Sarga 45

Verse 1

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः।।।।

സത്യപരാക്രമനായ മഹാത്മാവ് ശ്രീരാമനോടു അനുരക്തരായ ജനങ്ങൾ, അദ്ദേഹം വനവാസത്തിനായി പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭക്തിപൂർവ്വം അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു.

Verse 2

निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि।नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम्।।।।

രാജാവിനെയും സുഹൃദ്വർഗത്തെയും ബലമായി തിരിച്ചു കൊണ്ടുവന്നിട്ടും, രാമന്റെ രഥത്തെ അനുഗമിച്ചവർ ഒരിക്കലും മടങ്ങിയില്ല; അവർ രാമന്റെ രഥത്തിന് പിന്നാലെ തന്നെ മുന്നോട്ടുപോയി.

Verse 3

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः।बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः।।।।

അയോധ്യയിൽ വസിക്കുന്ന പുരുഷന്മാർക്കു മഹായശസ്സും ഗുണസമ്പത്തും നിറഞ്ഞ രാമൻ പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രിയനായിരുന്നു.

Verse 4

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा।कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत।।।।

സ്വജനങ്ങളാൽ ആത്മാർത്ഥമായി അപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടും, കാകുത്സ്ഥവംശജനായ രാമൻ പിതാവിന്റെ വാക്ക് സത്യമാകേണ്ടതിന്നായി വനത്തിലേക്കുള്ള വഴിയേ പിന്തുടർന്നു.

Verse 5

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव।उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव।।।।

സ്നേഹത്തോടെ അവരെ നോക്കി—കണ്ണുകളാൽ തന്നെ കുടിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ—രാമൻ ആ ജനങ്ങളോടു സ്വന്തം മക്കളോടെന്നപോലെ മൃദുവായി സംസാരിച്ചു.

Verse 6

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्।मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम्।।।।

“അയോധ്യാവാസികളേ, എനിക്കു നിങ്ങൾ കാണിച്ച സ്നേഹവും ബഹുമാനവും—എന്റെ പ്രിയത്തിനായി—വിശേഷമായി ഭരതനിൽ നിക്ഷേപിക്കുവിൻ.”

Verse 7

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः।करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च।।।।

“കാരണം ഭരതൻ കല്യാണകരമായ ചരിത്രമുള്ളവൻ, കൈകേയിയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ; അവൻ യഥാവിധി നിങ്ങൾക്കു പ്രിയവും ഹിതവും ആയ കാര്യങ്ങൾ നിർവ്വഹിക്കും.”

Verse 8

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः।अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः।।।।

വയസ്സിൽ യുവാവായിട്ടും ജ്ഞാനത്തിൽ പക്വൻ; മൃദുസ്വഭാവിയെങ്കിലും വീര്യവും സദ്ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞവൻ. അവൻ നിങ്ങള്ക്ക് യോജ്യനായ ഭർത്താവായി, ഭയം അകറ്റുന്ന രക്ഷകനാകും.

Verse 9

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः।अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम्।।।।

അവൻ രാജഗുണങ്ങളാൽ യുക്തനായ യുവരാജാവെന്നു അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടവൻ. അതിനാൽ, ഞാൻ ചെയ്തതുപോലെയും ശിഷ്ടന്മാർ ചെയ്യുന്നതുപോലെയും, നിങ്ങൾ ഭർത്താവായ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ നിർവ്വഹിക്കണം.

Verse 10

न च सन्तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि।महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया।।।।

എനിക്ക് പ്രിയമായതു ചെയ്യുവാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഞാൻ വനവാസത്തിലേക്കു പോയശേഷം മഹാരാജാവ് ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോകാതിരിക്കുവാൻ അങ്ങനെ നീ പ്രവർത്തിക്കണം.

Verse 11

यथा यथा दाशरथि र्धर्म एवास्थितोऽभवत्।तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन्।।।।

ദാശരഥിയായ ശ്രീരാമൻ ധർമ്മത്തിൽ മാത്രം കൂടുതൽ കൂടുതൽ ഉറച്ചുനിന്നതനുസരിച്ച്, പ്രജകൾ ശ്രീരാമനെ തങ്ങളുടെ സ്വാമിയായ രാജാവായി അത്രത്തോളം ആഗ്രഹിച്ചു.

