दातव्या, पिशुनाय शठाय च।

Verse 70

एषा चैव वरारोहे गृहीत्वा गणनान्तिका ॥ सुशिष्याय च दातव्या हस्ते चैव गणान्तिका

एषा च वरारोहे गृहीत्वा गणनान्तिका । सुशिष्याय प्रदातव्या, गणान्तिका च तस्य हस्ते स्थापनीया ॥

Verse 71

रुद्राक्षैरुत्तमा सा तु मध्यमा पुत्रजीवकैः ॥ ज्ञेया कनिष्ठा पद्माक्षैर्देवि ते कथिता मया

रुद्राक्षैः कृता सा उत्तमा; पुत्रजीवकैर्मध्यमा; पद्माक्षैः कृता कनिष्ठा ज्ञेया। देवि, एतत् ते मया कथितम् ॥

Verse 72

एतत्कश्चिन्न जानाति जन्मान्तरशतैरपि ॥ सर्वलोकहितां शुद्धां मोक्षकामां गणान्तिकाम्

एतत् कश्चिन्न जानाति जन्मान्तरशतैरपि । सर्वलोकहितां शुद्धां मोक्षकामां गणान्तिकाम् ॥

Verse 73

नोच्छिष्टः संस्पृशेत् तां तु स्त्रीणां हस्ते न कारयेत् ॥ आकाशे स्थापनं कुर्यान्न च वामेन संस्पृशेत्

नोच्छिष्टः संस्पृशेत् तां तु स्त्रीणां हस्ते न कारयेत् । आकाशे स्थापनं कुर्यान्न च वामेन संस्पृशेत् ॥

Verse 74

न दर्शयेच्च कस्यापि चिन्तयित्वा तु पूजयेत् ॥ एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातं मोक्षदायकम्

न दर्शयेच्च कस्यापि चिन्तयित्वा तु पूजयेत् । एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातं मोक्षदायकम् ॥

Verse 75

एवं हि विधिपूर्वेण पालयेत गणान्तिकाम् ॥ विशुद्धो मम भक्तश्च मम लोकं स गच्छति

एवं हि विधिपूर्वेण गणान्तिकां पालयेत्। विशुद्धो मम भक्तश्च स मम लोकं गच्छति॥

Verse 76

एवं विष्णोर्वचः श्रुत्वा धरणी संहितव्रता ॥ प्रत्युवाच परं श्रेष्ठं लोकनाथं महौजसम्

एवं विष्णोर्वचः श्रुत्वा धरणी संहितव्रता। प्रत्युवाच परं श्रेष्ठं लोकनाथं महौजसम्॥

Verse 77

दर्पणं ते कथं देयं तन्ममाख्याहि माधव ॥ येन तुष्टो निजं रूपं पश्यसे चिन्तितः प्रभो

दर्पणं ते कथं देयं तन्ममाख्याहि माधव। येन तुष्टो निजं रूपं पश्यसे चिन्तितः प्रभो॥

Verse 78

धरण्यास्तद्वचः श्रुत्वा वराहः पुनरब्रवीत् ॥ शृणु मे दर्पणविधिं यथावद्देवि सुव्रते

धरण्यास्तद्वचः श्रुत्वा वराहः पुनरब्रवीत्। शृणु मे दर्पणविधिं यथावद्देवि सुव्रते॥

Verse 79

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ।

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्॥

Verse 80

य एतेन विधानॆन मम कर्मपरायणः ॥ करोति मम कर्माणि तारितं कुलसप्तकम् ।

यः एतेन विधानेन मम कर्मपरायणः सन् मम कर्माणि करोति, तस्य कुलसप्तकं तारितम् इति कथ्यते।

Verse 81

एतेन मन्त्रेण वै भूमे उपचारस्तु ईदृशः॥ हृष्टतुष्टेन कर्तव्यॊ यदीच्छेत्परमां गतिम् ।

हे भूमे, एतेन मन्त्रेण एवम् उपचारविधिः; हृष्टतुष्टेन मनसा कर्तव्यः, यदि परमाṃ गतिम् इच्छेत्।

Verse 82

मन्त्रः— नाहं शस्त्रं देवदेव स्मृशामि परापवादं न च देव ब्रवीमि ॥ कर्म करोमि संसारमोक्षणं त्वया चोक्तमेव वराहसंस्थान ।

मन्त्रः— हे देवदेव, नाहं शस्त्रं स्पृशामि; न च परापवादं ब्रवीमि, हे देव। त्वया यथोक्तं संसारमोक्षणकर्म अहं करोमि, हे वराहसंस्थान।

