Adhyaya 125: The Cycle of Māyā (Illusory Causation and Perceptual Reversal)
Māyācakra
Philosophical-Discourse (Māyā doctrine) with Ethical-Instruction
सूतो वर्णयति—पूर्वोक्तानां मङ्गलशुद्धिकरव्रतानां श्रवणानन्तरं पृथिवी वराहं (विष्णुं) पृच्छति—माया का, कथं प्रवर्तते, किमर्थं ‘माया’ इति कथ्यते। वराहो माया-तत्त्वं प्रकाशयति—यत् प्रकृतौ विपर्यासावरणे जनयति; वृष्ट्यभाव-वृष्टि, चन्द्रक्षय-वृद्धि, ऋतुवैषम्यं, सूर्योदयास्तमयादिषु च। देहधर्मेषु गर्भाधान-जन्म, विस्मरण, इन्द्रियानुभव, कर्मप्रेरणा च तया प्रवर्त्यन्ते। ततः सोमशर्मणो भक्तब्राह्मणस्य दृष्टान्तं कथयति—स विष्णोर्मायां द्रष्टुं याचते, कुब्जाम्रकसमीपे गङ्गास्नानं कृत्वा दीर्घं मृगयामय-जीवनं निषादस्त्रीरूपेण अनुभूय, पश्चात् पुनरपि तपस्विरूपे प्रत्यावर्तते। वराहः एतत् मोहस्य नीत्युपदेशरूपं निरूप्य शुद्धभागवतब्राह्मणेषु श्रद्धां सेवां च सामाजिकस्थैर्य-भूमिक्षेमयोः कारणं मन्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 125
Verse 1
अथ मायाचक्रम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा षडृतुकर्माणि पृथिवी संशितव्रता ॥ ततो नारायणं भूयः प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥
अथ मायाचक्रम्। सूत उवाच— श्रुत्वा षडृतुकर्माणि पृथिवी संशितव्रता। ततः सा वसुन्धरा भूयो नारायणं प्रत्युवाच।
Verse 2
मङ्गल्याश्च पवित्राश्च ये त्वया समुदाहृताः ॥ मम लोकेषु विख्याता मनः प्रह्लादयन्ति ते ॥
मङ्गल्याः पवित्राश्च ये त्वया समुदाहृताः उपदेशाः, ते मम लोकेषु विख्याताः सन्ति; ते मनः प्रह्लादयन्ति।
Verse 3
श्रुत्वा त्वेतानि कर्माणि त्वन्मुखोक्तानि माधव ॥ जातास्मि निर्मला देव शशाङ्क इव शारदः ॥
श्रुत्वा त्वेतानि कर्माणि त्वन्मुखोक्तानि माधव, जातास्मि निर्मला देव, शारदः शशाङ्क इव।
Verse 4
एतन्मे परमं गुह्यं परं कौतूहलं तथा ॥ मम चैव हितार्थाय त्वं विष्णो वक्तुमर्हसि ॥
एतन्मम परमं गुह्यं परं कौतूहलं च; मम हितार्थं हे विष्णो त्वमेवैतद्वक्तुमर्हसि।
Verse 5
यामेनां भाषसे देव मम मायेत्य नित्यशः ॥ का माया कीदृशी विष्णो किं वा मायेत्य चोच्यते ॥
यां त्वं देव नित्यशो ‘मम माया’ इति भाषसे; सा माया का, कीदृशी, हे विष्णो, किमर्थं ‘माया’ इत्युच्यते?
Verse 6
ज्ञातुमिच्छामि मायार्थं रहस्यं परमुत्तमम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः ॥
मायायाः अर्थं परमुत्तमं रहस्यं ज्ञातुमिच्छामि; ततः तस्या वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः प्रत्युत्तराय समुत्ससर्ज।
Verse 7
प्रत्युवाच तदा वाक्यं प्रहस्य तु वसुन्धराम् ॥ भूमे मा पृच्छ मायां मे यन्मां पृच्छसि सादरम् ॥
तदा स वसुन्धरां प्रहस्य वाक्यं प्रत्युवाच—‘भूमे, मम मायां मा पृच्छ; यन्मां सादरं पृच्छसि तत्।’
Verse 8
वृथाक्लेशं किमर्थं त्वं प्राप्स्यते यद्विलोकनात् ॥ अद्यापि मां न जानन्ति रुद्रेन्द्राः सपितामहाः ॥
यद्विलोकनात् त्वं वृथाक्लेशं किमर्थं प्राप्स्यसि? अद्यापि रुद्रेन्द्राः सपितामहाः मां न जानन्ति।
Verse 9
मम मायां विशालाक्षि किं पुनस्त्वं वसुन्धरे ॥ पर्जन्यो वर्षते यत्र तज्जलेन प्रपूर्यते ॥
मम मायां विशालाक्षि किं पुनस्त्वं वसुन्धरे। यत्र पर्जन्यो वर्षति तज्जलेन तत्स्थानं प्रपूर्यते॥
Verse 10
अमायां न स दृश्येत मायैयं मम तत्त्वतः ॥ हेमन्ते सलिलं कूपे उष्णं भवति सुन्दरी ॥
अमायां न स दृश्येत; मायैषा मम तत्त्वतः। हेमन्ते सलिलं कूपे उष्णं भवति सुन्दरी॥
Verse 11
भवेच्च शीतलं ग्रीष्मे मायैयं मम तत्त्वतः ॥ पश्चिमां दिशमास्थाय यदस्तं याति भास्करः ॥
भवेच्च शीतलं ग्रीष्मे; मायैषा मम तत्त्वतः। पश्चिमां दिशमास्थाय यदस्तं याति भास्करः॥
Verse 12
उदेति पूर्वतः प्रातर्मायैयं मम सुन्दरी ॥ शोणितं चैव शुक्रं च उभे च प्राणिसंस्थिते ॥
उदेति पूर्वतः प्रातः; मायैषा मम सुन्दरी। शोणितं चैव शुक्रं च उभे च प्राणिसंस्थिते॥
Verse 13
गर्भे च जायते जन्तुर्मायेयं मम सुन्दरी। जीवः प्रविश्य गर्भं तु सुखदुःखे च विन्दति॥
गर्भे च जायते जन्तुः; मायैषा मम सुन्दरी। जीवः प्रविश्य गर्भं तु सुखदुःखे च विन्दति॥
Verse 14
जातश्च विस्मरेत्सर्वमेषा माया ममोत्तमा॥ आत्मकर्माश्रितो जीवो नष्टसंज्ञो गतस्पृहः॥
जातो हि सर्वं विस्मरति—एषा ममोत्तमा माया। आत्मकर्माश्रितो जीवो नष्टसंज्ञो गतस्पृहः॥
Verse 15
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र मायैषा मम चोत्तमा॥ शुक्रशोणितसंयोगाज्जायते मम जन्तवः॥
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र—मायैषा मम चोत्तमा। शुक्रशोणितसंयोगाज्जायन्ते मम जन्तवः॥
Verse 16
अङ्गुल्यश्चरणौ चैव भुजौ शीर्षं कटिस्तथा॥ पृष्ठं तथोदरं चैव दन्तौष्ठपुटनासिकम्॥
अङ्गुल्यश्चरणौ चैव भुजौ शीर्षं कटिस्तथा। पृष्ठं तथोदरं चैव दन्तौष्ठपुटनासिकम्॥
Verse 17
कर्णौ नेत्रे कपालौ च ललाटं जिह्वया सह॥ एतया मायया युक्ता जायन्ते यदि जन्तवः॥
कर्णौ नेत्रे कपालौ च ललाटं जिह्वया सह। एतया मायया युक्ता जायन्ते यदि जन्तवः॥
Verse 18
तस्यैव जीर्यते भुक्तमग्निना पीतमेव च॥ अधश्च स्रवते जन्तुरेषा माया ममोत्तमा॥
तस्यैव जीर्यते भुक्तमग्निना पीतमेव च। अधश्च स्रवते जन्तुरेषा माया ममोत्तमा॥
Verse 19
सर्वर्तुषु निजाकारः स्थावरे जङ्गमे तथा॥ तत्त्वं न ज्ञायते तस्य मायैषा मम सुन्दरी॥
सर्वर्तुषु स्थावरे जङ्गमे च निजाकारः सम एव दृश्यते; तथापि तस्य तत्त्वं न ज्ञायते—एषा मम सुन्दरी मायैव।
Verse 20
आपो दिव्यास्तथा भौमा आपो येषु प्रतिष्ठिताः॥ नद्यो वृद्धिं प्रयान्त्यत्र मायैषा मम सुन्दरी॥
आपो दिव्याश्च भौमाश्च; येषु येषु आपः प्रतिष्ठिताः, तत्र तत्र नद्यः वृद्धिं प्रयान्ति—एषा मम सुन्दरी मायैव।
Verse 21
वृष्टौ बहूदकाः सर्वे पल्वलानि सरांसि च॥ ग्रीष्मे सर्वाणि शुष्यन्ति एतन्मायाबलं मम॥
वृष्टौ सर्वाणि पल्वलानि सरांसि च बहूदकानि भवन्ति; ग्रीष्मे तु सर्वाणि शुष्यन्ति—एतन्मम मायाबलम्।
Verse 22
मायामेतामहं कृत्वा तोषयामि दिवौकसः॥ लोकाः सर्वे विजानन्ति देवा नित्यं मखाशिनः॥
