Adhyaya 128: Rites for the comb, collyrium, and mirror; initiations for the four social orders; and the Gaṇāntikā vow/insignia

Verse 1

अथ कङ्कटाञ्जनदर्पणम्॥ श्रीवराह उवाच॥ क्षत्रियस्य प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ त्यक्त्वा प्रहरणान्सर्वान्यत्किञ्चित्पूर्वशिक्षितम्॥

હવે ‘કઙ્કટાઞ્જનદર્પણ’ નામનું પ્રકરણ. શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે વસુંધરે, હું ક્ષત્રિય માટેની (વિધિ) કહું છું; તું સાંભળ. સર્વ શસ્ત્રો અને પૂર્વે શીખેલી જે કંઈ યુદ્ધશિક્ષા હતી તે ત્યજીને…

Verse 2

पूर्वमन्त्रेण मे भूमे तस्य दीक्षां च कारयेत्॥ मया च पूर्वमुक्तानि यानि संसारकाणि च॥

હે ભૂમિ, મારા પૂર્વ મંત્રથી તેની દીક્ષા કરાવવી જોઈએ; અને મેં અગાઉ કહેલા સંસાર-સંબંધિત ઉપદેશો પણ આચરણમાં મૂકવા જોઈએ.

Verse 3

तानि सर्वाणि चानीय एकं वर्ज्यं यशस्विनि॥ न दद्यत्कृष्णसारस्य चर्म तत्र कदाचन॥

હે યશસ્વિની, તે બધું લાવીને એકને બાદ કરીને; ત્યાં કદી પણ કૃષ્ણસાર (કાળામૃગ)નું ચર્મ આપવું નહીં.

Verse 4

पालाशं दण्डकाष्ठं च दीक्षायां न तु कारयेत्॥ छागस्य चैव कृष्णस्य चर्म तत्र प्रदापयेत्॥

દીક્ષામાં પલાશ-લાકડાનો દંડ બનાવવો નહીં. પરંતુ ત્યાં છાગ (બકરી)નું ચર્મ તથા કાળા (વર્ણનું) ચર્મ પ્રદાન કરવું જોઈએ.

Verse 5

अश्वत्थं दण्डकाष्ठं तु दीक्षायां तदनन्तरम्॥ कृत्वा द्वादशहस्तां तु वेदिं तत्रोपलेपयेत्॥

પછી દીક્ષા માટે અશ્વત્થ (પીપળ) કાઠનો દંડ લેવો. ત્યારબાદ બાર હાથ પ્રમાણની વેદી બનાવી ત્યાં વિધિપૂર્વક લેપન કરવું.

Verse 6

सर्वं ममोक्तं कर्त्तव्यं यच्च मे पूर्वभाषितम्॥ एवं क्षत्रियदीक्षायां सर्वं सम्पाद्य यत्नतः॥

મારા દ્વારા કહેલું બધું અને મેં અગાઉ જે કહ્યું હતું તે બધું કરવાનું છે. આ રીતે ક્ષત્રિયની દીક્ષામાં સર્વ વસ્તુઓ પ્રયત્નપૂર્વક તૈયાર કરીને…

Verse 7

चरणौ मम संगृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥

મારા ચરણો પકડીને તે આ મંત્ર ઉચ્ચારે.

Verse 8

मन्त्रः—त्यक्तानि विष्णो शस्त्राणि त्यक्तं सर्वं क्षत्रियकर्म सर्वम्॥ त्यक्त्वा देवं विष्णुं प्रपन्नोऽथ संसाराद्वै जन्मनां तारयस्व॥

મંત્ર— હે વિષ્ણુ! શસ્ત્રો ત્યજી દીધાં; ક્ષત્રિયના સર્વ કર્મ પણ ત્યજ્યાં. દેવ વિષ્ણુને શરણ ગયો છું; હવે મને સંસારથી, જન્મોના ચક્રથી તાર.

Verse 9

एवं ततो वचश्चोक्त्वा क्षत्रियो मम पार्श्वतः ॥ उभौ च चरणौ गृहीय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

આ રીતે વચન કહીને, ક્ષત્રિય મારા બાજુમાં ઊભો રહી મારા બંને ચરણ પકડી પછી આ મંત્ર ઉચ્ચારે.

Verse 10

तत एवं वचो ब्रूते सर्वं चैवात्र पूजयेत् ॥ विविधैर्गन्धपत्रैश्च धूपैश्चैव यथोदितम्

પછી આવા વચનો કહીને ત્યાં સંપૂર્ણ પૂજન કરવું—વિવિધ સુગંધિત દ્રવ્યો, પત્રો તથા યથોક્ત ધૂપથી।

Verse 11

यथोक्तेनैव तान्भूमे भोजयेत् तदनन्तरम् ॥ शुद्धान्भागवतांश्चैव एवमेतन्न संशयः

ત્યારબાદ તરત, હે ભૂમે, યથોક્ત રીતે જ તેમને ભોજન કરાવવું—અર્થાત્ શુદ્ધ ભાગવત ભક્તોને; તેમાં સંશય નથી।

