Sarga 39

Verse 1

रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।

రాముని మాటలు విని, ఆయన మునివేషధారిగా ఉన్నదాన్ని చూచి, రాజు భార్యలతో కూడి స్పృహ కోల్పోయెను. దుఃఖంతో దగ్ధుడై, విషణ్ణుడైన దశరథుడు రాఘవుని చూడలేకపోయెను; చూచినప్పటికీ ప్రత్యుత్తరం పలుకలేకపోయెను।

Verse 2

रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।

దుఃఖంతో దహించబడిన రాజు రాఘవుని (రాముని) వైపు చూడలేకపోయాడు; చూసినప్పటికీ మనస్సు దిగులుతో ఉండి ప్రతివచనం పలకలేకపోయాడు।

Verse 3

स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः।विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्।।2.39.3।।

దుఃఖంతో మునిగిపోయిన మహాబాహు భూపతి రాజు క్షణమాత్రం అచేతనుడైనట్లయ్యాడు; ఆపై రామునే అనుచింతిస్తూ విలపించసాగాడు.

Verse 4

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवःकृताः।प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम्।।2.39.4।।

నిశ్చయంగా నేను పూర్వకాలంలో అనేకులను సంతానవియోగులుగా చేసివుంటాను, లేక ప్రాణులను హింసించి ఉంటాను; అందువల్ల ఈ దుఃఖం నాకు వచ్చి చేరింది అని నేను భావిస్తున్నాను।

Verse 5

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।

నియతకాలము రాకముందు దేహమునుండి జీవితం విడిపోదు. కైకేయి చేత క్లేశింపబడుతున్నా నాకు మరణము కలుగదు।

Verse 6

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।

నేను నా కుమారుని నా ముందే నిలిచినవాడిగా చూస్తున్నాను—అగ్నివలె ప్రకాశమానుడై—సూక్ష్మ వస్త్రాలను విడిచి తాపసవస్త్రధారణ చేసినవాడిగా; అయినా నాకు ప్రాణాంతము కలుగదు।

Verse 7

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः।स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्।।2.39.7।।

నిజంగా, కేవలం కైకేయి కారణంగానే ఈ ప్రజలంతా క్లేశపడుతున్నారు. స్వార్థసాధనకై యత్నిస్తూ ఆమె ఈ మోసాన్ని ఆశ్రయించింది॥

Verse 8

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः।रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह।।2.39.8।।

ఇలా చెప్పి, కన్నీళ్లతో ఇంద్రియాలు కమ్మబడగా, అతడు ‘రామ’ అని ఒక్కసారి మాత్రమే పలికి, ఇక మాట పలకలేకపోయాడు॥

Verse 9

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.39.9।।

క్షణములోనే స్పృహ పొందిన మహారాజు, కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో సుమంత్రునితో ఇలా పలికెను॥

Verse 10

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः।प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्।।2.39.10।।

ప్రయాణయోగ్యమైన రథానికి ఉత్తమ అశ్వాలను కట్టి నీవు వెంటనే రా; ఈ మహాభాగుడైన రాముని ఇక్కడి నుండి జనపదసీమకు అవతలికి చేర్చు।

Verse 11

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते।पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम्।।2.39.11।।

గుణవంతుల గుణాలకు ‘ఫలం’ ఇదేనని నేను భావిస్తున్నాను—ఇంత ధర్మనిష్ఠుడైన వీరపుత్రుడు తన తండ్రి, తల్లి చేతనే వనవాసానికి పంపబడుతున్నాడు।

Verse 12

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः।योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम्।।2.39.12।।

రాజాజ్ఞను గ్రహించి, శీఘ్రవిక్రముడైన సుమంత్రుడు అశ్వాలను కట్టి, అశ్వసంపన్నంగా అలంకృతమైన రథంతో అక్కడికి వెళ్లెను।

Verse 13

तं रथं राजपुत्राय सूत: कनकभूषितम्।आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः।।2.39.13।।

సూతుడు అంజలి గట్టించి రాజపుత్రునికి నివేదించాడు—ఈ కనకభూషిత రథము పరమశ్రేష్ఠ అశ్వములతో యుక్తమై సిద్ధమై ఉంది।

Verse 14

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंञ्चये।उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वत श्शुचिम्।।2.39.14।।

దేశకాలజ్ఞుడైన రాజు ధనసంచయ కార్యంలో నిమగ్నుడై, దృఢనిశ్చయముతో సర్వతోముఖంగా విశ్వసనీయుడైన అధికారిని త్వరగా పిలిపించి అతనితో పలికెను।

Verse 15

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च।वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय।।2.39.15।।