मायामेतां मया कृत्वा दिवौकसः तोषयामि; सर्वे लोकाः विजानन्ति—देवा नित्यं मखाशिनः।
Verse 23
हिमवच्छिखरान्मुक्ता नाम्ना मन्दाकिनी नदी ॥ गां गता सा भवेद्गङ्गा मायैषा मम कीर्तिता
हिमवच्छिखरान्मुक्ता मन्दाकिनीति नाम्नी नदी; गां गता सा गङ्गा भवति—एषा मम माया कीर्तिता।
Verse 24
मेघा वहन्ति सलिलमुद्धृत्य लवणार्णवात् ॥ वर्षन्ति मधुरं लोके एतन्मायाबलं मम
मेघा लवणार्णवात् सलिलम् उद्धृत्य वहन्ति, लोके मधुरं वर्षन्ति—एतन्मम मायाबलम्।
Verse 25
रोगार्ता जन्तवः केचिद्भक्षयन्ति महौषधम् ॥ तस्य वीर्यं समाश्रित्य मायां तु विसृजाम्यहम्
रोगार्ता जन्तवः केचिद् महौषधं भक्षयन्ति; तस्य वीर्यं समाश्रित्य अहं मायां तु विसृजामि।
Verse 26
औषधे दीयमानेऽपि जन्तुः पञ्चत्वमेति यत् ॥ निर्वीर्यमौषधं कृत्वा कालो भूत्वा हराम्यहम्
औषधे दीयमानेऽपि जन्तुः पञ्चत्वमेति; निर्वीर्यमौषधं कृत्वा कालो भूत्वा अहं हरामि।
Verse 27
प्रथमं जायते गर्भः पश्चात्संजायते पुमान् ॥ जायते मध्यमं रूपं ततोऽपि जरया युतः
प्रथमं गर्भो जायते, पश्चात् पुमान् संजायते; मध्ये रूपं जायते, ततः पुनर्जरया युतः।
Verse 28
तत इन्द्रियनाशश्च एतन्मायाबलं मम ॥ यद्भूमौ विहितं बीजं तस्मात्तज्जायतेऽङ्कुरम्
ततः इन्द्रियनाशश्च—एतन्मम मायाबलम्; यद्भूमौ विहितं बीजं तस्मात् तज्जायतेऽङ्कुरम्।
Verse 29
तत्रामृतं विसृजामि मायायोगेन भूरिशः ॥ लोक एवम् विजानाति गरुडो वहतेऽच्युतम्
तत्राहं मायायोगेन भूरिशोऽमृतं विसृजामि; एवं लोको विजानाति— ‘गरुडोऽच्युतं वहति’ इति।
Verse 30
भूत्वा वेगेन गरुडो वहाम्यात्मानमात्मना ॥ या एता देवताः सर्वा यज्ञभागेन तोषिताः
वेगेन गरुडो भूत्वा आत्मानमात्मना वहामि; याः सर्वा देवताः यज्ञभागेन तोषिताः…
Verse 31
मायामेतामहं कृत्वा यक्ष्यामि त्रिदिवौकसः ॥ सर्वोऽपि भजते लोके यष्टारं च बृहस्पतिम्
मायामेतामहं कृत्वा यक्ष्यामि त्रिदिवौकसः; लोके सर्वोऽपि यष्टारं बृहस्पतिं च भजते।
Verse 32
मायामाङ्गिरसीं कृत्वा याजयामि दिवौकसः ॥ सर्वे लोका विजानन्ति वरुणः पाति सागरम्
मायामाङ्गिरसीं कृत्वा दिवौकसो याजयामि; सर्वे लोका विजानन्ति— वरुणः सागरं पाति।
Verse 33
मायां तु वारुणीं कृत्वा रक्षामि च महार्णवम् ॥ सर्वे लोकाः विजानन्ति कुबेरोऽयं धनेश्वरः ॥
मायां तु वारुणीं कृत्वा महार्णवं रक्षामि; सर्वे लोकाः विजानन्ति— कुबेरोऽयं धनेश्वरः।
Verse 34
कुबेरमायामादाय अहं रक्षामि तद्धनम् ॥ एवं लोकाः विजानन्ति वृत्रः शक्रेण सूदितः ॥
कुबेरमायामादाय अहं तद्धनं रक्षामि। एवं लोकाः विजानन्ति— ‘वृत्रः शक्रेण सूदितः’ इति॥
Verse 35
शाक्रीं मायां समास्थाय मया वृत्रो निषूदितः ॥ एवं लोकाः विजानन्ति आदित्यश्च ध्रुवो महान् ॥
शाक्रीं मायां समास्थाय मया वृत्रो निषूदितः। एवं लोकाः विजानन्ति— ‘आदित्यश्च ध्रुवो महान्’ इति॥
Verse 36
मेरुं मायामयं कृत्वा वहाम्यादित्यमेव च ॥ एवमाभाषते लोको जलं वा नश्यतेऽखिलम् ॥
मेरुं मायामयं कृत्वा वहाम्यादित्यमेव च। एवमाभाषते लोको— ‘जलं वा नश्यतेऽखिलम्’ इति॥
Verse 37
यदीदं भाषते लोकः कुत्रैतत्तिष्ठते जलम् ॥ देवा अपि न जानन्ति अमृतं कुत्र तिष्ठति ॥
यदीदं भाषते लोकः— ‘कुत्रैतत्तिष्ठते जलम्’ इति। देवा अपि न जानन्ति— ‘अमृतं कुत्र तिष्ठति’ इति॥
Verse 38
मम मायानियोगेन तिष्ठति ह्यौषधं वने ॥ लोको ह्येवं विजानाति राजा पालयते प्रजाः ॥
मम मायानियोगेन तिष्ठति ह्यौषधं वने। लोको ह्येवं विजानाति— ‘राजा पालयते प्रजाः’ इति॥
Verse 39
राजमायामहं कृत्वा पालयामि वसुन्धराम् ॥ ये तु वै द्वादशादित्या उदेष्यन्ति युगक्षये ॥
राजमायां समाश्रित्याहं वसुन्धरां पालयामि। ये च द्वादशादित्याः युगक्षये उदेष्यन्ति॥
Verse 40
प्रविश्य तानहं भूमे मायां लोके सृजाम्यहम् ॥ सूर्यश्च चांशुना भूमे सदा लोकेषु पच्यते ॥
तान् प्रविश्य, हे भूमे, मयाहं लोके मायां सृजामि। सूर्यश्चांशुभिः भूमिं सदा लोकेषु पच्यते॥
Verse 41
मायामंशुमयीं कृत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ वर्षन्ते यत्र संवर्त्ता धारैर्मुसलसन्निभैः ॥
मायामंशुमयीं कृत्वा पूरयाम्यखिलं जगत्। यत्र संवर्त्ता वर्षन्ते धारैर्मुसलसन्निभैः॥
Verse 42
मायां सांवर्त्तकीं गृहीत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ यत्स्वपामि वरारोहे शेषस्योपरि धारिणि ॥
मायां सांवर्त्तकीं गृहीत्वा पूरयाम्यखिलं जगत्। यत्स्वपामि वरारोहे शेषस्योपरि धारिणि॥
Verse 43
अनन्तमायया चाहं धारयामि स्वपामि च ॥ वराहमायामादाय भूमे जानासि किं न वै ॥
अनन्तमायया चाहं धारयामि स्वपामि च। वराहमायामादाय भूमे जानासि किं न वै॥
Verse 44
देवा यत्र निलीयन्ते सा माया मम कीर्तिता ॥ त्वं चापि वैष्णवीं मायां कृत्वा जानासि किं न तत् ॥
देवा यत्र निलीयन्ते सा मम माया प्रकीर्तिता । त्वमपि वैष्णवीं मायां धृत्वा किं न तत् जानासि ॥
Verse 45
धारितासि च सुष्रोणि वारान् सप्तदशैव तु ॥ माया तु मम देवीयं कृत्वा ह्येकार्णवां महीम् ॥
धारितासि च सुष्रोणि वारान् सप्तदशैव तु । मम देवीया माया ह्येकार्णवां महीं कृत्वा ॥
Verse 46
तेऽपि मायां न जानन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ अथो पितृगणाश्चापि य एते सूर्यवर्चसः ॥
तेऽपि मम मायाविमोहिता मायां न जानन्ति । पितृगणाश्चापि येऽमी सूर्यवर्चसः ॥
Verse 47
मायां पितृमयीं ह्येतां गृह्णामीति च तत्त्वतः ॥ किन्तु त्वयैव सुष्रोणि अन्यच्च शृणु सुन्दरी ॥
मायां पितृमयीं ह्येतां गृह्णामीति तत्त्वतः । किन्तु त्वयैव सुष्रोणि अन्यच्च शृणु सुन्दरी ॥
Verse 48
ऋषिर्मायानुसारेण स्त्रिया योनिं प्रवेशितः ॥ ततो विष्णोर्वचः श्रुत्वा श्रोतुकामा वसुन्धरा ॥
ऋषिर्मायानुसारेण स्त्रिया योनिं प्रवेशितः । ततो विष्णोर्वचः श्रुत्वा श्रोतुकामा वसुन्धरा ॥
Verse 49
कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा वाक्यमेतत्तदब्रवीत् ॥ किं तेन ऋषिमुख्येन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥
कराभ्यां कृताञ्जलिः सा सादरं वाक्यमिदमब्रवीत्— ‘किं तेन ऋषिमुख्येन सुदुष्करं कर्म कृतम्?’