Verse 12

एषा वै क्षत्रिये दीक्षा देवि संसारमोक्षणम् ॥ मत्प्रसादेन कर्तव्यं यदीच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम्

હે દેવી! આ ક્ષત્રિયની દીક્ષા છે, જે સંસારમોક્ષનું સાધન છે. જે ઉત્તમ સિદ્ધિ ઇચ્છે, તેણે મારા પ્રસાદથી આ કરવી।

Verse 13

वैश्यस्य चैव वक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ॥ दीक्षा च यादृशी तस्य यथा भवति सुन्दरि

હવે હું વૈશ્યની વિધિ કહું છું; હે સુન્દરી, તત્ત્વપૂર્વક સાંભળ—તેની દીક્ષા કેવી છે અને કેવી રીતે થાય છે।

Verse 14

त्यक्त्वा तु वैश्यकर्माणि मम कर्मपरायणः ॥ यथा च लभते सिद्धिं तृतीया वर्णसंस्थितिः

વૈશ્યકર્મો ત્યજી, મારા કર્મમાં પરાયણ બની, ત્રીજી વર્ણ-સ્થિતિ આ સાધનામાં કેવી રીતે સિદ્ધિ મેળવે છે (તે જણાવાય છે)।

Verse 15

सर्वं तत्र समानीय यन्मया पूर्वभाषितम् ॥ दशहस्तां ततः कृत्वा वेदिं वेदविचेतितः

ત્યાં મેં અગાઉ જે કહ્યું છે તે સર્વ એકત્ર કરીને, વેદવિદ્વાન પછી દસ હસ્ત પ્રમાણની વેદીનું નિર્માણ કરે।

Verse 16

लेपयेद्गोमयेनादौ पूर्वन्यायेन तत्र वै ॥ चर्मणापि तु छागस्य स्वगात्रं परिवेष्टयेत्

આરંભમાં ત્યાં પૂર્વવિધિ મુજબ ગોમયથી લેપન કરવું; અને બકરાના ચર્મથી પોતાના શરીરને પણ આવરી લેવું।

Verse 17

उदुम्बरं दन्तकाष्ठं गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ शुद्धभागवतानां च कृत्वा त्रिः परिवर्त्तनम्

જમણા હાથમાં ઉદુંબરનું દંતકાષ્ઠ લઈને, શુદ્ધ ભાગવત ભક્તોની ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરીને (આગળનું કર્મ કરે)।

Verse 18

जानुभ्यामवनिङ्गत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्

ઘૂંટણીએ જમીન પર નમીને, આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું।

Verse 19

मामेवं सोऽपि चोक्त्वा वै मम कर्मप्रसादवान् ॥ गुरोश्च चरणौ गृही इमं मन्त्रं मुदाहरेत् ॥

આ રીતે મને કહીને, મારા માટે કરેલી સેવાકર્મની કૃપાપ્રસાદથી યુક્ત તે પણ ગુરુના ચરણ પકડીને આ મંત્રને સ્પષ્ટ ઉચ્ચારે।

Verse 20

त्यक्त्वा वै कृषिगोरक्षावाणिज्यक्रयविक्रयम् ॥ लब्धा च त्वत्प्रसादेन विष्णुदीक्षा मयाऽधुना ॥

મેં ખેતી, ગોરક્ષા, વાણિજ્ય તથા ખરીદ-વેચાણ ત્યજીને, આપના પ્રસાદથી હવે વૈષ્ણવ દીક્ષા પ્રાપ્ત કરી છે।

Verse 21

देवाभिवादनं कृत्वा पुरो भागवतेषु च ॥ पश्चात्तु भोजनं दद्यादपराधबहिष्कृतम् ॥

દેવને વંદન કરીને અને ભગવાનના ભક્તોમાં પ્રથમ યથોચિત સન્માન કરીને, પછી અપરાધથી દૂષિત અન્નને છોડીને ભોજન આપવું જોઈએ।

Verse 22

एवं दीक्षा तु वैश्यानां मम मार्गानुसारिणाम् ॥ येन मुच्यन्ति सुश्रोणि घोरसंसारसागरात् ॥

મારા માર્ગનું અનુસરણ કરનાર વૈશ્યોની દીક્ષા આવી છે; જેના દ્વારા, હે સુશ્રોણિ, તેઓ ભયંકર સંસાર-સાગરથી મુક્ત થાય છે।

Verse 23

शूद्रस्यापि प्रवक्ष्यामि मद्भक्तस्य वराङ्गने ॥ यस्तु दीक्षां समासाद्य मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥

હે વરાંગને! હું મારા ભક્ત શૂદ્રની દીક્ષા પણ વર્ણવીશ; જે દીક્ષા પ્રાપ્ત કરીને સર્વ પાપ-દોષોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 24

सर्वसंस्कारद्रव्याणि मया पूर्वोदितानि च ॥ दीक्षाकामस्य शूद्रस्य शीघ्रं तानि प्रकल्पयेत् ॥

