Adhyaya 128: Rites for the comb, collyrium, and mirror; initiations for the four social orders; and the Gaṇāntikā vow/insignia

Verse 1

अथ कङ्कटाञ्जनदर्पणम्॥ श्रीवराह उवाच॥ क्षत्रियस्य प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ त्यक्त्वा प्रहरणान्सर्वान्यत्किञ्चित्पूर्वशिक्षितम्॥

Ab Kankatanjanadarpan naam ka hissa shuru hota hai. Varaha bhagwan bole, main kshatriya logon ke liye batata hoon, dhyan se suno. Pehle sab haathiyar rakh do, jo ladai seekha tha woh bhi chhod do.

Verse 2

पूर्वमन्त्रेण मे भूमे तस्य दीक्षां च कारयेत्॥ मया च पूर्वमुक्तानि यानि संसारकाणि च॥

Pehle wala mantra use karke iski dixa karo, maine jo bataya tha. Aur jo maine pehle zindagi ke baare mein kaha tha, woh bhi follow karo.

Verse 3

तानि सर्वाणि चानीय एकं वर्ज्यं यशस्विनि॥ न दद्यत्कृष्णसारस्य चर्म तत्र कदाचन॥

Saari cheezein le aao, bas ek cheez nahi chahiye. Kabhi bhi kala hiran ki chamdi ka istemal mat karna, yeh mana hai.

Verse 4

पालाशं दण्डकाष्ठं च दीक्षायां न तु कारयेत्॥ छागस्य चैव कृष्णस्य चर्म तत्र प्रदापयेत्॥

Deeksha ke time Palash ki lakdi ka danda mat use karna. Wahan bakre ki khaal deni hai, aur kaali jaanwar ki khaal bhi.

Verse 5

अश्वत्थं दण्डकाष्ठं तु दीक्षायां तदनन्तरम्॥ कृत्वा द्वादशहस्तां तु वेदिं तत्रोपलेपयेत्॥

Uske baad deeksha ke liye Peepal ki lakdi ka danda use karna. Wahan baarah haath ka vedi banao aur use lipaao.

Verse 6

सर्वं ममोक्तं कर्त्तव्यं यच्च मे पूर्वभाषितम्॥ एवं क्षत्रियदीक्षायां सर्वं सम्पाद्य यत्नतः॥

Jo maine kaha hai woh sab karna hai, jo pehle bataya tha woh bhi. Kshatriya ki deeksha mein sab kuch poori mehnat se taiyaar karna.

Verse 7

चरणौ मम संगृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥

Mere paon pakad ke yeh mantra padhna hai.

Verse 8

मन्त्रः—त्यक्तानि विष्णो शस्त्राणि त्यक्तं सर्वं क्षत्रियकर्म सर्वम्॥ त्यक्त्वा देवं विष्णुं प्रपन्नोऽथ संसाराद्वै जन्मनां तारयस्व॥

Yeh mantra hai, Hey Vishnu, maine hathiyaar chhod diye, Kshatriya ka kaam bhi chhod diya. Main tumhara sharan liya hai, ab mujhe janam-janam ke chakkar se bacha lo.

Verse 9

एवं ततो वचश्चोक्त्वा क्षत्रियो मम पार्श्वतः ॥ उभौ च चरणौ गृहीय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

Yeh sab baat bol ke, jo Kshatriya mere paas khada hai, woh mere dono pair pakad le. Phir yeh mantra padhe.

Verse 10

तत एवं वचो ब्रूते सर्वं चैवात्र पूजयेत् ॥ विविधैर्गन्धपत्रैश्च धूपैश्चैव यथोदितम्

Phir aise hi baat karni hai. Wahan poora puja karna hai. Itraur patte lagana hai, dhup bhi jalaani hai, jaise pehle bataya tha.

Verse 11

यथोक्तेनैव तान्भूमे भोजयेत् तदनन्तरम् ॥ शुद्धान्भागवतांश्चैव एवमेतन्न संशयः

Uske baad Dharti, jaise bataya hai waise khana khilana hai. Bhagwan ke bhakt jo saaf ho, unko khilana hai. Koi shak nahi.