Verse 50
स्त्रीत्वं चैव पुनः प्राप्तं स्त्रीयोनिं चैव प्रापितः ॥ एतन्मे सर्वमाख्याहि परं कौतूहलं मम ॥
स्त्रीत्वं च पुनः प्राप्तं स्त्रीयोनिं च प्रापितः— एतत्सर्वं मे ब्रूहि; मम परं कौतूहलम्।
Verse 51
तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य स्त्रीत्वे यत्कर्म पापकम् ॥ ततो मह्या वचः श्रुत्वा हृष्टतुष्टमना हरिः ॥
तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य स्त्रीत्वे यत्पापं कर्म आसीत्— ततो मम वचः श्रुत्वा हरिः हृष्टतुष्टमना अभवत्।
Verse 52
मधुरं वाक्यमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि धर्माख्याने च सुन्दरी ॥
मधुरं वाक्यमादाय स वसुन्धरां प्रत्युवाच— ‘शृणु तत्त्वेन मे देवि, धर्माख्याने च सुन्दरी।’
Verse 53
माया मम विशालाक्षि रोहिणी लोमहर्षिणी ॥ मायाया मम योगेन सोमशर्मा च कर्षितः
माया मम विशालाक्षि रोहिणी लोमहर्षिणी; मायाया मम योगेन सोमशर्मा अपि कर्षितः।
Verse 54
गतो गतिरनेकाश्च उत्तमाधममध्यमाः ॥ ब्राह्मणत्वं पुनः प्राप्तो मम मायाप्रचोदितः
स अनेकासु गतिषु—उत्तमाधममध्यमासु—परिभ्रम्य, मम मायाप्रचोदितः पुनर्ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्।
Verse 55
ममैवाराधनपरो मम कर्मपरायणः ॥ नित्यं चिन्तयते भूमे मम मूर्तिं मनोरमाम्
स ममैवाराधनपरो मम कर्मपरायणः; नित्यं हे भूमे मम मनोरमां मूर्तिं चिन्तयति।
Verse 56
अयं दीर्घेण कालेन तस्य तुष्टोऽस्मि सुन्दरी ॥ तपसा कर्मणा भक्त्या अनन्यमनसा स्तुतः
अयं दीर्घेण कालेन तस्याहं तुष्टोऽस्मि सुन्दरी; तपसा कर्मणा भक्त्या अनन्यमनसा स्तुतः।
Verse 57
ततस्तस्य मया देवि दत्त्वा दर्शनमुत्तमम् ॥ वरेण छन्दितो विप्र तपस्तुष्टोऽस्मि ते द्विज
ततः तस्य मया देवि दत्त्वा दर्शनमुत्तमम्; वरेण छन्दितो विप्रः—‘तपसा तुष्टोऽस्मि ते द्विज’ इति।
Verse 58
वरं वरय भद्रं ते तव यद्धृदि वर्त्तते ॥ रत्नानि काञ्चनं गावस्तथा राज्यमकण्टकम्
वरं वरय भद्रं ते यत्तव हृदि वर्तते; रत्नानि काञ्चनं गावस्तथा राज्यमकण्टकम्।
Verse 59
अथवेच्छसि तं स्वर्गं यत्र सौख्यं वराङ्गनाः ॥ धनरत्नं समृद्धं हि हेमभाण्डविभूषितम्
अथ वा यदि त्वं तं स्वर्गं इच्छसि, यत्र सौख्यं वराङ्गनाश्च सन्ति; तत्र धनरत्नसमृद्धिः, हेमभाण्डैर्विभूषितं च सर्वम्।
Verse 60
यत्र सर्वा दिव्यरूपा भवन्त्यप्सरसः पराः ॥ ददामि ते वरं विप्र यावत्ते चित्तचिन्तितम् ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ शिरसा पतितो भूमौ मामुवाच प्रियं वचः
यत्र सर्वा अप्सरसः परा दिव्यरूपा भवन्ति; तत्राहं ते वरं ददामि, विप्र, यावत्ते चित्तचिन्तितम्। ततः मम वचः श्रुत्वा स ब्राह्मणपुङ्गवः शिरसा भूमौ पतित्वा माम् प्रियं वचः उवाच।
Verse 61
अथ नो कुप्यसे देव वरं समनुयाचते ॥ यत्त्वया भाषितं देव मम देयं यदृच्छया
अथ, देव, न कुप्यसे; स वरं समनुयाचते—“यत्त्वया भाषितं देव, तत् मम देयं यदृच्छया (त्वदिच्छया)।”
Verse 62
न चाहं काञ्चनं गावो न च स्त्रीराज्यमेव च ॥ स्वर्गं वाप्सरसो वापि ऐश्वर्यं न मनोहरम्
नाहं काञ्चनं न गावो न च स्त्रीराज्यमेव च; न स्वर्गं नाप्सरसो वापि, न मनोहरम् ऐश्वर्यम् इच्छामि।
Verse 63
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा समयात् तत्र भाषितः ॥ किं मायया ते विप्रेन्द्र अकार्यं पृच्छसे द्विज ॥
तस्य वचः श्रुत्वा ततः स समये तत्र भाषितः—“किं मायया ते, विप्रेन्द्र, अकार्यं पृच्छसे, द्विज?”
Verse 64
देवा अपि न जानन्ति विष्णुमायाविमोहिताः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥
देवा अपि विष्णुमायाविमोहिताः सन्तो न जानन्ति। ततः मम वचः श्रुत्वा स ब्राह्मणपुङ्गवः…
Verse 65
उवाच मधुरं वाक्यं मायया च प्रचोदितः ॥ यदि तुष्टोऽसि मे देव कर्मणा तपसा अथवा ॥
मायया प्रचोदितः स मधुरं वाक्यमुवाच— “यदि मे देव कर्मणा तपसा वा तुष्टोऽसि, तर्हि…”
Verse 66
तव देव प्रसादेन ममैवं दीयतां वरः ॥ ततस्तु स मया प्रोक्तस्तपस्वी ब्राह्मणस्तथा ॥
“तव देव प्रसादेन मम एवम् वरः दीयताम्।” ततस्तु स तपस्वी ब्राह्मणः मया तथैव प्रोक्तः।
Verse 67
गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गास्नातो मायां तु गच्छसि ॥ ममैव वचनं श्रुत्वा कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥ कुब्जाम्रके देवि विप्रो मम मायाभिलाषुकः ॥ ततः कुण्डी त्रिदण्डी च मातृभाण्डं च यत्नतः ॥
“कुब्जाम्रकं गच्छ; गङ्गास्नातः सन् त्वं मायामेव प्रवेक्ष्यसि।” इति मम वचनं श्रुत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा, देवि, स विप्रो मम मायाभिलाषुकः कुब्जाम्रके गतः। ततः स यत्नतः कुण्डीं त्रिदण्डीं मातृभाण्डं च न्यधात्।
Verse 68
स्थापयित्वा यथान्यायं तीर्थमाराधयद्यथा ॥ ततो ह्यवतारद्गङ्गां विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
यथान्यायं तानि स्थापयित्वा, यथाविधि तीर्थं समाराधयत्। ततः स विधिदृष्टेन कर्मणा गङ्गाम् अवततार।
Verse 69
अवगाह्य ततो गङ्गां सर्वगात्रे च क्लेदिते ॥ तावन्निषादसदने तस्त्रीगर्भे गतोऽभवत् ॥
ततो गङ्गामवगाह्य सर्वगात्रेषु क्लिन्नेषु, तस्मिन्नेव क्षणे निषादसदने निषादस्त्रीगर्भे स प्रविष्टोऽभवत्॥
Verse 70
हृदयेऽचिन्तयत्तत्र गर्भक्लेशेन पीडितः ॥ अहो कष्टं मया किंस्वित्कर्म वा दुष्कृतं कृतम् ॥
गर्भक्लेशेन पीडितः स तत्र हृदयेऽचिन्तयत्— ‘अहो कष्टम्! मया किंस्वित्कर्म वा दुष्कृतं कृतम्?’॥
Verse 71
योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्पीडास्ति मलसङ्कुले ॥ अस्थ्नां त्रिशतसङ्कीर्णे नवद्वाराभिसंवृते ॥
‘योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन् पीडितो मलसङ्कुले, अस्थ्नां त्रिशतसङ्कीर्णे नवद्वाराभिसंवृते।’॥
Verse 72
पुरीषमूत्रसङ्कीर्णे मांसशोणितकर्दमे ॥ दुर्गन्धे दुःसहे चैव वातिकश्लेष्मपत्तिके ॥
‘पुरीषमूत्रसङ्कीर्णे मांसशोणितकर्दमे, दुर्गन्धे दुःसहे चैव वातिकश्लेष्मपत्तिके।’॥
Verse 73
बहुरोगसमाकीर्णे बहुदुःखतमाकुले ॥ अलं किं तेन शोक्तेन दुःखान्यनुभवामि च
बहुरोगसमाकीर्णे बहुदुःखतमाकुले; अलं तेन शोकतेन— दुःखान्यहमनुभवामि पुनः पुनः॥
Verse 74
कुतो विष्णुः कुतो वाहं कुतो गङ्गाजलानि च ॥ गर्भसंसारनिष्क्रान्तः पश्चादाप्यामि तां क्रियाम्
कुतो विष्णुः कुतो वाहं कुतो गङ्गाजलानि च। गर्भसंसारनिष्क्रान्तः पश्चादपि लभे तां क्रियाम्॥
Verse 75
एवं चिन्तयमानस्तु शीघ्रं गर्भाद्विनिःसृतः ॥ भूम्यां तु पततस्तस्य नष्टं यत्पूर्वचिन्तितम्
एवं चिन्तयमानस्तु शीघ्रं गर्भाद्विनिःसृतः। भूम्यां तु पततस्तस्य नष्टं यत्पूर्वचिन्तितम्॥
Verse 76
अजायत ततः कन्या निषादस्य गृहे तदा ॥ धनधान्यसमृद्धस्य ब्राह्मणो वर्त्तते स च
अजायत ततः कन्या निषादस्य गृहे तदा। धनधान्यसमृद्धस्य ब्राह्मणो वर्तते स च॥
Verse 77
न च संज्ञायते किञ्चिद्विष्णुमायाविमोहिता ॥ अथ दीर्घस्य कालस्य कृतोद्वाहा यशस्विनी
न च संज्ञायते किञ्चिद्विष्णुमायाविमोहिता। अथ दीर्घस्य कालस्य कृतोद्वाहा यशस्विनी॥
Verse 78
पुत्रान्दुहितरश्चैव जनयामास मायया ॥ भक्ष्याभक्ष्यं च खादेत पेयापेयं च तत्पिबेत्
पुत्रान्दुहितरश्चैव जनयामास मायया। भक्ष्याभक्ष्यं च खादेत पेयापेयं च तत्पिबेत्॥
Verse 79
जीवानि चैव सततं घातितानि ततस्ततः ॥ कार्याकार्यं न जानीते वाच्यावाच्यं तथैति च
जीवानि च सततं तत्र तत्र घातितानि; सा कार्याकार्यं न जानीते, वाच्यावाच्यं च न विवेत्ति।
Verse 80
घटं गृहीत्वा विड्लिप्तवस्त्रक्षालनकारणात् ॥ तीरे निक्षिप्य वस्त्रं स घटं च विनिधाय हि
विड्लिप्तवस्त्रक्षालनार्थं घटं गृहीत्वा, तीरे वस्त्रं निक्षिप्य, तत्रैव घटं च विनिधाय।
Verse 81
स्नातुं गङ्गाजले स्थित्वा विगाहयति जाह्नवीम् ॥ प्रस्वेदघर्मसन्तप्तः स शिरःस्नानमीहते
स्नातुं गङ्गाजले स्थित्वा, जाह्नवीं विगाहते; प्रस्वेदघर्मसन्तप्तः स शिरःस्नानमीहते।
Verse 82
जातस्तपोधनस्तत्र दण्डी कुण्डीधरः पुनः ॥ यत्र पश्यति विप्रोऽसौ मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम्
तत्र पुनस्तपोधनः दण्डी कुण्डीधरश्च कश्चिद् दृश्यते; यत्र स विप्रो मातरं कुण्डीं त्रिदण्डकं च पश्यति।
Verse 83
वस्त्रादि दर्शितं चैव यत्र संस्थापितं पुरा ॥ तत्तेन सर्वं सन्दृष्टं जाते ज्ञाने तु पूर्ववत् ॥
यत्र पुरा वस्त्रादि दर्शितं संस्थापितं च, तत्सर्वं तेन सन्दृष्टम्; ज्ञाने जाते पूर्ववत् सर्वं प्रादुरभवत्।
Verse 84
विप्रेण ज्ञातुकामेन विष्णुमायां यथा पुरा ॥ तत उत्तरतस्तत्र गङ्गायां तु तपोधनः ॥
यथा पुरा विष्णुमायां ज्ञातुकामेन विप्रेण, ततः उत्तरतः तत्र गङ्गायां तपोधनः स्थितः।
Verse 85
वासो गृह्णाति सव्रीडो योगं च परिचिन्तयन् ॥ उपविश्य च गङ्गायाः पुलिने समबालुके ॥
सव्रीडः स वासो गृह्णाति, योगं च परिचिन्तयन्; गङ्गायाः समबालुके पुलिने उपविश्य च।
Verse 86
ततो विन्दति चात्मानं तपसा यत्तदा कृतम् ॥ मया किं कर्म पापेन कृतं निन्द्यं सुदुष्करम् ॥
ततः स तपसा तदा कृतया आत्मानं विन्दति; चिन्तयामास—मया पापेन किं कर्म निन्द्यं सुदुष्करं कृतम्?
Verse 87
एवं निन्दति चात्मानं धिक्कुर्वन् साधुदूषितम् ॥ आचारो वा परिभ्रष्टो येनाहं प्रापितस्त्विमाम् ॥
एवं स आत्मानं निन्दति, साधुदूषितं धिक्कुर्वन्; ‘आचारो वा परिभ्रष्टो येनाहं इमां दशां प्रापितः?’ इति।
Verse 88
निषादस्य कुले जातो भक्ष्याभक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ जीवाश्च घातिताः सर्वे जलस्थलदिवौकसः ॥
निषादकुले जातः, भक्ष्याभक्ष्याणि भक्षितानि; जलस्थलदिवौकसः सर्वे जीवाः घातिताश्च मया।
Verse 89
वेश्मन्यभोज्यभोज्यं च भुक्तं चैव न संशयः ॥ पुत्रा दुहितरश्चैव निषादाज्जनिता मया ॥
वेश्मनि अभोज्यभोज्यं च भुक्तं चैव न संशयः। निषाद्याः स्त्रिया मया पुत्रा दुहितरश्च जाताः॥
Verse 90
ततः किंचापराधं वा केन वा तद्विचिन्तये ॥ येनाहं प्रापितो ह्येनां नैषादीमीदृशीं दशाम् ॥
ततः किमपराधं वा केन वा तद्विचिन्तये। येनाहं प्रापितो ह्येनां नैषादीमीदृशीं दशाम्॥
Verse 91
एतस्मिन्नन्तरे भूमे निषादः क्रोधमूर्च्छितः ॥ पुत्रैः परिवृतस्तत्र मायातीर्थमुपागतः ॥
एतस्मिन्नन्तरे भूमे निषादः क्रोधमूर्च्छितः। पुत्रैः परिवृतस्तत्र मायातीर्थमुपागतः॥
Verse 92
ततो मृगयते भार्यां भक्तियुक्तां शुभेक्षणाम् ॥ परिपृच्छति चैकेकं तप्यमानं तपोधनम् ॥
ततो मृगयते भार्यां भक्तियुक्तां शुभेक्षणाम्। परिपृच्छति चैकेकं तप्यमानं तपोधनम्॥
Verse 93
क्व गतासि प्रियेऽस्माकं त्यक्त्वा पुत्रान् गृहे च माम् ॥ बाला दुहिता रोदिति क्षुधार्त्ता स्तनपायिनी ॥
क्व गतासि प्रियेऽस्माकं त्यक्त्वा पुत्रान् गृहे च माम्। बाला दुहिता रोदिति क्षुधार्त्ता स्तनपायिनी॥
Verse 94
किं नु पश्यथ भार्यां मे गङ्गातीरमुपागता ॥ घटमादाय हस्तेन आगता जलकारणात् ॥
किं नु पश्यथ मे भार्यां या गङ्गातीरमुपागता। हस्तेन घटमादाय जलार्थमागता हि सा॥
Verse 95
तत्रैव च नराः सर्वे मायातीर्थमुपागताः ॥ पश्यन्तेऽत्र परिव्राजं कुम्भं चैव यथास्थितम् ॥
तत्रैव सर्वे नराः मायातीर्थमुपागताः। अत्र परिव्राजकं पश्यन्ति कुम्भं च यथास्थितम्॥