મારા દ્વારા અગાઉ જણાવેલ તમામ સંસ્કાર-સામગ્રી, દીક્ષા ઇચ્છનાર શૂદ્ર માટે તાત્કાલિક તૈયાર કરવી જોઈએ।

Verse 25

अष्टहस्तां ततो देवि संलिप्य नीयतां ततः ॥ चर्म नीलस्य छागस्य कल्पयेच्छूद्रयोनये ॥

ત્યારબાદ, હે દેવી, અષ્ટહસ્ત પ્રમાણનું સ્થાન/સાધન લેપન કરીને પછી આગળ લઈ જવું; અને શૂદ્રયોનિ માટે નીલવર્ણ બકરાનું ચર્મ ગોઠવવું।

Verse 26

दण्डं च वैष्णवं दद्यात् नीलं वस्त्रं च तस्य वै ॥ एवं गृहीत्वा शूद्रोऽपि दीक्षायाः कारणं परम् ॥

તેને વૈષ્ણવ દંડ આપવો અને તેના માટે નીલવર્ણ વસ્ત્ર પણ; આ રીતે ગ્રહણ કરવાથી શૂદ્ર પણ દીક્ષાનો પરમ આધાર/યોગ્ય કારણ બને છે।

Verse 27

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लब्धसंज्ञो गतस्पृहः ॥ उभौ तौ चरणौ गृही गुरोर्वै तदनन्तरम् ॥

સર્વ પાપોથી મુક્ત, (દીક્ષાની) સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને, અને સ્પૃહા રહિત બની—તત્ક્ષણ પછી ગુરુના બંને ચરણ પકડી લે।

Verse 28

गुरोः प्रसादनार्थाय इमं मन्त्रं मुदाहरेत् ॥

ગુરુને પ્રસન્ન કરવા માટે આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું।

Verse 29

मन्त्रः—विष्णुप्रसादे गुह्यं प्रसन्नात्पूर्ववच्च लब्धा चैव संसारमोक्षणाय करोमि कर्म प्रसीद

મંત્ર: “વિષ્ણુના પ્રસાદથી આ ગુહ્ય (ઉપદેશ) પ્રસન્ન (ગુરુ) પાસેથી પૂર્વવત્ પ્રાપ્ત થયો છે. સંસારબંધનથી મુક્તિ માટે હું આ કર્મ કરું છું—પ્રસન્ન થાઓ.”

Verse 30

एतन्मन्त्रं समुच्चार्य कुर्यात्तत्र प्रदक्षिणम् ॥ चतुरश्च यथान्यायं पुनश्चैवाभिवादयेत् ॥

આ મંત્ર ઉચ્ચારીને ત્યાં પ્રદક્ષિણા કરવી; વિધાનુસાર ચાર વાર કરીને પછી ફરી આદરપૂર્વક પ્રણામ કરવો।

Verse 31

अनन्तरं ततः कुर्याद्गन्धमाल्येन चार्चनम् ॥ भोजयेच्च यथान्यायमपराधविवर्जितः

ત્યારબાદ સુગંધ અને માળાઓથી અર્ચન કરવું; અને વિધાનુસાર, કોઈ પણ (વિધિ) અપરાધ વિના ભોજન કરાવવું।

Verse 32

दीक्षा एषा च शूद्राणामुपचारश्च ईदृशः ॥ चतुर्णामपि वर्णानां दुःखसंसारमोक्षणम्

આ શૂદ્રો માટે પણ દીક્ષા છે અને ઉપચાર પણ એવો જ છે; ચારેય વર્ણો માટે દુઃખમય સંસારચક્રથી મુક્તિનું સાધન છે।

Verse 33

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ चतुर्णामपि वर्णानां यथा छत्रं प्रदीयते

હવે હું તને વધુ કહું છું; સાંભળ, હે વસુંધરા—ચારેય વર્ણો માટે છત્ર (દાન/ચિહ્ન) કેવી રીતે આપવું.

Verse 34

ब्राह्मणे पाण्डुरं छत्रं क्षत्रिये रक्तमेव च ॥ वैश्याय पीतं वै दद्याद्नीलं शूद्राय दापयेत्

બ્રાહ્મણને પાંડુર/શ્વેત છત્ર, ક્ષત્રિયને લાલ; વૈશ્યને પીળું આપવું, અને શૂદ્ર માટે નીલું છત્ર અપાવવું।

Verse 35

सूत उवाच ॥ चातुर्वर्ण्यस्य श्रुत्वा वै सा मही संहितव्रता ॥ वराहं पुनरप्याह नत्वा सा धरणी तदा

સૂતએ કહ્યું—ચાતુર્વર્ણ્યનો વર્ણન સાંભળી વ્રતનિષ્ઠ ધરતીએ ફરીથી વરાહને સંબોધ્યો; ત્યારબાદ ધરણી નમસ્કાર કરીને બોલી.