Verse 12

एषा वै क्षत्रिये दीक्षा देवि संसारमोक्षणम् ॥ मत्प्रसादेन कर्तव्यं यदीच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम्

Devi, yeh Kshatriya ki diksha hai. Isse sansaar se mukt milta hai. Mera aashirwad se karna, agar badi siddhi chahiye.

Verse 13

वैश्यस्य चैव वक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ॥ दीक्षा च यादृशी तस्य यथा भवति सुन्दरि

Ab Vaishya ka bhi batata hoon. Sundar, dhyaan se sun. Uski diksha kaisi hoti hai aur kaise hoti hai, woh bhi batata hoon.

Verse 14

त्यक्त्वा तु वैश्यकर्माणि मम कर्मपरायणः ॥ यथा च लभते सिद्धिं तृतीया वर्णसंस्थितिः

Vaisya ka kaam chhod ke jo log mere kaam mein lage hain, main batata hoon woh kaise safal hote hain. Yeh teesra varna wale log bhi is tarah se success paate hain.

Verse 15

सर्वं तत्र समानीय यन्मया पूर्वभाषितम् ॥ दशहस्तां ततः कृत्वा वेदिं वेदविचेतितः

Jo baat maine pehle batayi thi, usko sab ek jagah laao. Phir ved jaanne wala ek vedi banao jo das haath lambi ho.

Verse 16

लेपयेद्गोमयेनादौ पूर्वन्यायेन तत्र वै ॥ चर्मणापि तु छागस्य स्वगात्रं परिवेष्टयेत्

Pehle gaaye ke gobar se us jagah ko leepo, jaise pehle bataya tha. Aur apne shareer ko bakre ki khaal se lapet lo.

Verse 17

उदुम्बरं दन्तकाष्ठं गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ शुद्धभागवतानां च कृत्वा त्रिः परिवर्त्तनम्

Udumber ka daaton saaf karne wali lakdi uthao aur dayein haath mein lo. Phir Bhagwan ke bhakton ke paas se teen baar chakkar lagao.

Verse 18

जानुभ्यामवनिङ्गत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्

Ab ghutnon ke bal baitho aur zameen par jhuko. Phir yeh mantra bolo.

Verse 19

मामेवं सोऽपि चोक्त्वा वै मम कर्मप्रसादवान् ॥ गुरोश्च चरणौ गृही इमं मन्त्रं मुदाहरेत् ॥

Mujhse baat karke woh bhi mere kaam karne ka phal paata hai. Phir woh guru ke paon pakadta hai. Uske baad yeh mantra padhta hai.

Verse 20

त्यक्त्वा वै कृषिगोरक्षावाणिज्यक्रयविक्रयम् ॥ लब्धा च त्वत्प्रसादेन विष्णुदीक्षा मयाऽधुना ॥

Maine kheti-baadi, jaanwar paalna, aur dhandha, sab chhod diya hai. Tumhari kripa se maine ab Vishnu ki diksha le li hai.

Verse 21

देवाभिवादनं कृत्वा पुरो भागवतेषु च ॥ पश्चात्तु भोजनं दद्यादपराधबहिष्कृतम् ॥

Pehle bhagwan ko pranam karo. Bhakt logon mein bhi izzat do. Phir khana khilao, lekin koi bura kaam se mila hua nahi.

Verse 22

एवं दीक्षा तु वैश्यानां मम मार्गानुसारिणाम् ॥ येन मुच्यन्ति सुश्रोणि घोरसंसारसागरात् ॥

Yeh diksha vaisya logon ke liye hai jo mere raaste pe chalte hain. Isse woh is bade samundar se azaad ho jaate hain.

Verse 23

शूद्रस्यापि प्रवक्ष्यामि मद्भक्तस्य वराङ्गने ॥ यस्तु दीक्षां समासाद्य मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥

Ab main shudra bhakt ki bhi diksha bataata hoon. Diksha lene se woh saare paap se chhut jaata hai.

Verse 24

सर्वसंस्कारद्रव्याणि मया पूर्वोदितानि च ॥ दीक्षाकामस्य शूद्रस्य शीघ्रं तानि प्रकल्पयेत् ॥

Jab koi shudra diksha lena chahta hai, toh uske liye saari cheezein taiyaar karni chahiye. Maine pehle bhi bataya tha ki kya-kya chahiye hoga. Jaldi se sab saman ready kar do.