Verse 12

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह।चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुरनिवासिनम्।।।।

സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം, കണ്ണുനീരാൽ മറഞ്ഞ ദീനനായ നഗരവാസി ജനത്തെ ശ്രീരാമൻ തന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ ബന്ധിച്ചവണ്ണം പിന്നിലേക്കു വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയതുപോലെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.

Verse 13

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा।वयः प्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः।।।।

ജ്ഞാനം, വയസ്, തപോവീര്യം—ഈ മൂന്നിലും വൃദ്ധരായ ആ ദ്വിജബ്രാഹ്മണർ, വാർദ്ധക്യത്താൽ വിറയുന്ന തലകളോടെ ദൂരെയായി നിന്നു ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 14

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः।निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि।।।।

ഹേ ഹേ ഉത്തമജാതിയിലെ വേഗശാലികളായ അശ്വങ്ങളേ, രാമനെ വഹിച്ചു പോകുന്നവരേ—തിരിഞ്ഞുവരുവിൻ! ഇനി മുന്നോട്ട് പോകരുത്; നിങ്ങളുടെ ഭർത്താവിന് ഹിതകരരാകുവിൻ.

Verse 15

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः।यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः।।।।

ജീവികൾക്ക് ചെവിയുണ്ട്—പ്രത്യേകിച്ച് അശ്വങ്ങൾക്ക് ശ്രവണശക്തി അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമാണ്. അതിനാൽ ഞങ്ങളുടെ യാചന മനസ്സിലാക്കി, തിരിഞ്ഞുവരുവിൻ.

Verse 16

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः।उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम्।।।।

അവൻ ധർമ്മനിഷ്ഠനും വിശുദ്ധഹൃദയനും വീരനും ശുഭമായ ദൃഢവ്രതധാരിയും ആകുന്നു. നിങ്ങളുടെ ഭർത്താവിനെ പിന്നോട്ടു വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോകേണ്ടതാണ്; നഗരത്തിൽ നിന്ന് വനത്തിലേക്ക് മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോകരുത്.

Verse 17

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान्।अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह।।।।

ഇങ്ങനെ ആർ‍ത്തമായി വിലപിക്കുന്ന ആ വൃദ്ധ ദ്വിജന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, രാമൻ ഉടൻ തന്നെ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി.

Verse 18

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीत स्सहलक्ष्मणः।सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः।।।।

അപ്പോൾ വനഗമനപരനായ ശ്രീരാമൻ സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടെ പാദചാരിയായി മുന്നേറി; പതുക്കെ, അടുത്തടുത്തായി പാദന്യാസം വെച്ച് നടന്നു.

Verse 19

द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः।न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः।।।।

എന്നാൽ സദാചാരപ്രിയനും കരുണാദൃഷ്ടിയുള്ളവനുമായ ശ്രീരാമന്‍, പാദചാരികളായി നടക്കുന്ന ആ ദ്വിജന്മാരെ പിന്നിലാക്കി രഥത്തിൽ പോകാൻ കഴിയാതെ വന്നു.

Verse 20

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः।ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः।।।।

രാമൻ ഇങ്ങനെ തന്നെ മുന്നോട്ട് പോകുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, മനസ്സിൽ കലുഷിതരായി അത്യന്തം ദുഃഖിതരായ ദ്വിജന്മാർ രാമനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 21

ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति।द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी।।।।

ഹേ ബ്രാഹ്മണഹിതൈഷീ! ഈ സമസ്ത ബ്രാഹ്മണസമൂഹവും നിന്നെ അനുഗമിക്കുന്നു; ദ്വിജന്മാരുടെ തോളുകളിൽ വഹിക്കപ്പെടുന്ന ഈ പവിത്ര അഗ്നികളും പോലും നിന്നെ പിന്തുടരുന്നു.

Verse 22

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः।पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये।।।।

ഞങ്ങൾക്കു വാജപേയ യാഗത്തിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ഈ ഛത്രങ്ങൾ നോക്കുക; മഴക്കാലാവസാനത്തിലെ മേഘങ്ങൾപോലെ ഇവയും ഞങ്ങളുടെ പിന്നിൽ പിന്നിൽ അനുഗമിച്ചു വരുന്നു.

Verse 23

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते।एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः।।।।

പ്രിയ വത്സാ, നിനക്കു കുടയില്ലാതെ സൂര്യകിരണങ്ങളുടെ ചൂടിൽ നീ വേദനിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞങ്ങളുടെ വാജപേയ യാഗത്തിലെ പവിത്ര കുടകളാൽ നിനക്കു നിഴൽ ഒരുക്കാം.