Verse 36

ततो महीवचः श्रुत्वा मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ वराहरूपी भगवानुवाच स महाद्युतिः

પછી ધરતીના વચન સાંભળી, મેઘ અને દુન્દુભિ સમો ગম্ভીર નાદ કરનાર, વરાહરૂપ ભગવાન મહાદ્યુતિએ કહ્યું.

Verse 37

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन कल्याणि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ सर्वत्र चिन्तनीयोऽहं गुह्यमेव गणान्तिकम्

શ્રીવરાહે કહ્યું—હે કલ્યાણી, તું મને જે પૂછે છે તે તત્ત્વથી સાંભળ. હું સર્વત્ર ચિંતનયોગ્ય છું; છતાં હું ગણાંતિક, એટલે અંતરંગોના નિકટ, ગૂઢ છું.

Verse 38

नारायणवचः श्रुत्वा धरणी शंसितव्रता ॥ हृष्टतुष्टमनास्तत्र श्रुत्वा तच्च महौजसम्

નારાયણના વચન સાંભળી, વ્રત માટે પ્રશંસિત ધરણી ત્યાં તે મહૌજસ્વી ઉપદેશ સાંભળી હર્ષિત અને તૃપ્તચિત્ત થઈ.

Verse 39

शुचिर्भागवतश्रेष्ठा तव कर्मणि नित्यशः ॥ ततः कमलपत्राक्षी भक्ता भक्तेषु वत्सला

તે શુચિ છે, ભાગવતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને સદા તમારા કાર્યમાં/સેવામાં નિરત રહે છે. ત્યારબાદ તે કમળપત્રાક્ષી, ભક્ત અને ભક્તો પ્રત્યે વત્સલ (આગળ બોલી/પ્રવૃત્ત થઈ).

Verse 40

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा नारायणमथाब्रवीत्

બન્ને હાથથી અંજલિ બાંધી તેણે પછી નારાયણને સંબોધ્યો।

Verse 41

धरण्युवाच ॥ त्वद्भक्तेन महाभाग विधिना दीक्षितेन च ॥ तव चिन्तापरेणात्र किं कर्त्तव्यं च माधव

ધરણી બોલી—હે મહાભાગ! તમારા ભક્તે વિધિપૂર્વક દીક્ષા લઈને અહીં તમારું ચિંતન કરતાં હોય ત્યારે શું કરવું, હે માધવ?

Verse 42

केन चिन्तयितव्यस्त्वमचिन्त्यो मानुषैः परः ॥ किंच भागवतैः कार्यं यथावित्तं न शक्यते

તમે—માનવો માટે અચિંત્ય અને પરાત્પર—કોણ દ્વારા અને કેવી રીતે ચિંતનયોગ્ય છો? અને જ્યારે યથાવિત્ત કરવું શક્ય ન હોય ત્યારે ભાગવતોને શું કરવું?

Verse 43

ततो भूम्या वचः श्रुत्वा आदिरव्यक्तसम्भवः ॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम्

ત્યારે ભૂમિના વચન સાંભળી, અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન આદિપુરુષે મધુર સ્વર ધારણ કરીને વસુંધરાને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 44

श्रीवराह उवाच ॥ देवि तत्त्वेन वक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ येन चिन्तयसि चिन्तां मम कर्मपरायणा

શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે દેવી! તું જે મને પૂછે છે તે હું તત્ત્વાનુસાર કહું છું; કારણ કે તું મારા કાર્ય-વ્યવસ્થામાં પરાયણ બની મારી વિષે ચિંતા કરે છે।

Verse 45

दीक्षितेन तु शुद्धेन मम निश्चितकर्मणा ॥ गृहीतव्यं विशालाक्षि मन्त्रेण विधिनात्र वै

હે વિશાલાક્ષિ! મારા નિશ્ચિત કર્મમાં દૃઢ એવા શુદ્ધ દીક્ષિતે અહીં મંત્ર દ્વારા અને વિધિપૂર્વક જ આ ગ્રહણ/અનુષ્ઠાન કરવું જોઈએ.

Verse 46

यस्तु भागवतो भूत्वा तद्गृह्णाति गणान्तिकाम् ॥ जनस्य दर्शनस्पर्शसंयुक्तां वामसंयुताम्

પરંતુ જે કોઈ પોતાને ભાગવત (ભક્ત) કહી, જનસમૂહના દર્શન‑સ્પર્શ સાથે જોડાયેલી અને વામ (વિપરીત/અશુદ્ધ) આચરણથી સંયુક્ત એવી ગણાંતિકા ગ્રહણ કરે છે, તે અયોગ્ય કરે છે.

Verse 47

तस्य धर्मो न विद्येत दीक्षा तस्य महाफला ॥ यस्तु गृह्णाति सुश्रोणि मन्त्रपूतां गणान्तिकाम्

તેના માટે ધર્મ રહેતો નથી; છતાં તેની દીક્ષાને (વિડંબનાથી) ‘મહાફળદાયી’ કહેવામાં આવે છે. પરંતુ હે સુશ્રોણિ! જે મંત્રથી પવિત્ર કરેલી ગણાંતિકા ગ્રહણ કરે છે, તે જ યોગ્ય છે.