Verse 25

अष्टहस्तां ततो देवि संलिप्य नीयतां ततः ॥ चर्म नीलस्य छागस्य कल्पयेच्छूद्रयोनये ॥

Phir Devi, jagah ko saaf karke taiyaar karo. Shudra ke liye ek kaala bakre ki chamdi ka intezam karna hai.

Verse 26

दण्डं च वैष्णवं दद्यात् नीलं वस्त्रं च तस्य वै ॥ एवं गृहीत्वा शूद्रोऽपि दीक्षायाः कारणं परम् ॥

Usko ek Vishnu ka danda do aur kaala kapda bhi. Yeh sab lekar shudra bhi diksha ke layak ho jata hai.

Verse 27

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लब्धसंज्ञो गतस्पृहः ॥ उभौ तौ चरणौ गृही गुरोर्वै तदनन्तरम् ॥

Uske saare paap khatam ho gaye. Ab uska ek naam mil gaya hai aur usme koi ichcha nahi bachi. Turant baad mein woh guru ke dono pair pakad leta hai.

Verse 28

गुरोः प्रसादनार्थाय इमं मन्त्रं मुदाहरेत् ॥

Guru ko khush karne ke liye yeh mantra padhna chahiye.

Verse 29

मन्त्रः—विष्णुप्रसादे गुह्यं प्रसन्नात्पूर्ववच्च लब्धा चैव संसारमोक्षणाय करोमि कर्म प्रसीद

Yeh mantra hai. Vishnu ki kripa se yeh gujhi baat mili hai, jaise pehle mili thi. Sansar se azaad hone ke liye main yeh kaam kar raha hoon, prasann ho jao.

Verse 30

एतन्मन्त्रं समुच्चार्य कुर्यात्तत्र प्रदक्षिणम् ॥ चतुरश्च यथान्यायं पुनश्चैवाभिवादयेत् ॥

Yeh mantra padhke uske charo taraf chakkar lagaana hai. Chaar baar sahi tarike se jaana hai. Phir se pranaam karna hai.

Verse 31

अनन्तरं ततः कुर्याद्गन्धमाल्येन चार्चनम् ॥ भोजयेच्च यथान्यायमपराधविवर्जितः

Uske baad itar aur phoolon ki maala se puja karni hai. Koi galti nahi karni hai. Sahi tarike se khana khilana hai.

Verse 32

दीक्षा एषा च शूद्राणामुपचारश्च ईदृशः ॥ चतुर्णामपि वर्णानां दुःखसंसारमोक्षणम्

Yeh shudron ke liye diksha hai. Aise hi karna hai. Chaaron varnon ke liye yeh dukh wale sansar se azaadi dilata hai.

Verse 33

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ चतुर्णामपि वर्णानां यथा छत्रं प्रदीयते

Aur ek baat batata hoon, sun Vasundhara. Chaaron varnon ko chhata kaise dena hai, woh batata hoon.

Verse 34

ब्राह्मणे पाण्डुरं छत्रं क्षत्रिये रक्तमेव च ॥ वैश्याय पीतं वै दद्याद्नीलं शूद्राय दापयेत्

Brahman ko safed chhata dena chahiye. Kshatriya ko laal chhata dena. Vaishya ko peela chhata dena. Shudra ko neela chhata dena.

Verse 35

सूत उवाच ॥ चातुर्वर्ण्यस्य श्रुत्वा वै सा मही संहितव्रता ॥ वराहं पुनरप्याह नत्वा सा धरणी तदा

Suta ne kaha, chaaron varn ke baare mein sun ke dharti ne Varaha se phir baat ki. Dharti ne vrat rakha hua tha. Usne Varaha ko pranam kiya aur boli.

Verse 36

ततो महीवचः श्रुत्वा मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ वराहरूपी भगवानुवाच स महाद्युतिः

Dharti ki baat sun ke bhagwan ne jawab diya. Woh Varaha roop mein the. Unki awaaz badal aur dhol jaisi thi. Woh bahut chamak rahe the.

