Sarga 45

Verse 1

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥१॥

Logon ka dil Ram mein bhar gaya tha. Woh sach mein bahut bade insaan the. Jab woh van jaane lage, toh sab log unke peeche peeche chal pade.

Verse 2

निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि ।नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥२॥

Raja aur dost log maan gaye, woh wapas chale gaye. Par jo log Ram ke saath the, woh Ram ke rath ke peeche peeche chalte rahe, wapas nahi aaye.

Verse 3

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः ।बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥३॥

Ayodhya mein rehne wale logon ke liye Ram bahut pyaara tha. Usme sab achhi baatein thin, jaise poora chaand sabko pasand aata hai.

Verse 4

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा ।कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥४॥

Logon ne bahut mana kiya, par Ram ne apne baap ka vaada poora karna tha. Woh van ke liye nikal gaye, kyunki unke baap ne sach bola tha.

Verse 5

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव ।उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥५॥

Ram ne logon ko pyaar se dekha, jaise unhe aankhon se pee rahe ho. Phir unhone logon se pyaar se baat ki, jaise apne bacchon se baat karte ho.

Verse 6

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् ।मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥६॥

Ayodhya ke logon, tumne mujhpe jo pyaar aur izzat dikhayi hai, woh sab Bharat ko do. Mere liye woh pyaar Bharat pe rakho.

Verse 7

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः ।करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च ॥७॥

Bharat ka character bilkul saaf hai, aur Kaikeyi ko khushi deta hai. Woh tumhare liye woh kaam karega jo tumhe pasand aaye aur sahi bhi ho.

Verse 8

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः ।अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥८॥

Umar mein woh chhota hai, par samajh mein bada hai. Swabhav se naram hai, par himmat aur gun bhi hai. Woh tumhara sahi rakhwala banega jo dar bhaga de.

Verse 9

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः ।अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥९॥

Woh rajkumar hai, raj ghar ke saare gun usme hain. Sab usko yuvaraj maante hain. Isliye raja ka hukum maan ke chalo. Jaise maine kiya, waise hi karo.

Verse 10

न च सन्तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि ।महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥१०॥

Agar tumhara dil chahta hai ki tumhara pyaar mujhe dikhaao, toh ek kaam karo. Jab main van jaaoon, tab maharaj ko dukhi mat hone dena. Unka khayal rakhna.

Verse 11

यथा यथा दाशरथि र्धर्म एवास्थितोऽभवत् ।तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥११॥

Dasharath ke bete Ram ne dharam ko pakda. Jitna zyada unhone dharam pe chala, utna zyada log unhe raja maangne lage. Sab kehte the, yehi hamara neta hona chahiye.

Verse 12

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह ।चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुरनिवासिनम् ॥१२॥

Ram Lakshman ke saath chale ja rahe the. Shehar ke log ro rahe the, unki aankhon mein aansoo the. Par phir bhi woh sab Ram ke peeche peeche chale gaye. Jaise Ram ne unhe apne gun se baandh liya ho.

Verse 13

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा ।वयः प्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥१३॥

Wahan kuch bade-bude brahman the. Unki umr ho chuki thi, unka gyaan bhi bahut tha. Unke sar kaanp rahe the. Woh door se khade ho ke bole.

Verse 14

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः ।निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि ॥१४॥

Aye ghode, tum log Ram ko le ja rahe ho. Ab ruk jao, aage mat jao. Tumhara malik hai woh, uski suno.

Verse 15

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः ।यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः ॥१५॥

Sab jaanwaron ke kaan hote hain, aur ghode toh kaan se bahut zyada sunte hain. Tum log hamari baat samajh lo. Ab wapas jao.

Verse 16

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः ।उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम् ॥१६॥

Woh dharam ke kaam mein saaf dil wala hai. Bahut bahadur hai, apni baat pe pakka rehta hai. Tumhara raja wapas lana chahiye. Shehar se jungle mein nahi le jana chahiye.

Verse 17

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् ।अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥१७॥

Woh budhe brahmin ro rahe the aur bahut dukhi the. Rama ne unhe dekha. Turant rath se utra.