Verse 48

आसुरी नाम सा दीक्षा यया धर्मः प्रवर्त्तते ॥ यस्माद्गणान्तिकां गुह्यां चिन्तयेच्छुद्धमानसः

જે દીક્ષા દ્વારા ધર્મ તે રીતે પ્રવર્તે છે, તે દીક્ષાનું નામ ‘આસુરી’ છે. તેથી શુદ્ધ મનવાળો સાધક ગુહ્ય ગણાંતિકાનું ચિંતન કરે.

Verse 49

गुह्यां गणान्तिकां यो मां चिन्तयेत्स बुधोत्तमः ॥ जन्मान्तरसहस्राणि चिन्तिता तेन तेन सः

ગુહ્ય ગણાંતિકા દ્વારા જે જ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ મને ચિંતવે છે, તે સહસ્ર જન્માંતરો સુધી તે જ (દૈવી) સત્તા દ્વારા વારંવાર સ્મરણમાં રાખવામાં આવે છે.

Verse 50

ग्रहणस्य प्रवक्ष्यामि यथा शिष्याय दीयते ॥ मन्त्रं लोकसुखार्थाय तच्छृणुष्व वसुन्धरे

શિષ્યને જેમ આપવામાં આવે તેમ ગ્રહણવિધિ હું કહું છું. લોકસુખાર્થે તે મંત્ર સાંભળ, હે વસુંધરે.

Verse 51

कौमुदस्य तु मासस्य मार्गशीर्षस्य वाप्यथ ॥ वैशाखस्यापि मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी

કૌમુદ નામના માસે, એટલે માર્ગશીર્ષમાં પણ; અથવા ફરી વૈશાખ માસે—શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ.

Verse 52

कुर्यान्निरामिषं तत्र दिनानि त्रीणि निश्चितः ॥ तस्मिङ्गणान्तिकं ग्राह्यं मम धर्मविनिश्चयात्

ત્યાં દૃઢ નિશ્ચયથી ત્રણ દિવસ નિરામિષ (માંસત્યાગ) પાલન કરવું. પછી મારા ધર્મનિર્ણય મુજબ ગણાંતિકા ગ્રહણ કરવી.

Verse 53

ममाग्रतो वरारोहे प्रज्वाल्य च हुताशनम् ॥ कुशैरास्तरणं कृत्वा स्थापयित्वा गणान्तिकम्

હે વરારોહે! મારા સમક્ષ અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને, કુશાનું આસ્તરણ પાથરી, ગણાંતિકાને સ્થાપિત કરવી.

Verse 54

मन्त्रः— या धारिता पूर्वपितामहेन ब्रह्मण्यदेवेन भवोद्भवेन ॥ नारायणाद्दक्षिणगात्रजातां हे शिष्य गृह्णीष्व स वै त्वमेव

મંત્ર: ‘જે પૂર્વ પિતામહ, બ્રહ્મણ્યદેવ, ભવોદ્ભવ (શિવ)એ ધારણ કરી; જે નારાયણના દક્ષિણ ગાત્રમાંથી ઉત્પન્ન—હે શિષ્ય, તેને ગ્રહણ કર; એ જ તું પોતે છે.’

Verse 55

तत एतेन मन्त्रेण गुरुर्गृह्य गणान्तिकम् ॥ शिष्याय दत्त्वा स्निग्धाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

ત્યારબાદ ગુરુ આ મંત્રથી ગણાંતિકાને ગ્રહણ કરીને, સ્નેહભક્ત શિષ્યને આપી, આ આગળનો મંત્ર ઉચ્ચારે।

Verse 56

मन्त्रः— नारायणस्य दक्षिणगात्रजातां स्वशिष्य गृह्णीष्व समयेन देवीम् ॥ एतद्विचिन्त्यापर एव भूत्वा भवे पुनर्भावनमेति नैव

મંત્ર— હે મારા શિષ્ય, નારાયણના દક્ષિણ અંગમાંથી જન્મેલી દેવીને નિયમપૂર્વક ગ્રહણ કર. આનું ચિંતન કરીને એકનિષ્ઠ બન્યો તો સંસારમાં પુનર્જન્મને કદી પામતો નથી।

Verse 57

अकर्मण्येन मुच्येत तव कर्मपरायणः ॥ ततो भूम्या वचः श्रुत्वा लोकनाथो जनार्द्दनः

‘જે તારા વિહિત કર્મમાં પરાયણ છે તે અકર્મણ્યતા (અને તેના દોષ)માંથી મુક્ત થશે.’ ત્યારબાદ ભૂમિના વચન સાંભળી લોકનાથ જનાર્દન (પ્રતિઉત્તર આપ્યો)।