Verse 37

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन कल्याणि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ सर्वत्र चिन्तनीयोऽहं गुह्यमेव गणान्तिकम्

Varaha ne kaha, sun tu jo mujhse pooch rahi hai. Main sach bataunga. Mujhe har jagah yaad karna. Main sabke paas hoon par raaz hoon, sirf khaas log jaante hain.

Verse 38

नारायणवचः श्रुत्वा धरणी शंसितव्रता ॥ हृष्टतुष्टमनास्तत्र श्रुत्वा तच्च महौजसम्

Narayan ki baat sun ke dharti khush ho gayi. Uska mann bhara hua tha. Usne vrat achhe se rakha tha. Yeh baat sun ke use bahut sukoon mila.

Verse 39

शुचिर्भागवतश्रेष्ठा तव कर्मणि नित्यशः ॥ ततः कमलपत्राक्षी भक्ता भक्तेषु वत्सला

Woh bilkul saaf hai aur bhakton mein sabse badi hai. Hamesha tumhari seva mein lagi rehti hai. Phir usne aage kaha. Jiske aankhen kamal ke phool jaisi hain. Woh bhakt hain aur bhakton se bahut pyaar karti hain.

Verse 40

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा नारायणमथाब्रवीत्

Usne dono haath jode aur Narayan ko namaste kiya. Phir unse baat karne lagi.

Verse 41

धरण्युवाच ॥ त्वद्भक्तेन महाभाग विधिना दीक्षितेन च ॥ तव चिन्तापरेणात्र किं कर्त्तव्यं च माधव

Dharani ne kaha. Aye bhagwan, tumhara ek bhakt hai. Usne sahi vidhi se vrat liya hai. Woh tumhare baare mein soch mein lagi hai. Ab usko kya karna chahiye, Madhav?

Verse 42

केन चिन्तयितव्यस्त्वमचिन्त्यो मानुषैः परः ॥ किंच भागवतैः कार्यं यथावित्तं न शक्यते

Tumhe kaun sochega aur kaise? Insaan tumhe samajh hi nahi sakta, tum unse alag ho. Jab bhakton ke paas jo chahiye woh nahi milta, toh woh kya karein?

Verse 43

ततो भूम्या वचः श्रुत्वा आदिरव्यक्तसम्भवः ॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम्

Phir Bhumi ki baat sun ke Adi bhagwan ne jawab diya. Woh shuru se hain, kisi ne unhe nahi banaya. Unhone aawaaz mein pyaar se kaha aur Vasundhara ko samjhaya.

Verse 44

श्रीवराह उवाच ॥ देवि तत्त्वेन वक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ येन चिन्तयसि चिन्तां मम कर्मपरायणा

Devi, main tumhe sach bataunga jo tum pooch rahi ho. Tum mere kaam mein lagi hui ho aur mujhe chinta ho rahi hai, isliye main sab clear kar deta hoon.

Verse 45

दीक्षितेन तु शुद्धेन मम निश्चितकर्मणा ॥ गृहीतव्यं विशालाक्षि मन्त्रेण विधिनात्र वै

Lekin yeh tabhi lena chahiye jab insaan shuddh ho aur mere kaam mein pakka ho. Badi aankhon wali, mantra se aur sahi tarike se yeh lena padega.

Verse 46

यस्तु भागवतो भूत्वा तद्गृह्णाति गणान्तिकाम् ॥ जनस्य दर्शनस्पर्शसंयुक्तां वामसंयुताम्

Jo log khud ko bhagwan ka bhakt kehte hain aur yeh cheez galat tarike se lete hain, woh galat kar rahe hain. Logon ke saamne isko dikhate hain, chuate hain, aur buri tarah se istemal karte hain.

Verse 47

तस्य धर्मो न विद्येत दीक्षा तस्य महाफला ॥ यस्तु गृह्णाति सुश्रोणि मन्त्रपूतां गणान्तिकाम्

Uska dharam nahi rehta, uski diiksha ka bada phal milta hai. Jo insaan mantra se saaf ki hui cheez sahi tarike se leta hai, woh sahi hai.

Verse 48

आसुरी नाम सा दीक्षा यया धर्मः प्रवर्त्तते ॥ यस्माद्गणान्तिकां गुह्यां चिन्तयेच्छुद्धमानसः

Yeh diiksha asuri kehlati hai, kyunki isse dharam aage badhta hai. Isliye jiska mann saaf ho, woh chupke-chupke soch mein hi rekh de.