Verse 24

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी।त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी।।।।

വത്സാ, ഞങ്ങളുടെ ബുദ്ധി എപ്പോഴും വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അനുശാസനത്തെ അനുഗമിച്ചിരുന്നതാണ്; എന്നാൽ നിന്റെ കാരണത്താൽ അതേ ബുദ്ധി ഇപ്പോൾ വനവാസധർമ്മത്തെ അനുസരിക്കുന്നതായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

Verse 25

हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम्।वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः।।।।

വേദങ്ങൾ—ഞങ്ങളുടെ പരമധനം—ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ തന്നെ സ്ഥാപിതമാണ്; ശീലധർമ്മം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന ഞങ്ങളുടെ ഭാര്യമാരും വീട്ടിൽ തന്നെയിരിക്കും.

Verse 26

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः।त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम्।।।।

ഇനി മറ്റൊരു തീരുമാനം വേണ്ട; നിനക്കൊപ്പം പോകുമെന്ന ഞങ്ങളുടെ ദൃഢനിശ്ചയം ഉറച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ നീ തന്നേ ഇവിടെ ധർമ്മത്തെ അവഗണിച്ചാൽ, ധർമ്മപഥത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത് എന്തായിരിക്കും?

Verse 27

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः।शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः।।।।

ഞങ്ങൾ അപേക്ഷിക്കുന്നു—ദയവായി മടങ്ങിവരിക; ഹംസപോലെ വെളുത്ത മുടിയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, ഭൂമിയിൽ വീണ് പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ടതുമായ ഞങ്ങളുടെ തലകൾ വിനയാചാരത്തോടെ നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ നമിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 28

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः।तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने।।।।

ഇവിടെ എത്തിയ അനേകം ദ്വിജന്മാർ യജ്ഞങ്ങൾ വിപുലമായി ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു; വത്സാ, ആ യാഗകർമ്മങ്ങളുടെ സമാപ്തി ഇപ്പോൾ നിന്റെ മടങ്ങിവരവിന്മേലാണ് ആശ്രിതം.

Verse 29

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च।याचमानेषु राम त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय।।।।

ഹേ രാമാ, ചരാചരങ്ങളായ സകലഭൂതങ്ങളും നിനക്കു ഭക്തിയുള്ളവയാണ്; അവർ അപേക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ, ഭക്തന്മാരോടു നീയും ഭക്തി പ്രകടിപ്പിക്കണമേ.

Verse 30

अनुगन्तुमशक्ता स्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः।उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः।।।।

കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ഉയർത്തപ്പെട്ടു തള്ളപ്പെടുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ നിന്റെ പിന്നാലെ വരുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ വേരുകളിൽ ബന്ധിതരായി പോകാൻ കഴിയാതെ, കരയുന്നതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 31

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः।पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम्।।।।

വൃക്ഷങ്ങളിൽ ഒരിടത്ത് തന്നെ നിശ്ചലമായി ഇരുന്നു, ആഹാരം തേടുന്നതും നിർത്തി, പക്ഷികളും സർവ്വഭൂതാനുകമ്പിയായ അവനെ അപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 32

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने।ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम्।।।।

അങ്ങനെ മടങ്ങിവരണമെന്നു നിലവിളിച്ചിരുന്ന ആ ദ്വിജന്മാരുടെ അപേക്ഷയ്ക്കിടയിൽ, അവിടെ തമസാ നദി ദൃശ്യമാവുകയായിരുന്നു—രാഘവനായ രാമനെ തടയുന്നതുപോലെ.

Verse 33

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्यश्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम्।पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गानचारयद्वै तमसाविदूरे।।।।

അനന്തരം സുമന്ത്രനും രഥത്തിൽ നിന്നു കുതിരകളെ അഴിച്ചു, ക്ഷീണിച്ച അശ്വങ്ങളെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചു വിശ്രമിപ്പിച്ചു. അവർക്കു കുടിക്കാൻ വെള്ളം കൊടുത്ത്, ജലത്തിൽ അവയവങ്ങൾ കഴുകി, തമസാ നദിയിൽ നിന്ന് അകലമല്ലാത്തിടത്ത് മേയാൻ വിട്ടു.