Verse 58

धर्मसंयुक्तवाक्येन प्रत्युवाच वसुन्धराम्

તેમણે વસુંધરાને ધર્મસંયુક્ત વચનોથી પ્રત્યુત્તર આપ્યો।

Verse 59

श्रीवराह उवाच ॥ देवी तत्त्वेन वक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ स्नानस्यैवोपचाराणि यानि कुर्वन्ति कर्मिणः ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા— હે દેવી, તું જે મને પૂછે છે તે હું તત્ત્વરૂપે કહું છું—સ્નાન સંબંધિત ઉપચાર અને નિયમો, જે કર્મકાંડી કરે છે।

Verse 60

वृत्तेष्वेवोपचारेषु जलप्राधानिकेषु च ॥ कङ्कतीं चाञ्जनं चैव दर्पणं चैव सुन्दरी ॥

સ્થાપિત ઉપચારોમાં—વિશેષ કરીને જલપ્રધાન સેવાઓમાં—હે સુન્દરી, કાંસકો (કંગી), અંજન અને દર્પણ પણ (અર્પિત થાય છે)।

Verse 61

यथा मन्त्रेण दातव्यं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ स्पृष्ट्वा तु मम गात्राणि क्षौमवस्त्रेण संवृतः ॥

મંત્ર સાથે જેમ અર્પણ કરવું તે સાંભળ, હે વસુંધરે. મારા અંગોને સ્પર્શ કરીને, ક્ષૌમ (શણ) વસ્ત્રથી આવૃત થઈ…

Verse 62

अञ्जलौ कङ्कतीं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

અંજલિમાં કાંસકો (કંગી) લઈને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો।

Verse 63

मन्त्रः — एतां कङ्कतीमञ्जलिस्थां प्रगृह्य प्रसीद नारायण शिरः प्रसाधि हि ॥

મંત્ર— અંજલિમાં રહેલી આ કાંસકો (કંગી) સ્વીકારી, હે નારાયણ, પ્રસન્ન થા; અને નિશ્ચયે શિરનું પ્રસાધન કર।

Verse 64

महानुभाव विश्वनेत्रे स्वनेत्रे याभ्यां पश्यसे त्वं त्रिलोकीम् ॥ लोकप्रभो सर्वलोकप्रधान एषो जनमञ्जनं लोकनाथ ॥

હે મહાનુભાવ, હે વિશ્વનેત્ર! જે સ્વનેત્રોથી તું ત્રિલોકને જુએ છે; હે લોકપ્રભુ, સર્વ લોકોમાં પ્રધાન—હે લોકનાથ, આ જનો માટેનું અંજન છે।

Verse 65

ततः संस्नापयेद्देवं मन्त्रेणानेन सुव्रतम् ॥

ત્યારબાદ, હે સુવ્રત! આ મંત્રથી દેવને સ્નાન કરાવવું જોઈએ।

Verse 66

मन्त्रः — एषा मया माधव त्वत्प्रसादाद्गुरुप्रसादाच्च हि मन्त्रपूजा ॥ प्राप्ता ममैषा वै गणान्तिका च भवेदधर्मो न च मे कदाचित् ॥

મંત્ર: હે માધવ! તારા પ્રસાદથી અને ગુરુપ્રસાદથી મને આ મંત્રપૂજા પ્રાપ્ત થઈ છે; આ ગણો સાથે પણ સંબંધિત છે. મને ક્યારેય અધર્મ ન થાય।

Verse 67

मन्त्रः — देवदेव स्नानीयमिदं मम कल्पितं सुवर्णकलशं गृहाण प्रसीद एषोऽञ्जलिर्मया परिकल्पितः स्नाहि स्नाहीति ॥

મંત્ર: હે દેવદેવ! મેં તૈયાર કરેલું આ સ્નાનાર્પણ છે; આ સુવર્ણકલશ ગ્રહણ કરો, પ્રસન્ન થાઓ. મેં ગોઠવેલી આ અંજલિ પણ સ્વીકારો; સ્નાન કરો, સ્નાન કરો।

Verse 68

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

‘નમો નારાયણ’ કહીને આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું।

Verse 69

य एतेन विधानॆन मम कर्मणि दीक्षितः ॥ गुरोर्गृहीत्वा महतो मम लोकाय गच्छति ॥ कुशिष्याय न दातव्या पिशुनाय शठाय च

જે આ વિધાન મુજબ મારા કર્મમાં દીક્ષિત થાય છે—મહાન ગુરુ પાસેથી ગ્રહણ કરીને—તે મારા લોકને પામે છે. કુશિષ્યને, ચુગલખોરને અને છલિયાને આ આપવું નહીં।

Verse 70

एषा चैव वरारोहे गृहीत्वा गणनान्तिका ॥ सुशिष्याय च दातव्या हस्ते चैव गणान्तिका

હે સુન્દર નિતંબવાળી! આ ગણનાંતિકા ગ્રહણ કરીને ઉત્તમ શિષ્યને આપવી જોઈએ; અને ગણાંતિકાને તે શિષ્યના હાથમાં સ્થાપિત કરવી જોઈએ।

Verse 71

रुद्राक्षैरुत्तमा सा तु मध्यमा पुत्रजीवकैः ॥ ज्ञेया कनिष्ठा पद्माक्षैर्देवि ते कथिता मया