Verse 96
ततो दुःखेन संतप्तः अपश्यंश्च स्वकां प्रियाम् ॥ दृष्ट्वा पटं च कुम्भं च करुणं पर्यवेदयेत् ॥ इदं वासश्च कुम्भश्च नदीकूले च तिष्ठति ॥ न चापि दृश्यते भार्या मम गङ्गामुपागता ॥
ततो दुःखेन संतप्तो नापश्यत् स्वप्रियाम्। पटं कुम्भं च दृष्ट्वा स करुणं पर्यवेदयत्॥ इदं वासश्च कुम्भश्च नदीकूले तिष्ठतः। न दृश्यते मम भार्या या गङ्गामुपागता॥
Verse 97
न चाप्रियं मया अस्युक्ता कदाचिदपि वाचकम् ॥ स्वप्नेऽपि नोक्तपूर्वासि कदाचिदपि चाप्रियम् ॥
न चाप्रियं मयाऽस्योक्ता कदाचिदपि वाचकम्। त्वयापि न कदाचिद् स्वप्नेऽप्युक्तं चाप्रियम्॥
Verse 98
अथवापि पिशाचेन भक्षिताऽऽ भूतराक्षसैः ॥ आकृष्टा किं नु रोगेण गङ्गातीरं समाश्रिता ॥
अथवा पिशाचेन भक्षिता भूतराक्षसैः। आकृष्टा वा किमु रोगेण गङ्गातीरं समाश्रिता॥
Verse 99
किं कृतं दुष्कृतं पूर्वं मया कर्म सुसङ्कटम् ॥ येन मत्पुरतो भार्याप्यदृष्टा विगतिं गता ॥
किं मया पूर्वं दुष्कृतं घोरं कर्म कृतं सुसङ्कटम्। येन मत्पुरतः भार्यापि अदृष्टा विगतिं गता॥
Verse 100
एहि मे सुभगे कान्ते मम चित्तानुवर्त्तिनि ॥ पश्यैतान् बालकान् भीतान् क्लिश्यमानानितस्ततः ॥
एहि मे सुभगे कान्ते मम चित्तानुवर्तिनि। पश्यैतान् बालकान् भीतान् क्लिश्यमानानितस्ततः॥
Verse 101
मां पश्य त्वं वरारोहे त्रिपुत्रानतिबालकान् ॥ चतस्रो दुहितॄः पश्य सर्वाश्च मम मानदे ॥
मां पश्य त्वं वरारोहे त्रिपुत्रानतिबालकान्। चतस्रो दुहितॄः पश्य सर्वाश्च मम मानदे॥
Verse 102
मम पुत्रा रुदन्त्येते बालकास्तव लालसा ॥ नित्यं च दारिका रक्ष मम दुष्कृतकारिणः ॥
मम पुत्रा रुदन्त्येते बालकास्तव लालसाः। नित्यं च दारिकां रक्ष मम दुष्कृतकारिणः॥
Verse 103
कामं मां क्षुधितं चैव ज्ञास्यसे त्वं पिपासितम् ॥ एवमुक्ता च कल्याणि मम मुक्त्या व्यवस्थिताः ॥
कामं मां क्षुधितं चैव ज्ञास्यसे त्वं पिपासितम्। एवमुक्ता च कल्याणि मम मुक्त्यै व्यवस्थिताऽभवत्॥
Verse 104
एवं विलपमानस्य निषादस्य त्वितस्ततः ॥ सव्रीडं भाषते विप्रो निषादं गच्छ नास्ति सा ॥
एवं विलपमानस्य निषादस्य तत्रैव ततोऽथ विप्रः सव्रीडं भाषते—“निषाद, गच्छ; सा नात्रास्ति।”
Verse 105
सुखं योगं च ते नीत्वा सा गता ह्यनिवृत्तये ॥ तं रुदन्तं तथा दृष्ट्वा कारुण्येन परिप्लुतः ॥
“सुखं योगं च ते नीत्वा सा गता ह्यनिवृत्तये; तं तथा रुदन्तं दृष्ट्वा स कारुण्येन परिप्लुतः।”
Verse 106
एते न त्यजनीया स्ते कदाचिदपि पुत्रकाः ॥ परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादस्तस्य सन्निधौ ॥
“एते न त्यजनीया स्ते कदाचिदपि पुत्रकाः।” परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादस्तस्य सन्निधौ तस्थौ।
Verse 107
उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥ अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मभृतां वर ॥
दुःखशोकपरिप्लुतः स मधुरं वाक्यमुवाच—“अहो मुनिवरश्रेष्ठ! अहो धर्मभृतां वर!”
Verse 108
सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः ॥
“त्वया विप्र मधुराक्षरैर्वचनैः सान्त्वितोऽस्मि।”
Verse 109
निषादस्य वचः श्रुत्वा स मुनिः संशितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥
निषादस्य वचः श्रुत्वा स मुनिः संशितव्रतः । दुःखशोकपरिप्लुतो मधुरं वाक्यमुवाच ॥
Verse 110
मा रोदीर्वच्मि भद्रं ते तवाहं सा प्रियाऽभवत् ॥ गङ्गातीरे समासाद्य मुनिर्जातोऽस्महं तथा ॥
मा रोदीर्वच्मि भद्रं ते तवाहं सा प्रियाऽभवत् । गङ्गातीरे समासाद्य मुनिर्जাতोऽस्महं तथा ॥
Verse 111
देशो निर्जलतां याति एषा माया मम प्रिये । सोमो यत्क्षीयते पक्षे पक्षे वापि च वर्द्धते ॥
देशो निर्जलतां याति एषा माया मम प्रिये । सोमो यत्क्षीयते पक्षे पक्षे वापि च वर्द्धते ॥
Verse 112
पेया-पेयं च मे पीतं विक्रीताश्चाप्यविक्रेयाः ॥ अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं न रक्षितम् ॥
पेया-पेयं च मे पीतं विक्रीताश्चाप्यविक्रेयाः । अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं न रक्षितम् ॥
Verse 113
अथ केनापि ग्राहेण स्नायमाना तपस्विनी ॥ गृहीता तोयमध्ये तु जिह्वालोडेन चाबला ॥
अथ केनापि ग्राहेण स्नायमाना तपस्विनी । गृहीता तोयमध्ये तु जिह्वालोडेन चाबला ॥
Verse 114
निषादं भाषते तत्र गच्छ किं परिक्लिश्यसे ॥ बालांस्तान्परिरक्षस्व आहारैर्विविधैरपि ॥
सा तत्र निषादं संबोध्याब्रवीत्—गच्छ; किं परिक्लिश्यसे? तान् बालान् अपि विविधैराहारैः परिरक्षस्व।
Verse 115
स तेन चोदितो ह्येवं निषादो नावगच्छति ॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम् ॥
एवं तेन चोदितो निषादो नाबुध्यत; अथ मधुरं स्वरमादाय स द्विजोत्तमं प्रत्युवाच।
Verse 116
अहं मायाप्रलोभेन गङ्गातीरमुपागतः ॥ दण्डं कुण्डीं च वस्त्रं च तीरे संस्थाप्य यत्ननः ॥ ततः स्नानविधानेन निमग्नस्तज्जलेऽमले ॥
अहं मायाप्रलोभेन गङ्गातीरमुपागतः। दण्डं कुण्डीं च वस्त्रं च तीरे यत्नतः संस्थाप्य, ततः स्नानविधानेन तज्जलेऽमले निमग्नः।
Verse 117
ततो विप्रवचः श्रुत्वा तूष्णीमासीन् मुनिस्तदा ॥ ब्राह्मणानुगतं स्थानमात्मनात्मानुसंस्थितः ॥
ततः विप्रवचः श्रुत्वा मुनिस्तदा तूष्णीमासीत्। ब्राह्मणानुगते स्थाने आत्मन्यात्मानुसंस्थितः स्थितवान्।
Verse 118
किं मया विकृतं कर्म सेवमानेन माधव ॥ तपश्च तप्यमानेन किं मया विकृतं कृतम् ॥
किं मया विकृतं कर्म सेवमानेन माधव? तपश्च तप्यमानेन किं मया विकृतं कृतम्?
