Sarga 45

Verse 1

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥१॥

సత్యపరాక్రముడైన మహాత్మ రాముని పట్ల అనురక్తులైన ప్రజలు, ఆయన వనవాసానికి బయలుదేరగా, ఆయనను వెంబడించి అనుసరించారు।

Verse 2

निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि ।नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥२॥

రాజును మరియు సుహృద్వర్గాన్ని బలవంతంగా తిరిగివచ్చేలా చేసినప్పటికీ, రాముని రథాన్ని అనుసరించిన వారు మాత్రం ఏమాత్రం తిరిగి రాలేదు; వారు రామరథాన్నే వెంబడిస్తూ సాగారు॥

Verse 3

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः ।बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥३॥

అయోధ్యలో నివసించే పురుషులకు మహాయశస్సుగల, గుణసంపన్నుడైన రాముడు పూర్ణచంద్రునివలె ప్రియుడైయుండెను॥

Verse 4

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा ।कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥४॥

కాకుత్స్థవంశజుడైన రాముడు తన ప్రజలు ఎంతగా వేడుకున్నా, తండ్రి వాక్యాన్ని సత్యం చేయాలనే సంకల్పంతో అడవికే సాగిపోయాడు।

Verse 5

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव ।उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥५॥

స్నేహంతో వారిని తిలకిస్తూ—కళ్లతోనే త్రాగుతున్నట్లుగా—రాముడు ఆ ప్రజలతో తన పిల్లలతో మాట్లాడినట్లే మృదువుగా పలికాడు।

Verse 6

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् ।मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥६॥

‘అయోధ్యావాసులారా! నాపై మీరు చూపిన ప్రేమ, గౌరవం—నా ప్రియార్థంగా, ముఖ్యంగా భరతునిపై నిలపండి।’

Verse 7

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः ।करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च ॥७॥

‘భరతుడు సద్గుణసంపన్నుడు, కైకేయి ఆనందాన్ని పెంపొందించేవాడు; మీకు ప్రియమైనదీ, హితమైనదీ—రెండింటినీ యథావిధిగా చేస్తాడు।’

Verse 8

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः ।अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥८॥

అతడు వయసులో యౌవనుడైనా జ్ఞానంలో పరిపక్వుడు—మృదుస్వభావుడైయుండి కూడా పరాక్రమం, సద్గుణాలతో యుక్తుడు. మీకు తగిన భర్తగా, భయాన్ని తొలగించే రక్షకుడిగా అతడే అవుతాడు।

Verse 9

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः ।अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥९॥

అతడు రాజోచిత గుణాలతో యుక్తుడై యువరాజుగా గుర్తింపబడినవాడు. కాబట్టి నేను చేసినట్లే, శిష్టులు చేసే విధంగా, మీరు కూడా భర్త ఆజ్ఞను ఆచరించవలెను।

Verse 10

न च सन्तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि ।महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥१०॥

నేను వనవాసానికి వెళ్లిన తరువాత మహారాజు శోకంలో మునగకుండునట్లు—నాకు ప్రియమైనది చేయదలచితే అట్లే చేయుము।

Verse 11

यथा यथा दाशरथि र्धर्म एवास्थितोऽभवत् ।तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥११॥

దాశరథి ఎంతెంతగా కేవలం ధర్మంలోనే స్థిరుడై నిలిచెనో, అంతెంతగా ప్రజలు రామునే తమ ప్రభువుగా, రాజుగా కోరుకున్నారు।

Verse 12

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह ।चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुरनिवासिनम् ॥१२॥

సౌమిత్రితో కూడిన రాముడు, కన్నీళ్లతో కప్పబడి దుఃఖితులైన నగరవాసులను, తన గుణాలతో బంధించినట్లుగా వెనుకకు లాగుతూ తీసుకెళ్లెను।

Verse 13

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा ।वयः प्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥१३॥

ఆ ద్విజులు—జ్ఞానం, వయస్సు, తపోబలములచే త్రివిధ వృద్ధులు—దూరంగా నిలిచి, వృద్ధాప్యంతో కంపించే శిరస్సులతో, ఈ వాక్యములు పలికిరి।

Verse 14

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः ।निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि ॥१४॥

హే ఉత్తమ జాతికి చెందిన వేగవంతమైన అశ్వములారా! రాముని మోసుకొని పోతున్న మీరు తిరిగి రండి; ఇక ముందుకు పోవద్దు. ముందుకు వెళ్లుట తగదు; మీ స్వామికి హితముగా ఉండండి॥

Verse 15

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः ।यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः ॥१५॥

ప్రాణులందరికీ చెవులు ఉన్నాయి; ముఖ్యంగా అశ్వములకు వినికిడి అత్యంత తీక్షణం. కాబట్టి మా యాచనను గ్రహించి మీరు తిరిగి రండి॥

Verse 16

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः ।उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम् ॥१६॥

ఆయన ధర్మనిష్ఠుడు, విశుద్ధహృదయుడు, వీరుడు, శుభమైన దృఢవ్రతుడు. మీ స్వామిని నగరమునుండి అడవికి మోసుకుపోవద్దు; తిరిగి నగరానికే మోసుకురావాలి॥

Verse 17

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् ।अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥१७॥

ఇలా ఆర్తంగా విలపిస్తున్న ఆ వృద్ధ బ్రాహ్మణులను చూసి రాముడు వెంటనే రథమునుండి దిగివచ్చెను॥

Verse 18

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीत स्सहलक्ष्मणः ।सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥१८॥