వనవాస సంవత్సరాలను లెక్కించి వైదేహి కొరకు మహార్హ వస్త్రములు మరియు శ్రేష్ఠ ఆభరణములు త్వరగా తీసుకురా।

Verse 16

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः।प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै सममेव तत्।।2.39.16।।

రాజు ఆజ్ఞించినట్లు అతడు కోశగృహానికి వెళ్లి, సమస్తమును తెచ్చి సీతాదేవికి యథావిధిగా సంపూర్ణంగా సమర్పించాడు।

Verse 17

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्।भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः।।2.39.17।।

సుజాత అయిన వైదేహి వనప్రస్థానానికి సిద్ధమై, ఆ విచిత్రమైన ప్రకాశవంతమైన ఆభరణములతో తన సుందర అవయవములను అలంకరించుకొనెను।

Verse 18

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता।उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः।।2.39.18।।

సువిభూషితమైన వైదేహి ఆ మందిరాన్ని అలా ప్రకాశింపజేసింది; ఉదయించే సూర్యుని కాంతితో ప్రాతఃకాల ఆకాశం వెలిగినట్లుగా।

Verse 19

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्।अनाचरन्ती कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्।।2.39.19।।

అత్తగారు మైథిలిని రెండు భుజాలతో ఆలింగనం చేసి, ఆమె నుదుటిపై ముద్దుపెట్టి పలికింది—సీత ప్రవర్తనలో కరుణకు కారణమేమీ లేకపోయినా।

Verse 20

असत्य स्सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः।भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः।।2.39.20।।

ఈ లోకంలో ప్రియులచే నిత్యం సత్కరింపబడినా, విపత్తులో పడిన భర్తను అనుసరించడానికి అంగీకరించని స్త్రీలు ‘అసత్యులు’ (అవిశ్వాసులు)గా భావింపబడతారు।

Verse 21

एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्।अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि।।2.39.21।।

ఒకసారి సుఖాన్ని అనుభవించిన తరువాత—ఇదే (అని చెప్పబడే) స్త్రీల స్వభావం: స్వల్పమైన ఆపద వచ్చినా వారు నిందిస్తారు, కొన్నిసార్లు విడిచిపెట్టగలరు కూడా।

Verse 22

असत्यशीला विकृता दुर्ग्राह्यहृदयास्सदा।युवत्यः पापसंङ्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः।।2.39.22।।

అసత్యాచారముగలవి, వికృత స్వభావముగలవి, సదా హృదయమున గ్రహించుటకు దుర్లభమైనవి—పాపసంకల్పముగల యువతులు క్షణమాత్రములోనే స్నేహమున విరక్తులగుదురు।

Verse 23

न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः।स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः।।2.39.23।।

కులమూ కాదు, చేసిన ఉపకారమూ కాదు, విద్యా కాదు, దానమూ కాదు, సঞ্চిత ధనమూ కాదు—ఇవేవీ స్త్రీల హృదయాన్ని గెలుచవు; ఎందుకంటే వారి హృదయములు అనిత్యమని చెప్పబడును।

Verse 24

साध्वीनां हि स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते शमे।स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते।।2.39.24।।

కానీ శీలము, సత్యము, శ్రుతిజ్ఞానము, శమము (సంయమము) యందు స్థిరముగా నిలిచిన సాధ్వీ స్త్రీలకు పరమ పవిత్రముగా—సర్వోత్తమ శుద్ధికారకముగా—పతి ఒక్కడే విశిష్యుడగును।

Verse 25

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम।तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा।।2.39.25।।

నా కుమారుడు ప్రవాసమునకు పంపబడినవాడైనా, నీవు అతనిని అవమానింపకూడదు; అతడు నిర్ధనుడైనా ధనవంతుడైనా—అతడే నీ దైవమగుగాక।

Verse 26

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्।कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिताम्।।2.39.26।।

ఆమె వాక్యము ధర్మార్థసంయుతమని గ్రహించిన సీత, కృతాంజలిగా, శ్వశ్రువుకు ఎదురుగా నిలిచి ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 27

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्।अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे।।2.39.27।।

ఆర్యే! మీరు నాకు ఉపదేశించే దానంతటినీ నేను యథాతథంగా ఆచరిస్తాను. భర్త పట్ల ఎలా ప్రవర్తించాలో నేను తెలుసుకున్నాను; అది నాకు ముందే వినబడినదే.

Verse 28

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति।धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा।।2.39.28।।

ఆర్యే! నన్ను దుష్టులతో పోల్చుటకు మీరు అర్హులు కారు. నేను ధర్మం నుండి చలించను—చంద్రుని నుండి కాంతి విడిపోనట్లే.