Verse 119
त्वया न तत्कृतं किंचिच्छुभं वाशुभमेव वा ॥ सर्वं मायामयं तत्र विस्मयात्परितप्यसे ॥
त्वया तत्र न किञ्चिदपि शुभमशुभं वा कृतं; सर्वं तत्र मायामयं, त्वं तु विस्मयात् परितप्यसे।
Verse 120
धन्वी तूणी शरी खड्गी मायाबलपराक्रमः ॥ मां च पश्यति वै नित्यं मायाबलसुसंस्थितम् ॥
धन्वी तूणीशरीखड्गी मायाबलपराक्रमः स नित्यं मां पश्यति, मायाबलसुसंस्थितं च।
Verse 121
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ॥ अन्नात्प्रवर्तते जन्तुरेषा माया मम प्रिया ॥
शब्दः स्पर्शो रूपं रसः गन्धः पञ्चमः; अन्नात् प्रवर्तते जन्तुः—एषा मम प्रिया माया।
Verse 122
पुनश्च पत्रादियुतमेतन्मायाबलं मम ॥ एकबीजात्प्रकीर्णाद्वै जायन्ते तानि भूरिशः ॥
पुनश्च पत्रादियुतं ममैतन्मायाबलं; एकबीजात् प्रकीर्णात् वै तानि भूरिशो जायन्ते।
Verse 123
वडवामुखमास्थाय पिबामि तदहं जलम् ॥ वायुं मायामयं कृत्वा मेघेषु विसृजाम्यहम्
वडवामुखमास्थाय तदहं जलं पिबामि; वायुं मायामयं कृत्वा मेघेषु विसृजाम्यहम्।
Verse 124
मम मायाबलं ह्येतद्येन तिष्ठाम्यहं जले ॥ प्रजापतिं च रुद्रं च सृजामि च वहामि च
मम मायाबलमेवैतद्येनाहं जले तिष्ठामि; प्रजापतिं च रुद्रं च सृजामि वहामि च।
Verse 125
यथा ब्राह्मणमुख्येन प्राप्ता स्त्रियोनिरेव च ॥ न तस्य विकृतं कर्म अपराधो न विद्यते
यथा ब्राह्मणमुख्येनापि स्त्रियोनिः प्राप्ता भवति, तथा तस्य कर्म न विकृतं, न चापराधो विद्यते।
Verse 126
तथा स्वर्गसहस्राणामेकं चापि न रोचते ॥ ज्ञातुमिच्छामि ते मायां यया क्रीडसि माधव
तथा स्वर्गसहस्राणामेकमपि न मे रोचते; हे माधव, यया मायया त्वं क्रीडसि तां ते मायां ज्ञातुमिच्छामि।
Verse 127
योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्वसामि नरकेषु च ॥ धिक् तपो धिक् च मे कर्म धिक् फलं धिक् च जीवितम्
योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्वसामि नरकेषु च, धिक् तपो धिक् च मे कर्म, धिक् फलं धिक् च जीवितम्।
Verse 128
गम्यागम्यं न जानाति मायाजालेन मोहितः ॥ पञ्चाशद्वर्षके काले मया ख्यातः स ब्राह्मणः
मायाजालेन मोहितो गम्यागम्यं न जानाति; पञ्चाशद्वर्षके काले मया ख्यातः स ब्राह्मणः।
Verse 129
परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादो विगतज्वरः ॥ श्लक्ष्णं वचनमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्
परिव्राजकस्य वचः श्रुत्वा निषादो विगतज्वरः। श्लक्ष्णं वचनमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्॥
Verse 130
किमिदं भाषसे विप्र अव्यक्तं यत्कदाचन ॥ न भावं वा यद्धटितं स्त्रियः पुंस्त्वं सदैव हि
किमिदं भाषसे विप्र अव्यक्तं यत्कदाचन। न भावं वा यद्धटितं स्त्रियः पुंस्त्वं सदैव हि॥
Verse 131
निषादस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणो दुःखमूर्च्छितः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं गङ्गातीरे च धीवरम्
निषादस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणो दुःखमूर्च्छितः। उवाच मधुरं वाक्यं गङ्गातीरे च धीवरम्॥
Verse 132
शीघ्रं गच्छ स्वकं देशमेतान् गृह्य स्वबालकान् ॥ सर्वेषां च यथासंख्यं स्नेहः कर्त्तव्य एव च
शीघ्रं गच्छ स्वकं देशमेतान् गृह्य स्वबालकान्। सर्वेषां च यथासंख्यं स्नेहः कर्त्तव्य एव च॥
Verse 133
किं त्वया दुष्कृतं कर्म कृतं पूर्वं पुरातनम् ॥ मम यद्भाषसे चैव स्त्रीत्वं प्राप्तोऽसि तत्कथम्
किं त्वया दुष्कृतं कर्म कृतं पूर्वं पुरातनम्। मम यद्भाषसे चैव स्त्रीत्वं प्राप्तोऽसि तत्कथम्॥
Verse 134
केन दोषेण प्राप्तस्त्वं स्त्रीत्वं भूत्वा पुमान् पुनः ॥ पुंस्त्वं चैव कथं प्राप्त एतदाचक्ष्व पृच्छतः
केन दोषेण त्वं स्त्रीत्वं प्राप्तः, भूत्वा च पुनः पुमान्? पुंस्त्वं च कथं प्राप्तम्? एतत् पृच्छतः मम आचक्ष्व।
Verse 135
एवं तस्य वचः श्रुत्वा स ऋषिः संहितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं मायातीर्थजलेचरम्
एवं तस्य वचः श्रुत्वा स ऋषिः संहितव्रतः । उवाच मधुरं वाक्यं मायातीर्थजलेचरम् ॥
Verse 136
निषाद शृणु तत्त्वेन मत्कथां च प्रजल्पतः ॥ न मया दुष्कृतं किंचित्कृतं कुत्रापि तत्त्वतः
निषाद शृणु तत्त्वेन मत्कथां च प्रजल्पतः । न मया दुष्कृतं किंचित् कृतं कुत्रापि तत्त्वतः ॥
Verse 137
एकभक्तं मयाचारें अभक्ष्यं चैव वर्जितम् ॥ स मयाराधितो देवो लोकनाथो जनार्दनः ॥ कर्मभिर्बहुभिश्चैव मया दर्शनकाङ्क्षिणा
एकभक्तं मयाचारं अभक्ष्यं चैव वर्जितम् । स मयाराधितो देवो लोकनाथो जनार्दनः । कर्मभिर्बहुभिश्चैव मया दर्शनकाङ्क्षिणा ॥
Verse 138
अथ दीर्घेण कालेन मया दृष्टो जनार्द्दनः ॥ वरेण छन्दयामास बहुधा मायया ततः
अथ दीर्घेण कालेन मया दृष्टो जनार्दनः । वरेण छन्दयामास बहुधा मायया ततः ॥
Verse 139
मया नाभीप्सितस्तस्माद्दीयमानो वरस्ततः ॥ मायां मे दर्शय विभो विष्णो प्रणतवत्सल
तस्मात् प्रदीयमानो वरः मया नाभीप्सितः। हे विभो विष्णो, प्रणतवत्सल, मे मायां दर्शय।
Verse 140
ततो मां भाषते विष्णुर्मायां दृष्ट्वा ह्यलं द्विज ॥ मया पुनः पुनश्चोक्तो मम प्रीत्या प्रदर्शय
ततः विष्णुर्मां भाषते— “मायां दृष्ट्वा ह्यलं, द्विज।” अहं तु पुनः पुनः अवदं— “मम प्रीत्या प्रदर्शय।”
Verse 141
ततोऽहं तेन चाप्युक्तस्तर्हि द्रक्षत्यलं भवान् ॥ गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गां स्नात्वेत्यन्तर्हितोऽभवत्
ततोऽहं तेनोक्तः— “तर्हि भवान् अलं द्रक्ष्यति। कुब्जाम्रके गङ्गां गच्छ; स्नात्वा…” इत्युक्त्वा स अन्तर्हितोऽभवत्।
Verse 142
न तत्र किंचिज्जानामि किमिदं किं प्रवर्त्तते ॥ निषादीगर्भसम्भूतस्तव पत्न्यभवं ततः
तत्राहं किञ्चिदपि न जानामि— किमिदं, किं प्रवर्तते। ततः निषादीगर्भसम्भूता तव पत्नी अहं अभवम्।
Verse 143
केनचित्कारणेणात्र प्रविष्टो जाह्नवीजले ॥ स्नात्वाऽपश्यं पूर्ववच्छ तावज्जातो ऋषिस्त्वहम् ॥
केनचित् कारणेनात्र जाह्नवीजले प्रविष्टोऽहम्। स्नात्वा पूर्ववदपश्यं, तावज्जातोऽहं ऋषिः।
Verse 144
निषाद पश्य कुण्डीं च मात्रां वस्त्रं यथा पुरा ॥ पञ्चाशद्वर्षदेशीयो जातोऽस्मि त्वद्गृहे वसन् ॥ दण्डवस्त्रादि यत्किञ्चिन्न जीर्णं गङ्गया हृतम् ॥
निषाद, पश्य—कुण्डी च मात्रा च वस्त्रं च यथापूर्वम्। त्वद्गृहे वसन् अहं पञ्चाशद्वर्षदेशीयो जातः। दण्डवस्त्रादि यत्किञ्चिद् अजीर्णं तद् गङ्गया हृतम्॥
Verse 145
एवं तेन ततश्चोक्ता निषादोऽदृश्यतां गतः ॥ ये च ते बालकास्तत्र तेषां कश्चिन्न दृश्यते ॥
एवं तेनोक्त्वा ततः निषादोऽदृश्यतां गतः। ये च ते बालकास्तत्र तेषां कश्चिन्न दृश्यते॥
Verse 146
स ततो ब्राह्मणो देवि तपस्तपति निश्चितम् ॥ ऊर्ध्वश्वासोर्ध्वबाहुश्च वायुभक्षपरायणः ॥
स ततो ब्राह्मणो देवि तपस्तपति निश्चितम्। ऊर्ध्वश्वासोर्ध्वबाहुश्च वायुभक्षपरायणः॥
Verse 147
तस्य प्रतिष्ठमानस्य अपराह्णं तु जायते ॥ ततः प्रमुच्यते तोयं देवि कृत्वा यथोचितम् ॥
तस्य प्रतिष्ठमानस्य अपराह्णं तु जायते। ततः प्रमुच्यते तोयं देवि कृत्वा यथोचितम्॥
Verse 148
कर्मण्यानि च पुष्पाणि आहृत्य श्रद्धयान्वितः ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं वीरासनमुपागतः ॥
कर्मण्यानि च पुष्पाणि आहृत्य श्रद्धयान्वितः। अर्चयित्वा यथान्यायं वीरासनमुपागतः॥
Verse 149
वृतस्तु ब्राह्मणैर्मुख्यैर्गङ्गास्नानेषु वै द्विजः ॥ ऊचुस्ततो द्विजास्तत्र तपस्विनमनिन्दितम् ॥
गङ्गास्नानतीर्थेषु मुख्यमैर्ब्राह्मणैः परिवृतो द्विजः। ततस्तत्र द्विजाः तपस्विनमनिन्दितं प्रति वचनमूचुः॥
Verse 150
पूर्वाह्णे स्थापयित्वात्र मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम् ॥ इतो गतोऽसि ब्रह्मेन्द्र स्थापयित्वा तु धीवरान् ॥ विस्मृतं किं त्वया स्थानं कथं शीघ्रं न चागतः ॥
पूर्वाह्णे त्वया अत्र मात्रा कुण्डी त्रिदण्डकश्च स्थापिता। ततः धीवरान् नियोज्य हे ब्रह्मेन्द्र इतो गतोऽसि। किं त्वया स्थानं विस्मृतम्? कथं शीघ्रं न पुनरागतः?