అప్పుడు వనగమనానికి నిశ్చయించిన శ్రీరాముడు సీతా లక్ష్మణులతో కలిసి రథాన్ని విడిచి పాదయాత్రగా సాగెను; నెమ్మదిగా, దగ్గరదగ్గర అడుగులు వేస్తూ ముందుకు నడిచెను।

Verse 19

द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः ।न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥१९॥

కానీ ధర్మప్రియుడు, కరుణానేత్రుడైన శ్రీరాముడు పాదయాత్రగా వస్తున్న ఆ బ్రాహ్మణులను వెనుక వదిలి రథంలో ముందుకు వెళ్లలేకపోయెను।

Verse 20

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः ।ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥२०॥

రాముడు అలాగే ముందుకు సాగుతున్నాడని చూసి, మనస్సు కలవరపడి అత్యంత దుఃఖించిన బ్రాహ్మణులు రామునితో ఈ మాటలు పలికిరి।

Verse 21

ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति ।द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी ॥२१॥

హే బ్రాహ్మణహితైషీ! ఈ సమస్త బ్రాహ్మణసముదాయం నిన్ను అనుసరిస్తోంది; బ్రాహ్మణుల భుజాలపై మోసుకొనివచ్చే ఈ పవిత్ర అగ్నులు కూడా నీ వెంటే సాగుతున్నాయి।

Verse 22

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः ।पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये ॥२२॥

మా వాజపేయ యజ్ఞమునుండి లభించిన ఈ ఛత్రాలను చూడుము; వర్షాకాలాంతంలో మేఘాలు వెంబడినట్లు ఇవి మా వెనుక వెనుక వచ్చుచున్నవి।

Verse 23

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते ।एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः ॥२३॥

ఓ వత్సా! నీకు ఛత్రం లేదు, సూర్యకిరణాల వేడితో నీవు బాధపడుతున్నావు; అందుకే మా వాజపేయ యజ్ఞసంబంధమైన పవిత్ర ఛత్రాలతో నీకు నీడ కల్పిస్తాము।

Verse 24

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी ।त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥२४॥

ఓ వత్సా! మా బుద్ధి ఎప్పుడూ వేదమంత్రాల అనుసారిణిగా ఉండేది; అది ఇప్పుడు నీ కోసమే వనవాస ధర్మానుసారిణిగా మారింది।

Verse 25

हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम् ।वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥२५॥

వేదాలు—మాకు పరమ ధనం—మా హృదయాల్లోనే స్థిరంగా ఉంటాయి; శీలధర్మంతో రక్షింపబడిన మా భార్యలు కూడా గృహాల్లోనే నివసిస్తారు।

Verse 26

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः ।त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम् ॥२६॥

నీతో వెళ్లాలనే మా సంకల్పం దృఢంగా స్థిరపడింది; దీనిపై మళ్లీ మరో నిర్ణయం అవసరం లేదు. కానీ నీవే ఇక్కడ ధర్మాన్ని ఉపేక్షిస్తే, ధర్మమార్గంలో నిలిచేది ఏముంటుంది?

Verse 27

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः ।शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः ॥२७॥

మేము వేడుకుంటున్నాము—దయచేసి తిరిగి రా; మా శిరస్సులు హంసవలె తెల్లని కేశాలతో నిండినవి, వినయాచారంతో నేలపై పడి ధూళితో కప్పబడి నీ ముందర వంగి ఉన్నాయి।

Verse 28

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः ।तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥२८॥

ఇక్కడికి వచ్చిన అనేక ద్విజులు విస్తారమైన యజ్ఞాలను ప్రారంభించారు. వత్సా, ఆ యజ్ఞకర్మల సమాప్తి ఇప్పుడు నీ తిరిగివచ్చుటపైనే ఆధారపడింది॥

Verse 29

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च ।याचमानेषु राम त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥२९॥

హే రామా, చరాచర సమస్త భూతములు నీపై భక్తితో ఉన్నాయి. వారు వేడుకొనుచున్నారు; కనుక భక్తుల పట్ల నీవు కూడా భక్తిని చూపుము॥

Verse 30

अनुगन्तुमशक्ता स्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः ।उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥३०॥

వృక్షములు మూలములతో బద్ధమై ఉండుటచేత నిన్ను అనుసరించలేవు. వాయువేగముచే పైకి లేపబడి తోసబడుతూ, అవి యేన ఆర్తనాదం చేస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి॥

Verse 31

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः ।पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥३१॥

ఆహారాన్వేషణను మానివేసి, వృక్షములపై ఒకేచోట నిశ్చలంగా కూర్చున్న పక్షులు కూడా, సమస్త భూతాలపై కరుణగల ఆ రాముని యేన వేడుకొనుచున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి॥

Verse 32

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने ।ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥३२॥

ద్విజులు రాఘవుడు తిరిగి రావాలని ఇలా ఆర్తనాదం చేస్తుండగా, అక్కడ తమసా నది కూడా రాఘవుణ్ని ఆపదలచినట్లుగా ప్రత్యక్షమైంది।

Verse 33

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्य श्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम् ।पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गा नचारयद्वै तमसाविदूरे ॥३३॥

అప్పుడు సుమంత్రుడు కూడా రథం నుండి అలసిన గుర్రాలను విడదీసి, త్వరగా వాటిని ఒలికించి విశ్రాంతి కలిగించాడు. వాటికి నీరు త్రాగించి, శరీరాంగాలను నీటితో కడిగి స్నానింపజేసి, తమసా నదికి దూరం కాని చోట మేతకు విడిచెను।