Verse 29

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः।नापतिस्सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा।।2.39.29।।

తంతులు లేని వీణ వాయించబడదు, చక్రాలు లేని రథం నడవదు. అలాగే భర్త లేని స్త్రీ సుఖంలో వర్ధిల్లదు, ఆమెకు వంద మంది కుమారులు ఉన్నా సరే.

Verse 30

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः।अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्।।2.39.30।।

తండ్రి పరిమిత సుఖమే ఇస్తాడు, తల్లి కూడా పరిమితమే, కుమారుడూ పరిమితమే. కాని భర్తను అపరిమిత సుఖదాతగా చెబుతారు—అటువంటి భర్తను ఏ స్త్రీ పూజించదు?

Verse 31

साहमेवं गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा।आर्ये किमवमन्येऽहं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम्।।2.39.31।।

ఆర్యే! నేను ఇలాంటి ఆదర్శాలలో శిక్షణ పొందినదానిని, ధర్మమర్యాదలన్నిటిని శ్రవణముచేసి తెలిసినదానిని; అట్లుంటే భర్తను నేను ఎలా అవమానించగలను? స్త్రీలకు భర్తయే దైవము.

Verse 32

सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम्।शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्।।2.39.32।।

సీత హృదయాన్ని తాకే వచనాన్ని విని, శుద్ధసత్త్వగుణముగల కౌశల్య అకస్మాత్తుగా దుఃఖహర్షజమైన కన్నీళ్లను విడిచింది.

Verse 33

तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्। रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत्।।2.39.33।।

పరమధర్మాత్ముడైన రాముడు అంజలి బట్టి ముందుకు వెళ్లి, మాతృమధ్యంలో అత్యంత సత్కృతమైన తన తల్లిని ఉద్దేశించి వాక్యమాడెను.

Verse 34

अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम।।क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति।।2.39.34।।

‘అమ్మా! నీవు దుఃఖపడకుము. నా తండ్రిని చూచుకొనుము, ఆయనను సంరక్షించుము. వనవాసకాలం త్వరలోనే ముగియును.’

Verse 35

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च।सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्।।2.39.35।।

‘నీకు ఆ తొమ్మిది సంవత్సరాలు మరియు మరొక ఐదు సంవత్సరాలు నిద్రలో గడిచినట్లే గడిచిపోతాయి. ఆపై నన్ను ఇక్కడ సంపూర్ణ క్షేమంతో, సుహృదులతో చుట్టుముట్టబడి వచ్చినవాడిగా నీవు చూచెదవు.’

Verse 36

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः।त्रयश्शतशतार्धाश्च ददर्शा वेक्ष्य मातरः।।2.39.36।।

ఇంతటివరకు అర్థసారముతో, పరిమితముగా జననికి వచనమును చెప్పి, అనంతరం ఆయన మూడు వందల యాభై మంది ఇతర మాతలవైపు దృష్టి సారించాడు।

Verse 37

ता श्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मजः।धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः।।2.39.37।।

ఆ మాతలూ అలాగే దుఃఖార్తులై ఉండగా, దశరథాత్మజుడు కృతాంజలిగా ధర్మసమ్మతమైన ఈ వాక్యమును వారికి పలికెను।

Verse 38

संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम्।तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः।।2.39.38।।

దీర్ఘ పరిచయవశాత్తు గానీ, అజ్ఞానవశాత్తు గానీ నేను ఏదైనా కఠినంగా చేసినయెడల దానిని క్షమించండి. ఇప్పుడు నేను మీ అందరినీ వీడ్కోలు కోరుతున్నాను॥

Verse 39

वचनं राघवस्यैतध्दर्मयुक्तं समाहितम्।शुश्रुवुस्ताः स्त्रियंस्सर्वा श्शोकोपहतचेतसः।।2.39.39।।

శోకంతో నలిగిన మనస్సులతో ఆ స్త్రీలందరూ రాఘవుని ఈ ధర్మయుక్తమైన, సంయమితమైన వచనాన్ని వినిరి॥

Verse 40

जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निस्वनः।मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे।।2.39.40।।

రాఘవుడు ఇలా పలికిన వెంటనే మనవేంద్రుని భార్యల నుండి క్రౌంచీ పక్షిణుల కరుణ కూయలివలె ఘోరమైన విలాపధ్వని పుట్టింది।

Verse 41

मुरजपणवमेघघोषवत्दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा।विलपितपरिदेवनाकुलंव्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम्।।2.39.41।।

మునుపు మురజ–పణవ ధ్వనులతో మేఘగర్జనలాగా మార్మోగిన దశరథుని మహల్, ఇప్పుడు వ్యసనగ్రస్తమై విలాప–పరిదేవనలతో నిండిపోయి అత్యంత దుఃఖమయమైంది।