Verse 49

गुह्यां गणान्तिकां यो मां चिन्तयेत्स बुधोत्तमः ॥ जन्मान्तरसहस्राणि चिन्तिता तेन तेन सः

Jo koi mujhe Ganantika naam ke gupt tareeke se yaad karta hai, woh sabse bada gyani hota hai. Usko hazaron janmon tak main yaad rakhta hoon. Har janam mein main uske saath khada rehta hoon.

Verse 50

ग्रहणस्य प्रवक्ष्यामि यथा शिष्याय दीयते ॥ मन्त्रं लोकसुखार्थाय तच्छृणुष्व वसुन्धरे

Ab main batata hoon ki yeh kaise milta hai. Yeh shishya ko diya jata hai. Vasundhara, sunn, yeh mantra duniya ke khush rehne ke liye hai.

Verse 51

कौमुदस्य तु मासस्य मार्गशीर्षस्य वाप्यथ ॥ वैशाखस्यापि मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी

Margashirsh mahine mein, ya phir Vaishakh mahine mein. Shukla paksh ki dwadashi tithi ko yeh karna chahiye.

Verse 52

कुर्यान्निरामिषं तत्र दिनानि त्रीणि निश्चितः ॥ तस्मिङ्गणान्तिकं ग्राह्यं मम धर्मविनिश्चयात्

Wahan teen din tak non-veg bilkul nahi khana. Pakka irada se vrat rakhna. Phir Ganantika lena hai. Main yeh dharam ka niyam bata raha hoon.

Verse 53

ममाग्रतो वरारोहे प्रज्वाल्य च हुताशनम् ॥ कुशैरास्तरणं कृत्वा स्थापयित्वा गणान्तिकम्

Mere saamne aag jalao. Kush ghaas bichhao. Phir Ganantika ko wahan sthapit karo.

Verse 54

मन्त्रः— या धारिता पूर्वपितामहेन ब्रह्मण्यदेवेन भवोद्भवेन ॥ नारायणाद्दक्षिणगात्रजातां हे शिष्य गृह्णीष्व स वै त्वमेव

Yeh mantra hai. Brahma ne is shakti ko apne paas rakha tha. Woh Brahma, Brahm ke bhakt the, Shiv se paida hue. Yeh shakti Narayan ke daye taraf se aayi thi. Hey shishya, isko le lo. Yeh tumhari apni shakti hai.

Verse 55

तत एतेन मन्त्रेण गुरुर्गृह्य गणान्तिकम् ॥ शिष्याय दत्त्वा स्निग्धाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

Phir guru is mantra ke saath Ganantika ko uthaate hain. Apne pyare shishya ko woh de dete hain. Uske baad yeh mantra bolna chahiye.

Verse 56

मन्त्रः— नारायणस्य दक्षिणगात्रजातां स्वशिष्य गृह्णीष्व समयेन देवीम् ॥ एतद्विचिन्त्यापर एव भूत्वा भवे पुनर्भावनमेति नैव

Yeh mantra hai. Mere shishya, is Devi ko sahi tarike se le lo. Woh Narayan ke daye taraf se paida hui hai. Isko soch ke sirf usme lage raho. Phir duniya mein phir se janam nahi lena padega.

Verse 57

अकर्मण्येन मुच्येत तव कर्मपरायणः ॥ ततो भूम्या वचः श्रुत्वा लोकनाथो जनार्द्दनः

Jo tumhare kaam mein laga rahega, woh kaam na karne ke paap se mukt ho jayega. Phir Bhumi ki baat sun ke Janardan ne jawab diya. Woh sari duniya ke swami hain.

Verse 58

धर्मसंयुक्तवाक्येन प्रत्युवाच वसुन्धराम्

Unhone Vasundhara ko dharam ke hisaab se jawab diya. Unki baat dharam se match karti thi.

Verse 59

श्रीवराह उवाच ॥ देवी तत्त्वेन वक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ स्नानस्यैवोपचाराणि यानि कुर्वन्ति कर्मिणः ॥

Varaha bole, Devi, tum jo pooch rahi ho main uska asli baat bata deta hoon. Log snan ke time jo cheezein karte hain, woh sab batata hoon.