Verse 83

मन्त्रः— अहं हि वैश्यो भवन्तमुपागतः प्रमुच्य कर्माणि च वैश्ययोगम् ॥ दीक्षा च लब्धा भगवत्प्रसादात्प्रसीदतां मे भवबन्धमोक्षणम् ।

मन्त्रः— अहं हि वैश्यः भवन्तम् उपागतः, प्रमुच्य कर्माणि च वैश्ययोगम्। दीक्षा च लब्धा भगवत्प्रसादात्; प्रसीदतां मे भवबन्धमोक्षणम्।

Verse 84

भक्ष्याभक्ष्यं ततस्त्यक्त्वा त्यक्त्वा वै शूद्रकर्म च ॥ एवं वदेत् ततो देवं शूद्रो दीक्षाभिकाङ्क्षिणम् ।

भक्ष्याभक्ष्यं ततः त्यक्त्वा, त्यक्त्वा च शूद्रकर्म वै; एवं वदेत् ततः देवं शूद्रो दीक्षाभिकाङ्क्षिणम्।

Verse 85

धरोवाच ॥ श्रुता दीक्षा यथान्यायं चातुर्वर्ण्यस्य केशव ॥ दीक्षितैः किं नु कर्तव्यं तव कर्मपरायणैः ।

धरोवाच—केशव, चातुर्वर्ण्यस्य यथान्यायं दीक्षा श्रुता; तव कर्मपरायणैः दीक्षितैः किं नु कर्तव्यं भवति?

Verse 86

एषा गणान्तिका नाम दीक्षा अङ्गबीजनिःसृता ॥ एतद्गुह्यां महाभागे मम चिन्तां विचिन्तयेत् ।

एषा ‘गणान्तिका’ नाम दीक्षा अङ्गबीजनिःसृता; महाभागे, एतद्गुह्यं मम चिन्तितं उपदेशं सम्यक् विचिन्तयेत्।

Verse 87

ततः शिष्यॊ गुरुश्चैव दीक्षितः शुचिरुत्तमः ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ।

ततः शिष्यः गुरुश्चैव दीक्षितौ शुचिरुत्तमौ; ‘नमो नारायणाय’ इत्युक्त्वा इमं मन्त्रं उदीरयेत्।

Verse 88

अञ्जनं कङ्कतीं चैव शीघ्रमेव प्रसादयेत् ॥ ततो जानुस्थितो भूत्वा मम कर्मपरायणः ।

अञ्जनं कङ्कतीं चैव शीघ्रमेव प्रसादयेत्; ततः जानुस्थितो भूत्वा मम कर्मपरायणः भवेत्।

Verse 89

उत्तमाष्टाधिकशतं पञ्चाशत्तुर्यमध्यमाः ॥ तदर्धं स्यात्कनिष्ठापि परिमाणेन सुन्दरी ॥

उत्तमं परिमाणं अष्टाधिकशतं; मध्यमं पञ्चाशत् तुरीययुक्तम्; कनिष्ठं तदर्धं स्यात्—परिमाणेन, सुन्दरी।

Verse 90

मन्त्रः— श्रुतिर्भागवती श्रेष्ठा श्रुती अग्निद्विजश्च तव मुखं नासेऽश्विनौ नयने चन्द्रसूर्यौ मुखं च चन्द्र इव गात्राणि जगत्प्रधानानीमं च दर्पणं पश्य पश्य रूपम् ।

मन्त्रः— भागवती श्रुतिः श्रेष्ठा। कर्णौ अग्निद्विजौ, नासिकायामश्विनौ, नेत्रयोश्चन्द्रसूर्यौ, मुखं चन्द्र इव। गात्राणि जगत्प्रधानानि। इमं दर्पणं पश्य पश्य—रूपं पश्य।

Verse 91

ममैव शरणं गत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ मन्त्रः— शूद्रोऽहं शूद्रकर्माणि मुक्त्वाऽभक्ष्यं च सर्वशः ॥

ममैव शरणं गत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत्। मन्त्रः— अहं शूद्रः; शूद्रकर्माणि त्यक्त्वा, अभक्ष्यं च सर्वशः परित्यजामि।

Verse 92

धरण्युवाच ॥ स्नानोपकल्पनान्तेषु किं कर्तव्यं नु माधव ॥ प्रसाधनविधिं चैव केन मन्त्रेण कल्पयेत् ॥

धरण्युवाच— स्नानोपकल्पनान्तेषु किं कर्तव्यं नु माधव? प्रसाधनविधिं चैव केन मन्त्रेण कल्पयेत्?