Verse 151
एतस्मिन्नन्तरे देवि स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ अद्य पञ्चाशद्वर्षाणि अमावास्याद्य चैव हि ॥
एतस्मिन्नन्तरे देवि स ब्राह्मणपुङ्गवः अवदत्—अद्य पञ्चाशद्वर्षाणि; अद्यैव च अमावास्या॥
Verse 152
कथमेवतावतङ्कालं मामूचुर्ब्राह्मणाश्च किम् ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं स्वां मात्रां चापराह्णिके ॥ कथं कालेऽनुसम्प्राप्तः किमेतदिति भाषते ॥
कथं तावद् एतत्कालं मामूचुः ब्राह्मणाः किम्? पूर्वाह्णे स्वां मात्रां स्थापयित्वा, अपराह्णे च, कथं कालेऽनुसम्प्राप्तः? किमेतदिति स भाषते॥
Verse 153
एतस्मिन्नन्तरे देवि ब्राह्मणाय ततो मया ॥ दर्शयित्वा निजं रूपं तमवोचमिदं धरे
एतस्मिन्नन्तरे देवि ततो मया ब्राह्मणाय निजं रूपं दर्शयित्वा, हे धरे, इदं वचनमुक्तम्॥
Verse 154
किमिदं भ्रान्तरूपोऽसि किं वा त्वं दृष्टवानसि ॥ पश्यामि त्वां व्यग्रमिव सावधानो भव स्वयम्
किमिदं, भ्रान्तरूपोऽसि? किं वा त्वं किञ्चिद् दृष्टवानसि? त्वां व्यग्रमिव पश्यामि; स्वयमेव सावधानः समाहितश्च भव।
Verse 155
एवमुक्तः स तु मया भूमौ कृत्वा शिरः स्वकम् ॥ उवाच दुःखितो दीनो निःश्वस्य च मुहुर्मुहुः
एवमुक्तः स मया भूमौ स्वशिरः कृत्वा, दुःखितो दीनश्च, मुहुर्मुहुः निःश्वस्य उवाच।
Verse 156
अहो देव द्विजा एते मां वदन्ति जगद्गुरो ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं वस्त्रं दण्डकमण्डलू ॥ आगतोऽस्यपराह्ने किं स्थलṃ विस्मृतवानसि
अहो देव! एते द्विजा मां ‘जगद्गुरो’ इति वदन्ति। पूर्वाह्ने त्वया वस्त्रं दण्डकमण्डलू च स्थापयित्वा, अपराह्ने एव आगतः; किं स्थानं विस्मृतवानसि?
Verse 157
अहं व्याधस्य वै भूत्वा भार्या च व्याधयोनिजा ॥ पञ्चाशद्वर्षपर्यन्तं तत्र स्थित्वा ततः किल
अहं व्याधो भूत्वा, व्याधयोनिजां भार्यां च गृहीत्वा, पञ्चाशद्वर्षपर्यन्तं तत्र स्थित्वा, ततः किल…
Verse 158
तस्माच्चैव त्रयः पुत्रास्तिस्रश्चापि च कन्यकाः ॥ जातान्येवमपत्यानि दुष्टकर्मकृतस्तथा
तस्माच्चैव त्रयः पुत्राः तिस्रश्च कन्यकाः जाताः; एवं दुष्टकर्मकृतः तथाविधानि अपत्यानि जातानि।
Verse 159
स्नातुं कदाचिद्गङ्गायां गतोऽहं तीरभूमिगः ॥ स्थापयित्वाद्य स्वं वस्त्रं मग्नः स्नास्यन् जलेऽमले ॥ उन्मज्य स्वयं पुनश्चैव प्राप्तो रूपं मुनिस्तुतम्
कदाचिदहं स्नातुमिच्छन् गङ्गायां गतोऽस्मि तीरभूमिमुपेत्य। अद्य स्ववस्त्रं स्थापयित्वा जलेऽमले मग्नः स्नास्यन्, ततः स्वयमेवोन्मज्य पुनर्मुनिस्तुतं रूपं प्राप्तवान्।
Verse 160
भक्षितं किमकर्मण्यं सेवमानेन चाच्युत ॥ व्यभिचारश्च मे तत्र को जातस्तव अर्चने
किमकर्मण्यं मया भक्षितं, अच्युत, सेवमानेन च? तव अर्चने तत्र मम व्यभिचारः को जातः?