Verse 60

वृत्तेष्वेवोपचारेषु जलप्राधानिकेषु च ॥ कङ्कतीं चाञ्जनं चैव दर्पणं चैव सुन्दरी ॥

Jab paani se snan hota hai toh kuch cheezein chahiye hoti hain. Sundar devi, comb chahiye, kajal chahiye, aur sheesha bhi chahiye.

Verse 61

यथा मन्त्रेण दातव्यं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ स्पृष्ट्वा तु मम गात्राणि क्षौमवस्त्रेण संवृतः ॥

Vasundhara, main batata hoon ki mantra ke saath kaise dena hai. Pehle mere shareer ko haath lagana, phir kapde se dhak lena.

Verse 62

अञ्जलौ कङ्कतीं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

Comb ko haath mein pakadna hai dono haath jod ke. Uske baad yeh mantra bolna hai.

Verse 63

मन्त्रः — एतां कङ्कतीमञ्जलिस्थां प्रगृह्य प्रसीद नारायण शिरः प्रसाधि हि ॥

Yeh mantra hai. Narayan, main yeh comb aapke paas haath jod ke rakh raha hoon. Aap khush ho jao aur sir ko sahi kar do.

Verse 64

महानुभाव विश्वनेत्रे स्वनेत्रे याभ्यां पश्यसे त्वं त्रिलोकीम् ॥ लोकप्रभो सर्वलोकप्रधान एषो जनमञ्जनं लोकनाथ ॥

Aap bahut bade ho, aankhon wale. Apni aankhon se teeno duniya ko dekhte ho. Aap sabse bade ho, sabke upar. Yeh kajal jaise sabke liye hai, sabko bachane wale.

Verse 65

ततः संस्नापयेद्देवं मन्त्रेणानेन सुव्रतम् ॥

Phir is mantra se bhagwan ko nahlana hai. Aap vrat achche se rakhte ho, isliye yeh aapke liye hai.

Verse 66

मन्त्रः — एषा मया माधव त्वत्प्रसादाद्गुरुप्रसादाच्च हि मन्त्रपूजा ॥ प्राप्ता ममैषा वै गणान्तिका च भवेदधर्मो न च मे कदाचित् ॥

Yeh mantra hai. Hey Madhav, tumhari kripa se aur guru ki kripa se mujhe yeh mantra puja mil gayi. Yeh sab logon ke saath judi hai. Mera koi bura kaam na ho, kabhi bhi nahi.

Verse 67

मन्त्रः — देवदेव स्नानीयमिदं मम कल्पितं सुवर्णकलशं गृहाण प्रसीद एषोऽञ्जलिर्मया परिकल्पितः स्नाहि स्नाहीति ॥

Yeh mantra hai. Hey devon ke dev, maine yeh snan ke liye taiyaar kiya hai. Yeh sona ka kalash hai, isko le lo aur khush ho jao. Maine haath jod ke yeh samet liya hai. Ab nahlo, nahlo.

Verse 68

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

Pehle 'Namo Narayan' bolo. Phir yeh mantra padho.

Verse 69

य एतेन विधानॆन मम कर्मणि दीक्षितः ॥ गुरोर्गृहीत्वा महतो मम लोकाय गच्छति ॥ कुशिष्याय न दातव्या पिशुनाय शठाय च

Jo koi bada guru se seekh kar is tarah se mere kaam mein lag jata hai, woh mere paas aata hai. Isko kharab shishya ko mat dena. Jo log badnaam karte hain ya dhoka dete hain, unko bhi mat dena.

Verse 70

एषा चैव वरारोहे गृहीत्वा गणनान्तिका ॥ सुशिष्याय च दातव्या हस्ते चैव गणान्तिका

Devi, yeh gananantika maal ko lekar acche shishya ke haath mein de dena. Yeh maala seedha uske haath mein rakh deni hai.

Verse 71

रुद्राक्षैरुत्तमा सा तु मध्यमा पुत्रजीवकैः ॥ ज्ञेया कनिष्ठा पद्माक्षैर्देवि ते कथिता मया

Rudraksh ki maala sabse acchi maani jaati hai. Putrajeev ke beej se bani maala theek-thaak hai. Padmaaksh se bani maala kam maani jaati hai. Devi, maine tumhe yeh bataya hai.