રુદ્રાક્ષના મણકાથી બનેલી માળા ઉત્તમ ગણાય છે; પુત્રજીવના બીજોથી બનેલી મધ્યમ; અને પદ્માક્ષના મણકાથી બનેલી કનિષ્ઠ જાણવી. હે દેવી, આ મેં તને કહ્યું છે।

Verse 72

एतत्कश्चिन्न जानाति जन्मान्तरशतैरपि ॥ सर्वलोकहितां शुद्धां मोक्षकामां गणान्तिकाम्

સૈકડો જન્માંતરો પછી પણ કોઈ વિરલ જ આને જાણે છે—આ ગણાંતિકા શુદ્ધ છે, મોક્ષકામના માટે છે અને સર્વ લોકના હિતકારી રૂપે કહેવાઈ છે।

Verse 73

नोच्छिष्टः संस्पृशेत् तां तु स्त्रीणां हस्ते न कारयेत् ॥ आकाशे स्थापनं कुर्यान्न च वामेन संस्पृशेत्

ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં તેને સ્પર્શ ન કરવો; સ્ત્રીઓના હાથમાં તેને ન પકડાવવું. તેને જમીનથી ઉપર ઊંચે સ્થાને રાખવું, અને ડાબા હાથથી સ્પર્શ ન કરવો।

Verse 74

न दर्शयेच्च कस्यापि चिन्तयित्वा तु पूजयेत् ॥ एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातं मोक्षदायकम्

આને કોઈને પણ ન બતાવવું; પરંતુ મનમાં સ્મરણ રાખીને જ પૂજન કરવું. આ પરમ ગુપ્ત, મોક્ષદાયક રહસ્ય મેં તને જણાવ્યું છે।

Verse 75

एवं हि विधिपूर्वेण पालयेत गणान्तिकाम् ॥ विशुद्धो मम भक्तश्च मम लोकं स गच्छति

આ રીતે વિધિપૂર્વક ગણાંતિકાનું પાલન કરવું જોઈએ. શુદ્ધ થઈ અને મારા ભક્ત બની તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 76

एवं विष्णोर्वचः श्रुत्वा धरणी संहितव्रता ॥ प्रत्युवाच परं श्रेष्ठं लोकनाथं महौजसम्

આ રીતે વિષ્ણુના વચનો સાંભળી, વ્રતોમાં સ્થિર ધરણી પરમ શ્રેષ્ઠ, મહાતેજસ્વી લોકનાથને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 77

दर्पणं ते कथं देयं तन्ममाख्याहि माधव ॥ येन तुष्टो निजं रूपं पश्यसे चिन्तितः प्रभो

હે માધવ! તમને દર્પણ કેવી રીતે અર્પણ કરવું, તે મને કહો; જેથી પ્રસન્ન થઈ, હે પ્રભુ, ધ્યાન કરાતા તમે તમારું સ્વરૂપ દર્શાવો.

Verse 78

धरण्यास्तद्वचः श्रुत्वा वराहः पुनरब्रवीत् ॥ शृणु मे दर्पणविधिं यथावद्देवि सुव्रते

ધરણીના તે વચનો સાંભળી વરાહે ફરી કહ્યું—હે સુવ્રતે દેવી, દર્પણવિધિ યથાવત્ મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 79

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ।

“નમો નારાયણ” કહીને, પછી આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.

Verse 80

य एतेन विधानॆन मम कर्मपरायणः ॥ करोति मम कर्माणि तारितं कुलसप्तकम् ।

જે આ વિધાન મુજબ મારા નિર્ધારિત કર્મોમાં પરાયણ રહી મારા અનુષ્ઠાનો કરે છે, તેનું સાત પેઢીઓનું કુળ તરાઈ જાય છે એમ કહેવાય છે।

Verse 81

एतेन मन्त्रेण वै भूमे उपचारस्तु ईदृशः॥ हृष्टतुष्टेन कर्तव्यॊ यदीच्छेत्परमां गतिम् ।

હે ભૂમિ! આ મંત્રથી ઉપચાર-સેવાની યોગ્ય રીત આવી છે; પરમ ગતિ ઇચ્છે તો હર્ષિત અને તૃપ્ત મનથી કરવી જોઈએ।

Verse 82

मन्त्रः— नाहं शस्त्रं देवदेव स्मृशामि परापवादं न च देव ब्रवीमि ॥ कर्म करोमि संसारमोक्षणं त्वया चोक्तमेव वराहसंस्थान ।

મંત્ર: હે દેવોના દેવ! હું શસ્ત્ર ધારણ કરતો નથી; હે પ્રભુ, હું પરનિંદા પણ બોલતો નથી. હે વરાહસ્વરૂપ, તમે કહ્યા મુજબ હું સંસારમોચનનું કર્મ કરું છું।

Verse 83

मन्त्रः— अहं हि वैश्यो भवन्तमुपागतः प्रमुच्य कर्माणि च वैश्ययोगम् ॥ दीक्षा च लब्धा भगवत्प्रसादात्प्रसीदतां मे भवबन्धमोक्षणम् ।

