Sarga 39

Verses 1-2

रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम् ।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ॥१॥नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् ।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः ॥२॥

Rama ki baat sun ke raja behal ho gaya. Rama ko rishi ke kapde mein dekh ke raja aur uski patniyan behosh ho gaye. Dukh se tadapta hua Dasharatha Rama ko dekh bhi nahi pa raha tha. Jab dekha bhi toh kuch bol nahi paaya.

Verse 3

स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः ।विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन् ॥३॥

Raja ko gham ne pagal kar diya. Ek pal ke liye hosh hi gaya. Bas Ram ka naam le raha tha, ro ro kar bada dukh diya.

Verse 4

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवःकृताः ।प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम् ॥४॥

Mujhe lagta hai maine pehle bhi logon ke bacche maar diye honge. Ya kisi jaanwar ko takleef di hogi. Isliye yeh bura waqt mere upar aa gaya hai.

Verses 5-6

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम् ।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते ॥५॥योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम् ।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम् ॥६॥

Jab tak waqt nahi aata, insaan mar nahi sakta. Kaikeyi mujhe satati rehti hai. Mera beta aag jaisa chamak raha hai, saadhe kapde pehen ke mere saamne khada hai. Phir bhi mera jaana nahi ho raha.

Verse 7

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः ।स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम् ॥७॥

Ek Kaikeyi ki wajah se poora shahar dukhi ho raha hai. Woh apna fayda dekh ke chal rahi hai. Usne dhoka deke kaam kiya hai.

Verse 8

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः ।रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥८॥

Itna keh ke woh rone laga. Aankhon mein aansu aa gaye the. Usne bas ek baar Ram naam liya. Phir bol nahi paaya.

Verse 9

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥९॥

Thodi der baad hosh aaya. Raja ki aankhon mein aansu bhare the. Usne Sumantra se baat ki.

Verse 10

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः ।प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम् ॥१०॥

Sabse acche ghode jaldi rath mein jodo. Jaldi aao. Is mahaan aadmi ko shehar se bahar le jao.

Verse 11

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते ।पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम् ॥११॥

Mujhe lagta hai yehi hai acche logon ke acche kaam ka asli phal. Apne maa baap ki wajah se itna accha beta jungle bhej diya jata hai.

Verse 12

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः ।योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम् ॥१२॥

Raja ke hukam samajh ke Sumantra jaldi se ghodon ko rath mein jodne laga. Phir woh sajda hua rath lekar wahan chala gaya.

Verse 13

तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम् ।आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः ॥१३॥

Suta ne raja ke bete ko bataya ki rath taiyaar hai. Usne haath jode aur kaha, rath mein sona laga hai aur achhe ghode jude hain.

Verse 14

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंञ्चये ।उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वत श्शुचिम् ॥१४॥

Raja ne jaldi se khazane wale aadmi ko bulaya. Yeh aadmi imaandar tha aur paisa jama karta tha. Raja ne usse baat ki, kyunki woh samajhta tha ki kaunsa kaam kaunse time par sahi hai.

Verse 15

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च ।वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय ॥१५॥

Raja ne kaha, van ke saal gin ke Sita ke liye kapde aur gehne lao. Kapde achhe hone chahiye aur gehne bhi acche.

Verse 16

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः ।प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै सममेव तत् ॥१६॥

Raja ki baat sun ke woh khazane ke paas gaya. Usne sab kuch uthaya aur Sita ko de diya.

Verse 17

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् ।भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः ॥१७॥

Sita van jaane ke liye taiyaar thi. Usne apne badan par achhe gehne pehne. Woh gehne alag-alag design ke the aur chamak rahe the.

Verse 18

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता ।उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः ॥१८॥

Vaidehi ne us mahal ko chamka diya, woh itna saj ke aayi thi. Jaise subah ke time aasman chamakta hai jab suraj nikalta hai, waise woh mahal chamak gaya.

Verse 19

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत् ।अनाचरन्ती कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम् ॥१९॥

Usne Maithili ko dono haathon se jakad liya, woh uski saas thi. Usne uski maang mein kiss kiya aur boli. Sita ne kabhi koi galti nahi ki thi, phir bhi uski saas ko uspar taras aata tha.

Verse 20

असत्य स्सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः ।भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः ॥२०॥

Is duniya mein jo auratein apne pati ke bura time par saath nahi deti, woh sachchi nahi hoti. Chahe kitna bhi pyaar karein log unka, agar pati mushkil mein padh jaye aur woh saath na dein, toh woh sach nahi.

Verse 21

एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम् ।अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि ॥२१॥

Auraton ka swabhav aisa hi hai, log kehte hain. Jab tak sab theek hota hai, tab tak khush rehti hain. Thodi si bhi mushkil aa jaye toh shikayat karne lagti hain, kabhi toh chhod bhi deti hain.

Verse 22

असत्यशीला विकृता दुर्ग्राह्यहृदयास्सदा ।युवत्यः पापसंङ्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः ॥२२॥

Kuch jawan auratein galat kaam karti hain. Unka dil samajhna mushkil hai. Woh ek minute mein hi pyaar chhod deti hain. Unka mann bahut jaldi badal jaata hai.