Verse 161
एतदाचक्ष तत्त्वेन येनाहं नरकं गतः ॥ एतच्चिन्ताव्याकुलोऽहं निबोध भगवन्मम
एतत् तत्त्वेन मे आचक्ष, येनाहं नरकं गतः। एतच्चिन्तया व्याकुलोऽहं; भगवन्, मम निबोध।
Verse 162
मायालुब्धेन हि मया पूर्वं विज्ञापितो ह्यसि ॥ नान्यत्स्मरामि पापं च नरके येन पातितः
मायालुब्धेन मया पूर्वं त्वं विज्ञापितो ह्यसि। नान्यत् स्मरामि पापं च, येनाहं नरके पातितः।
Verse 163
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा कारुण्यपरिदेवितम् ॥ उक्तवानस्मि तं विप्रं दुःखसंतप्तमानसम्
तस्य कारुण्यपरिदेवितं वचः श्रुत्वा, दुःखसंतप्तमानसं तं विप्रं प्रति अहं ततो वाक्यमुक्तवान्।
Verse 164
मा दुःखं कुरु विप्रेन्द्र आत्मदोषसमुद्भवम् ॥ विकर्म न कृतं किञ्चिदपि मे विप्र पूजने ॥ येन दुःखमनुप्राप्तं तिर्यग्योनिं च वै गतः
मा दुःखं कुरु विप्रेन्द्र; एतद् दुःखम् आत्मदोषसमुद्भवम्। मम पूजने, हे विप्र, त्वया किञ्चिदपि विकर्म न कृतम्; येन दुःखमनुप्राप्तं तिर्यग्योनिं च वै गतः।
Verse 165
उक्तमेव मया पूर्वं शृणु ब्राह्मणपुङ्गव ॥ वरान् वरय भो ब्रह्मन् त्वं मायां वृतवानसि
उक्तमेव मया पूर्वं शृणु ब्राह्मणपुङ्गव। वरान् वरय भो ब्रह्मन्; त्वं मायां वृतवानसि।
Verse 166
ददामि दिव्यभोगान्वै भौमान्वापि तवेप्सितम् ॥ तांस्तु नेच्छसि मायाया दर्शनं वृतवानसि
ददामि दिव्यभोगान् वै भौमान् वापि तवेप्सितम्। तान् तु नेच्छसि; मायाया दर्शनं वृतवानसि।
Verse 167
दृष्टा तु वैष्णवी माया या त्वया ब्राह्मणेप्सिता ॥ न गतो दिवसश्रेष्ठ नापराह्णेऽपि कुत्रचित् ॥ वर्षाणि चैव पञ्चाशान्निषादस्य गृहेऽपि न
दृष्टा तु वैष्णवी माया या त्वया ब्राह्मणेप्सिता। न गतो दिवसश्रेष्ठ नापराह्णेऽपि कुत्रचित्; वर्षाणि चैव पञ्चाशान् निषादस्य गृहेऽपि न।
Verse 168
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥ या एषा वैष्णवी माया त्वया ब्राह्मण ईप्सिता
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व द्विजोत्तम। या एषा वैष्णवी माया त्वया ब्राह्मण ईप्सिता—
Verse 169
यत्त्वया दुष्कृतं कर्म व्यभिचारश्च तत्र वै ॥ अर्च्चनं च न ते भ्रष्टं तपश्चैव न नाशितम्
यद्यपि तत्र विषये त्वया दुष्कृतं कर्म व्यभिचारश्च कृतः, तथापि तव अर्चनं न भ्रष्टं तपश्च न नाशितम्।
Verse 170
भवान्तरे कृतं यच्च येनेदं प्राप्तवान्महत् ॥ दुःखं तच्च तवाख्यास्ये शृणु ब्राह्मणसत्तम
भवान्तरे कृतं यत् कर्म येनेदं महद्दुःखं त्वया प्राप्तम्, तत् तेऽहं व्याख्यास्यामि—शृणु, ब्राह्मणसत्तम।
Verse 171
मम भक्ताः द्विजाः शुद्धा यत्त्वया नाभिवादिताः ॥ तत्पापादीदृशो भोगस्तव जातो हि दुःखदः
मम भक्तान् शुद्धान् द्विजान् त्वया यन्नाभिवादितान्, तत्पापात् तव दुःखदः एष भोगः जातः।
Verse 172
ये च भागवताः शुद्धास्ते नूनं मम मूर्त्तयः ॥ तान्विप्रान्ये नमस्यन्ति ते मामेव नमस्यते ॥ विदितोऽस्मीह विप्रेन्द्र तैरहं नात्र संशयः
ये भागवताः शुद्धाः ते नूनं मम मूर्तय एव। ये तान् विप्रान् नमस्यन्ति ते मामेव नमस्यन्ति। विदितोऽस्मि इह विप्रेन्द्र तैः—नात्र संशयः।
Verse 173
मम दर्शनकामाः ये ते मे भक्ताः द्विजास्तथा ॥ शुद्धा भागवताः पूज्या द्रष्टव्याः सर्वदा नृभिः ॥
ये मम दर्शनकामाः ते मे भक्ताः द्विजास्तथा। शुद्धा भागवताः पूज्याः द्रष्टव्याश्च सदा नृभिः।
Verse 174
विशेषेण कलौ ब्रह्मन् द्विजरूपो ह्यवस्थितः ॥ तस्माद् ब्राह्मणभक्ता ये ते मद्भक्ता न संशयः ॥
विशेषेण कलियुगे ब्रह्मन् द्विजरूपेण हि भगवान् प्रतिष्ठितः। तस्मात् ये ब्राह्मणेषु भक्ताः ते मम भक्ताः—अत्र न संशयः॥
Verse 175
यो मां प्राप्तमिहेच्छेत यस्यावाच्यं न विद्यते ॥ अनन्यमानसो भूत्वा मद्भक्तेषु नियोजयेत् ॥
यो मां प्राप्तुमिहेच्छेत, यस्य वाचि न किमप्यनुचितं विद्यते, स अनन्यमानसो भूत्वा मद्भक्तेषु सेवायां नियोजयेत्॥
Verse 176
गच्छ ब्राह्मण सिद्धोऽसि यदा प्राणान् विमोक्ष्यसि ॥ तदा आगन्तासि मत्स्थानं श्वेतद्वीपं न संशयः ॥
गच्छ ब्राह्मण, सिद्धोऽसि। यदा प्राणान् विमोक्ष्यसि तदा मत्स्थानं श्वेतद्वीपं आगन्तासि—न संशयः॥
Verse 177
एवमुक्त्वा वरारोहे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ सोऽपि द्विजस्तनुं त्यक्त्वा मायातीर्थे यशस्विनि ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म श्वेतद्वीपमुपागतः ॥
एवमुक्त्वा वरारोहे तत्रैवान्तरहितोऽभवम्। सोऽपि द्विजः मायातीर्थे तनुं त्यक्त्वा, यशस्विनि, सुदुष्करं कर्म कृत्वा श्वेतद्वीपमुपागतः॥
Verse 178
मायया किं तव धरे न मायां ज्ञातुमर्हसि ॥ मम मायां न जानन्ति देवदानवराक्षसाः ॥
मायया किं तव धरे? न त्वं मायां ज्ञातुमर्हसि। मम मायां न जानन्ति देवाः दानवाः राक्षसाश्च॥
Verse 179
एतत्ते कथितं भूमे मायाख्यानं महौजसम् ॥ मायाचक्रमिति ख्यातं सर्वपुण्यसुखावहम् ॥
एतत्ते भूमे कथितं महौजसं मायाख्यानम्। ‘मायाचक्रम्’ इति ख्यातं सर्वपुण्यसुखावहम्॥
Verse 180
आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परन्तपः ॥ पुण्यानां परमं पुण्यं गतीनां च परा गतिः ॥
आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परन्तपः। पुण्यानां परमं पुण्यं गतीनां च परा गतिः॥
Verse 181
नित्यं पठेद्यो भक्तेषु अभक्तेषु न कीर्तयेत् ॥ मा पठेन्नीचमध्येषु मा पठेच्छास्त्रदूषके ॥
नित्यं पठेद् यो भक्तेषु अभक्तेषु न कीर्तयेत्। मा पठेन् नीचमध्येषु मा पठेच्छास्त्रदूषके॥
Verse 182
अग्रतः पृच्छता शूद्रमद्भक्तेषु तथाग्रतः ॥ पठते शोभते विप्रो न तु ये शास्त्रदूषकाः ॥
अग्रतः पृच्छता शूद्रमद्भक्तेषु तथाग्रतः। पठते शोभते विप्रो न तु ये शास्त्रदूषकाः॥
Verse 183
कल्यमुत्थाय यो भूमे पठते च दृढव्रतः ॥ तेन द्वादश वर्षाणि ममाग्रे पठितं भवेत् ॥
कल्यमुत्थाय यो भूमे पठते च दृढव्रतः। तेन द्वादश वर्षाणि ममाग्रे पठितं भवेत्॥
Verse 184
अथ पूर्णेन कालेन पुमान् पञ्चत्वमागतः ॥ मद्भक्तो जायते देवि वियोनिं न च गच्छति ॥
अथ पूर्णेन कालेन पुमान् पञ्चत्वमागतः । मद्भक्तो जायते देवि वियोनिं न च गच्छति ॥
Verse 185
य एवँ शृणुयान्नित्यं महाख्यानं वसुन्धरे ॥ न स जायेत मन्दात्मा वियोनिं नैव गच्छति ॥
य एवँ शृणुयान्नित्यं महाख्यानं वसुन्धरे । न स जायेत मन्दात्मा वियोनिं नैव गच्छति ॥
Verse 186
एतत्ते कथितं भद्रे त्वया यत्पूर्वमीप्सितम् ॥ मुच्यमाना वरारोहे किमन्यत्परिपृच्छसि ॥
एतत्ते कथितं भद्रे त्वया यत्पूर्वमीप्सितम् । मुच्यमाना वरारोहे किमन्यत्परिपृच्छसि ॥
Frequently Asked Questions
The chapter presents māyā as an epistemic and causal force that makes natural cycles and embodied experience appear contradictory or self-concealing, leading beings into misrecognition. Through the Somaśarman episode, the text instructs that fascination with māyā can result in prolonged delusion, while disciplined devotion and ethical conduct—especially reverence toward pure bhāgavata brāhmaṇas—supports clarity and social stability.
Seasonal markers (ṛtu) are referenced through examples such as hemanta and grīṣma (temperature reversals in water), and lunar timing is noted via Soma’s waxing and waning across pakṣa (fortnight). The narrative also specifies a calendrical point: amāvāsyā is mentioned in the later portion when the brāhmaṇa reflects on time and ritual placement.
Varāha explains māyā using hydrological and seasonal contrasts—rainfall filling regions while other places become dry, waterbodies swelling in rains and drying in summer, and the ocean-water cycle via clouds producing sweet rain. By placing these within a discourse to Pṛthivī, the text frames terrestrial balance as governed by systemic cycles that can appear paradoxical, encouraging an interpretive stance that links ethical cognition with ecological observation.
The chapter references major cosmological and cultural figures as part of the māyā-exposition: Rudra, Indra, Prajāpati, the Pitṛgaṇas, the Dvādaśādityas, and Bṛhaspati, along with Varuṇa and Kubera in role-based examples. The narrative’s human exemplar is the brāhmaṇa Somaśarman, whose transformation is used to discuss social identity, devotion, and moral accountability.