મંત્ર: હું વૈશ્ય છું અને વૈશ્ય અવસ્થાના કર્મો તથા વ્યવસાયબંધન છોડીને તમારી શરણમાં આવ્યો છું. ભગવત્કૃપાથી દીક્ષા પ્રાપ્ત થઈ છે; કૃપા કરીને મને ભવબંધનથી મુક્તિ આપો।

Verse 84

भक्ष्याभक्ष्यं ततस्त्यक्त्वा त्यक्त्वा वै शूद्रकर्म च ॥ एवं वदेत् ततो देवं शूद्रो दीक्षाभिकाङ्क्षिणम् ।

પછી ભક્ષ્ય-અભક્ષ્યનો ભેદ ત્યજીને, અને શૂદ્રકર્મ પણ છોડીને, દીક્ષા ઇચ્છનાર શૂદ્રે દેવને આ રીતે પ્રાર્થના કરવી જોઈએ।

Verse 85

धरोवाच ॥ श्रुता दीक्षा यथान्यायं चातुर्वर्ण्यस्य केशव ॥ दीक्षितैः किं नु कर्तव्यं तव कर्मपरायणैः ।

ધરા બોલી—હે કેશવ! ચાતુર્વર્ણ્ય માટે નિયમ મુજબની દીક્ષા સાંભળી. તો હવે તારા કર્મોમાં પરાયણ દીક્ષિતોએ શું કરવું?

Verse 86

एषा गणान्तिका नाम दीक्षा अङ्गबीजनिःसृता ॥ एतद्गुह्यां महाभागे मम चिन्तां विचिन्तयेत् ।

આ દીક્ષા ‘ગણાંતિકા’ નામે ઓળખાય છે; તે દિવ્ય અંગોના બીજાક્ષરોમાંથી પ્રસરેલી છે. હે મહાભાગે! મારા વિચારિત આ ગુપ્ત ઉપદેશ પર સાવધાને મનન કરવું જોઈએ.

Verse 87

ततः शिष्यॊ गुरुश्चैव दीक्षितः शुचिरुत्तमः ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ।

પછી શિષ્ય અને ગુરુ—બન્ને—દીક્ષિત થઈ પરમ પવિત્ર બને. ‘નમો નારાયણાય’ કહી આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.

Verse 88

अञ्जनं कङ्कतीं चैव शीघ्रमेव प्रसादयेत् ॥ ततो जानुस्थितो भूत्वा मम कर्मपरायणः ।

અંજન અને કંકતીને તાત્કાલિક તૈયાર/વ્યવસ્થિત કરવી. પછી ઘૂંટણ ટેકી બેસીને મારા કર્મોમાં પરાયણ રહેવું.

Verse 89

उत्तमाष्टाधिकशतं पञ्चाशत्तुर्यमध्यमाः ॥ तदर्धं स्यात्कनिष्ठापि परिमाणेन सुन्दरी ॥

હે સુન્દરી! ઉત્તમ પરિમાણ એકસો આઠ; મધ્યમ પચાસ અને તેનો ચોથો ભાગ (પચાસ પાઉન). કનિષ્ઠ પરિમાણ તેનું અડધું—નક્કી માપ પ્રમાણે.

Verse 90

मन्त्रः— श्रुतिर्भागवती श्रेष्ठा श्रुती अग्निद्विजश्च तव मुखं नासेऽश्विनौ नयने चन्द्रसूर्यौ मुखं च चन्द्र इव गात्राणि जगत्प्रधानानीमं च दर्पणं पश्य पश्य रूपम् ।

મંત્ર— ભાગવતી શ્રુતિ સર્વોત્તમ છે. તારા બે કાન અગ્નિ અને દ્વિજ છે; નાસિકામાં અશ્વિનિકુમારો; આંખોમાં ચંદ્ર અને સૂર્ય; અને મુખ ચંદ્ર સમાન છે. અંગો જગતના મુખ્ય તત્ત્વો છે. આ દર્પણમાં જો, જો—રૂપનું દર્શન કર.

Verse 91

ममैव शरणं गत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ मन्त्रः— शूद्रोऽहं शूद्रकर्माणि मुक्त्वाऽभक्ष्यं च सर्वशः ॥

માત્ર મારી શરણમાં જઈ આ મંત્ર ઉચ્ચારવો: “હું શૂદ્ર છું; શૂદ્રકર્મો ત્યજીને, અને અભક્ષ્ય વસ્તુઓને સર્વથા પરિત્યજી…”

Verse 92

धरण्युवाच ॥ स्नानोपकल्पनान्तेषु किं कर्तव्यं नु माधव ॥ प्रसाधनविधिं चैव केन मन्त्रेण कल्पयेत् ॥

ધરણી બોલી: “હે માધવ! સ્નાનની તૈયારી પૂરી થયા પછી શું કરવું? અને કયા મંત્રથી પ્રસાધન તથા શુદ્ધિની વિધિ ગોઠવવી?”