Verse 23

न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः ।स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः ॥२३॥

Aurat ka dil kisi parivar se nahi, koi kaam karne se nahi, padhai se nahi, koi gift dene se nahi, aur na hi paise dene se hota hai. Unka dil bahut jaldi badal jaata hai.

Verse 24

साध्वीनां हि स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते शमे ।स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते ॥२४॥

Par acchi auratein alag hain. Jo apne pati ke saath sachchi rehti hain, woh apne pati ko bhagwan maanti hain. Pati hi unke liye sabse bada hai.

Verse 25

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम ।तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा ॥२५॥

Isliye mera beta Ram tumhe naraz nahi hona chahiye. Woh jungle ja raha hai, par tumhare liye woh bhagwan jaisa hai. Uske paas paise ho ya na ho, tum use aise hi maano.

Verse 26

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम् ।कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिताम् ॥२६॥

Sita ne yeh baat suni. Usne socha yeh sahi baat hai. Usne haath jode aur saas ke saamne khadi ho ke bola.

Verse 27

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम् ।अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे ॥२७॥

Arya, jo aap mujhe samjha rahi hain, main woh sab karungi. Main jaanti hoon patni ko pati ke saath kaise rehna chahiye. Yeh baat maine suni bhi hai pehle.

Verse 28

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति ।धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा ॥२८॥

Arya, mujhe bure logon se mat tododiye. Main dharam se hil nahi sakti. Jaise chaand ki chamak usse kabhi nahi jaati, waise hi main bhi apne dharam ko nahi chhod sakti.

Verse 29

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः ।नापतिस्सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा ॥२९॥

Bin taar ke veena nahi bajti. Bin pahiye ke ratha nahi chalta. Aur pati ke bin aurat khush nahi rehti. Chahe uske sau bete kyun na ho.

Verse 30

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ।अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥३०॥

Baap jitna deta hai, utna deta hai. Maa bhi utna hi deti hai. Beta bhi apni had tak deta hai. Lekin pati jaise samundar hai, jo bina had ke deta hai. Aisa pati ki aurat puja kare, yeh toh zaroori hai.

Verse 31

साहमेवं गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा ।आर्ये किमवमन्येऽहं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम् ॥३१॥

Sita ne kaha, maine dharam ke baare mein jo suna hai, uske hisaab se main aisi ladki kaise ho sakti jo apne pati ko chhota samjhe? Aur devi, ek aurat ke liye uska pati bhagwan jaisa hota hai.

Verse 32

सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम् ।शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम् ॥३२॥

Kausalya ne Sita ki baat suni. Woh itni achhi baat thi ki dil ko chhedi gayi. Kausalya ka dil bilkul saaf tha. Achanak uski aankhon se aansoo aa gaye, dukh bhi tha aur khushi bhi.

Verse 33

तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम् ।रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत् ॥३३॥

Ram, jo bilkul dharam par chalta tha, apni maa ke paas gaya. Usne haath jode aur unse baat ki. Woh maa logon mein sabse badi thi.

Verse 34

अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम ॥क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥३४॥

Ram ne kaha, Maa, dukhi mat ho. Papa ka khayal rakhna. Yeh vanvaas jaldi khatam ho jayega.

Verse 35

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च ।सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम् ॥३५॥

Ram ne kaha, Tumhe sote hue lagega ki bas chhoda sa waqt gaya, lekin asal mein chauda saal bit jayenge. Phir tum mujhe wapas dekhogi, main bilkul theek hoke aaunga, mere saath mere dost bhi honge.

Verse 36

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः ।त्रयश्शतशतार्धाश्च ददर्शा वेक्ष्य मातरः ॥३६॥

Usne apni maa ko jo baat kahi, woh bahut soach samajh ke kahi thi. Phir usne dusri maayon ki taraf dekha. Woh teen sau pachaas maayen thi.

Verse 37

ता श्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मजः ।धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः ॥३७॥

Dasharath putra ne un maayon se bhi baat ki. Woh sab dukhi thi. Usne haath jod ke jo baat kahi, woh dharam ke hisaab se thi.

Verse 38

संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम् ।तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः ॥३८॥

Agar maine kuch galat bola ho ya galti ki ho, mujhe maaf kar dena. Main sabse milkar ja raha hoon.

Verse 39

वचनं राघवस्यैतध्दर्मयुक्तं समाहितम् ।शुश्रुवुस्ताः स्त्रियंस्सर्वा श्शोकोपहतचेतसः ॥३९॥

Ram ne jo baat kahi, woh dharam ke hisaab se sahi thi aur bilkul shaant. Us time woh auratein jo dukh mein thi, un sab ne Ram ki baat suni.

Verse 40

जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निस्वनः ।मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे ॥४०॥

Jab Ram yeh bol raha tha, tab uski auraton ne zor se rona shuru kiya. Unki awaaz aisi thi jaise koi chidiya ro rahi ho.

Verse 41

मुरजपणवमेघघोषवत् दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा ।विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम् ॥४१॥

Pehle Dasharath ke mahal mein dhol aur mridang bajte the, bahaut shor hota tha. Ab jab musibat aayi, wahan sirf rona aur chillana tha. Sab bahaut dukhi the.