Verse 18

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीत स्सहलक्ष्मणः ।सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥१८॥

Phir Rama paidal chalne laga. Sita aur Lakshmana bhi uske saath the. Rama dheere dheere chal raha tha. Jungle jaana tha usko.

Verse 19

द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः ।न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥१९॥

Ram aise logon ka khayal rakhta tha jo sahi kaam karte hain. Uski nazar mein sabke liye daya thi. Woh rath mein baith kar aage badh nahi paaya kyunki woh brahmin log paidal chal rahe the. Use chhod ke jaana uske bas ka nahi tha.

Verse 20

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः ।ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥२०॥

Brahmin log dekhte hain ki Rama chala ja raha hai. Unka dil bahut dukhi hai. Woh pareshan ho ke Rama se bolne lagte hain.

Verse 21

ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति ।द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी ॥२१॥

Ye sab brahmin log tumhare peeche chal rahe hain. Tum brahmin log ka bhala chahte ho, isliye woh tumhe chhod ke nahi jaana chahte. Unke kandhon pe agni hai, woh bhi tumhare saath aa rahi hai.

Verse 22

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः ।पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये ॥२२॥

Dekho humare upar ye chhatre hain. Yeh vajapeya yagya se mile hain. Yeh bhi humare peeche peeche aa rahe hain. Jaise baarish ke baad baadal chalta rehta hai.

Verse 23

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते ।एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः ॥२३॥

Tumhare paas dhoop mein khade rehne ko chhata bhi nahi hai. Tum dhoop mein jal rahe ho. Hum apne Vajapeyi chhaton se tumhare liye chhaon bana denge.

Verse 24

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी ।त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥२४॥

Beta, humara mann hamesha Veda ke mantron mein laga rehta hai. Ab tumhare liye humne jungal mein rehne ka faisla kiya hai.

Verse 25

हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम् ।वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥२५॥

Veda humare sabse bade khazane hain, woh hamare dil mein bas gaye hain. Hamari biwiyan ghar pe hi rahengi, woh apne dharam ko kabhi nahi chodengi.

Verse 26

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः ।त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम् ॥२६॥

Humara faisla pakka hai, hum tumhare saath chalenge. Isme koi doubt nahi. Par agar tum khud dharam ko nahi maanoge, to dharam ka raasta kaise chalega?

Verse 27

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः ।शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः ॥२७॥

Hum tumse vinamrata se kehte hain, please wapas jao. Hamare baal safed ho gaye hain jaise hans ke baal. Hum dhool mein gir ke tumhare saamne jhuke hain.

Verse 28

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः ।तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥२८॥

Bahut saare brahmin yahan aake yajna shuru kar chuke hain. Beta, woh sab yajna ab tumhare wapas aane par hi poora honge.

Verse 29

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च ।याचमानेषु राम त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥२९॥

Ram, saari jeev, jo chal rahe hain jo bhi nahi, sab tumse pyaar karte hain. Woh sab tumse guzaarish kar rahe hain. Toh tum bhi apne bhakton ke saath pyaar dikhao.

Verse 30

अनुगन्तुमशक्ता स्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः ।उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥३०॥

Ped hawa mein udkar aise lag rahe hain jaise tumhare peeche bhaag rahe hon. Par unki jadain unko pakde hui hain, toh woh ja nahi pa rahe. Aisa lag raha hai jaise woh ro rahe hain.

Verse 31

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः ।पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥३१॥

Pakshi bhi khana dhundna chhod diye hain. Ek hi jagah ped par baithe hain, bina hile. Aisa lag raha hai jaise woh Ram se guzaarish kar rahe hain, kyunki woh sab par daya karta hai.

Verse 32

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने ।ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥३२॥

Jab woh brahmin chillake Rama ko wapas bulane lage, toh wahan Tamasa nadi aa gayi. Aisa lag raha tha jaise woh bhi Rama ko rokne ki koshish kar rahi ho.

Verse 33

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्य श्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम् ।पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गा नचारयद्वै तमसाविदूरे ॥३३॥

Phir Sumantra ne bhi rath se ghode khole. Ghode thak chuke the. Jaldi se unhe aaram karne diya. Unhe paani pilaya aur unki body ko dhoya. Phir unhe chhod diya ki woh ghaas khaayein. Tamas nadi ke paas hi the.