Verse 72

एतत्कश्चिन्न जानाति जन्मान्तरशतैरपि ॥ सर्वलोकहितां शुद्धां मोक्षकामां गणान्तिकाम्

Is baat ko koi nahi jaanta, chahe sau janam bit jaayein. Yeh maala saaf hai aur mukti dilati hai. Yeh sabki bhalai karti hai.

Verse 73

नोच्छिष्टः संस्पृशेत् तां तु स्त्रीणां हस्ते न कारयेत् ॥ आकाशे स्थापनं कुर्यान्न च वामेन संस्पृशेत्

Khana khane ke baad bina haath dhoye isko mat chhoona. Auraton ke haath mein isko mat dena. Isko zameen se upar rakhna. Baye haath se isko mat chhoona.

Verse 74

न दर्शयेच्च कस्यापि चिन्तयित्वा तु पूजयेत् ॥ एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातं मोक्षदायकम्

Is cheez ko kisi ko mat dikhana. Bas mann mein soch ke puja karo. Yeh ek raaz hai jo maine tumhe bataya hai. Yeh tumhe mukti dilata hai.

Verse 75

एवं हि विधिपूर्वेण पालयेत गणान्तिकाम् ॥ विशुद्धो मम भक्तश्च मम लोकं स गच्छति

Is tarah sahi tarike se is cheez ko sambhal ke rakho. Jo mere bhakt ho ke saaf ho gaye, woh mere paas aate hain.

Verse 76

एवं विष्णोर्वचः श्रुत्वा धरणी संहितव्रता ॥ प्रत्युवाच परं श्रेष्ठं लोकनाथं महौजसम्

Vishnu ki baat sun ke Dharaani ne jawab diya. Woh apna vrat achhe se nibha rahi thi. Usne duniya ke guru se baat ki.

Verse 77

दर्पणं ते कथं देयं तन्ममाख्याहि माधव ॥ येन तुष्टो निजं रूपं पश्यसे चिन्तितः प्रभो

Prabhu, sheesha kaise chadhaoon aapko? Madhav, mujhe bataiye. Jab aap khush ho jao to apna roop dikhao. Main mann se aapko yaad karti hoon.

Verse 78

धरण्यास्तद्वचः श्रुत्वा वराहः पुनरब्रवीत् ॥ शृणु मे दर्पणविधिं यथावद्देवि सुव्रते

Dharaani ki baat sun ke Varaha ne phir se kaha. Devi, sunno main sheesha kaise chadhate hain. Vrat rakhne wali, main sahi tarika batata hoon.

Verse 79

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ।

Pehle 'Namo Narayan' bolo. Phir yeh mantra padho.

Verse 80

य एतेन विधानॆन मम कर्मपरायणः ॥ करोति मम कर्माणि तारितं कुलसप्तकम् ।

Jo insaan mere kaam ko apna maan ke yeh sab karta hai, uske saat pushte tar jaate hain. Yeh kaam uske poore khandaan ko mukti dilata hai.

Verse 81

एतेन मन्त्रेण वै भूमे उपचारस्तु ईदृशः॥ हृष्टतुष्टेन कर्तव्यॊ यदीच्छेत्परमां गतिम् ।

Bhumi, is mantra se puja aise karni hai. Dil khush rakh ke karo agar tum mukti chahte ho.

Verse 82

मन्त्रः— नाहं शस्त्रं देवदेव स्मृशामि परापवादं न च देव ब्रवीमि ॥ कर्म करोमि संसारमोक्षणं त्वया चोक्तमेव वराहसंस्थान ।

Yeh mantra hai. Bhagwan, main hathiyar nahi uthata. Main kisi ki buraai nahi karta. Main woh kaam karta hoon jo janam-maran ke chakkar se aazaad kare. Jo aapne kaha hai wahi karta hoon, Varaha roop wale.

Verse 83

मन्त्रः— अहं हि वैश्यो भवन्तमुपागतः प्रमुच्य कर्माणि च वैश्ययोगम् ॥ दीक्षा च लब्धा भगवत्प्रसादात्प्रसीदतां मे भवबन्धमोक्षणम् ।

Yeh mantra hai. Main vaishya hoon aur aapke paas aaya hoon. Apne vaishya dharam ke kaam chhod ke aaya hoon. Bhagwan ki kripa se diksha mil gayi hai. Ab mujhe is janam-maran ke bandhan se aazaad kar do.

Verse 84

भक्ष्याभक्ष्यं ततस्त्यक्त्वा त्यक्त्वा वै शूद्रकर्म च ॥ एवं वदेत् ततो देवं शूद्रो दीक्षाभिकाङ्क्षिणम् ।

Phir usko chhodna padega jo khana allowed hai aur jo mana hai. Aur apna purana kaam bhi chhodna padega. Jo shudra diksha lena chahta hai, woh bhagwan se aise bole.

Verse 85

धरोवाच ॥ श्रुता दीक्षा यथान्यायं चातुर्वर्ण्यस्य केशव ॥ दीक्षितैः किं नु कर्तव्यं तव कर्मपरायणैः ।

Dharaji ne poocha, are Keshav, humne suna hai ki charon varn ke liye diksha ka ek tareeka hai. Ab jo log diksha le chuke hain aur tumhare bataye kaam karte hain, unko aage kya karna chahiye?

Verse 86

एषा गणान्तिका नाम दीक्षा अङ्गबीजनिःसृता ॥ एतद्गुह्यां महाभागे मम चिन्तां विचिन्तयेत् ।

Is diksha ka naam Ganantika hai. Yeh bhagwan ke shareer se nikli cheez se hoti hai. Yeh ek raaz ki baat hai, isko dhyan se sochna. Maine isko soch samajh ke bataya hai.

Verse 87

ततः शिष्यॊ गुरुश्चैव दीक्षितः शुचिरुत्तमः ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ।

Phir shikshya aur guru dono diksha le lete hain. Dono saaf ho jate hain. Woh Namo Narayan bolte hain aur yeh mantra padhte hain.

Verse 88

अञ्जनं कङ्कतीं चैव शीघ्रमेव प्रसादयेत् ॥ ततो जानुस्थितो भूत्वा मम कर्मपरायणः ।

Jaldi se anjan aur kankati taiyar kar lo. Phir ghutnon ke bal baith jao. Mere bataye kaam mein lage raho.

Verse 89

उत्तमाष्टाधिकशतं पञ्चाशत्तुर्यमध्यमाः ॥ तदर्धं स्यात्कनिष्ठापि परिमाणेन सुन्दरी ॥

Sabse bada maan 108 ka hai. Beech wala 50 aur teen charaai. Sabse chhota aadha hai, sundar ladki, maan ke hisaab se.

Verse 90

मन्त्रः— श्रुतिर्भागवती श्रेष्ठा श्रुती अग्निद्विजश्च तव मुखं नासेऽश्विनौ नयने चन्द्रसूर्यौ मुखं च चन्द्र इव गात्राणि जगत्प्रधानानीमं च दर्पणं पश्य पश्य रूपम् ।

Yeh mantra hai. Bhagwat gyaan sabse upar hai. Dono kaan Agni aur dwij hain. Naak mein Ashwin hain. Aankhon mein Chaand aur Sooraj hain. Chehra Chaand jaisa hai. Sharir ke ang duniya ke main hisse hain. Dekho, dekho is aaine mein, roop ko dekho.

Verse 91

ममैव शरणं गत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ मन्त्रः— शूद्रोऽहं शूद्रकर्माणि मुक्त्वाऽभक्ष्यं च सर्वशः ॥

Mere paas aake sharan lo, phir yeh mantra bolo. Mantra yeh hai, main Shudra hoon, Shudra ka kaam chhod ke, aur jo khana mana hai woh bhi chhod ke.

Verse 92

धरण्युवाच ॥ स्नानोपकल्पनान्तेषु किं कर्तव्यं नु माधव ॥ प्रसाधनविधिं चैव केन मन्त्रेण कल्पयेत् ॥

Dharti ne kaha, Madhav, snan ki taiyaari ke baad kya karna chahiye? Aur sajawat ka kaam kis mantra se karna chahiye?