Sarga 39

Verse 1

रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।

രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടും, അവനെ മുനിവേഷധാരിയായി കണ്ടും, രാജാവ് ദശരഥൻ ഭാര്യമാരോടുകൂടെ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു. ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച മനസ്സോടെ അവൻ രാഘവനെ നോക്കാൻ പോലും കഴിയാതെ, നോക്കിയ ശേഷവും മറുപടി പറയാൻ കഴിയാതെ നിന്നു.

Verse 2

रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।

ദുഃഖത്തിൽ കത്തിയ രാജാവിന് രാഘവനെ നേരെ നോക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; നോക്കിയാലും മനസ്സ് തളർന്നതിനാൽ മറുപടി പറയാൻ സാധിച്ചില്ല।

Verse 3

स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः।विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्।।2.39.3।।

ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ മഹാബാഹുവായ ഭൂമിപതി രാജാവ് ഒരു നിമിഷം ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവനെന്നപോലെ ആയി; പിന്നെ രാമനെയേ ഓർത്തുകൊണ്ട് വിലപിച്ചു.

Verse 4

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवःकृताः।प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम्।।2.39.4।।

“മുമ്പ് ഞാൻ പലരെയും സന്താനവിയോഗികളാക്കിയിരിക്കണം, അല്ലെങ്കിൽ ജീവികളെ ഹിംസിച്ചിരിക്കണം; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ ദുരിതം എനിക്കു വന്നതെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.”

Verse 5

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।

“നിയതകാലം വരാതെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ജീവൻ വിടുകയില്ല. കൈകേയി എന്നെ പീഡിപ്പിച്ചാലും, എനിക്കു മരണം വരുന്നില്ല.”

Verse 6

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।

“എന്റെ പുത്രനെ അഗ്നിസമാന തേജസ്സോടെ എന്റെ മുമ്പിൽ നിൽക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു—സൂക്ഷ്മവസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് തപസ്വിയുടെ വേഷം ധരിച്ചവനായി—എന്നിട്ടും എനിക്ക് അന്ത്യം വരുന്നില്ല.”

Verse 7

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः।स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्।।2.39.7।।

നിശ്ചയമായും, കൈകേയി ഒരുത്തിയുടെ കാരണത്താൽ മാത്രമേ ഈ ജനങ്ങൾ ക്ലേശം അനുഭവിക്കുന്നുള്ളൂ; സ്വന്തം സ്വാർത്ഥലാഭത്തിനായി പരിശ്രമിക്കുന്ന അവൾ ഈ കപടതയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 8

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः।रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह।।2.39.8।।

ഇങ്ങനെ വചനം പറഞ്ഞ ശേഷം, കണ്ണുനീരാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മൂടപ്പെട്ട അവൻ ‘രാമ’ എന്നു ഒരിക്കൽ മാത്രം ഉച്ചരിച്ചു; പിന്നെ സംസാരിക്കാൻ കഴിയാതെ പോയി.

Verse 9

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.39.9।।

ഒരു നിമിഷം കഴിഞ്ഞ് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത രാജാവ്, കണ്ണുനീരാൽ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, സുമന്ത്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 10

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः।प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्।।2.39.10।।

യാത്രയ്ക്ക് യോജ്യമായ രഥത്തിൽ ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ കെട്ടി നീ ഉടൻ വരിക; ഈ മഹാത്മാവായ രാമനെ ഇവിടെ നിന്ന് നഗരപരിധി കടന്ന് അപ്പുറത്തേക്ക് എത്തിക്കയും ചെയ്യുക.

Verse 11

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते।पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम्।।2.39.11।।

ഗുണവാന്മാരുടെ ഗുണങ്ങൾക്ക് ‘ഫലം’ എന്നു പറയുന്നതു ഇതാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു—പിതാവും മാതാവും തന്നെയാണ് ഇങ്ങനെ ധാർമ്മികനും വീരനുമായ പുത്രനെ വനത്തിലേക്ക് നാടുകടത്തുന്നത്.

Verse 12

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः।योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम्।।2.39.12।।

രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ മനസ്സിലാക്കി, വേഗശാലിയായ സുമന്ത്രൻ കുതിരകളെ കെട്ടി, അശ്വങ്ങളാൽ ശോഭിതമായ രഥവുമായി അവിടേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 13

तं रथं राजपुत्राय सूत: कनकभूषितम्।आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः।।2.39.13।।

കൈകൂപ്പി സൂതൻ രാജപുത്രനോട് അറിയിച്ചു: സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ഉത്തമാശ്വങ്ങളാൽ യുക്തമായും ഉള്ള രഥം സജ്ജമാണെന്ന്.

Verse 14

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंञ्चये।उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वत श्शुचिम्।।2.39.14।।

ദേശകാലം വിവേചിച്ച രാജാവ് ധനസഞ്ചയത്തിൽ വ്യാപൃതനായ ഉദ്യോഗസ്ഥനെ വേഗത്തിൽ വിളിപ്പിച്ചു; ദൃഢനിശ്ചയനും സർവ്വഥാ വിശ്വസ്തനുമായ അവനോട് സംസാരിച്ചു.

Verse 15

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च।वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय।।2.39.15।।

വനവാസത്തിന്റെ വർഷങ്ങൾ എണ്ണി, വൈദേഹിക്കായി അമൂല്യ വസ്ത്രങ്ങളും ശ്രേഷ്ഠാഭരണങ്ങളും വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുവരിക.

Verse 16

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः।प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै सममेव तत्।।2.39.16।।

രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവൻ ഖജനാഗൃഹത്തിലേക്ക് പോയി; എല്ലാം കൊണ്ടുവന്ന് അതൊക്കെയും പൂർണ്ണമായി സീതാദേവിക്ക് സമർപ്പിച്ചു.

Verse 17

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्।भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः।।2.39.17।।

വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടാൻ സന്നദ്ധയായ സുസംഭവയായ വൈദേഹി, ആ വൈവിധ്യമാർന്ന ദീപ്താഭരണങ്ങളാൽ തന്റെ സുന്ദരാംഗങ്ങളെ അലങ്കരിച്ചു.

Verse 18

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता।उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः।।2.39.18।।

സുവിഭൂഷിതയായ വൈദേഹി ആ രാജമന്ദിരത്തെ ദീപ്തമാക്കി—ഉദയകാലത്ത് ഉദിക്കുന്ന സൂര്യന്റെ കിരണപ്രഭയിൽ ആകാശം പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 19

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्।अनाचरन्ती कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्।।2.39.19।।

ഇരുകൈകളാലും അവളെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, മൈഥിലിയുടെ നെറ്റിയിൽ ചുംബിച്ച്, ശ്വശ്രൂ വചനം പറഞ്ഞു—സീതയുടെ പെരുമാറ്റത്തിൽ കരുണയ്ക്ക് കാരണമൊന്നുമില്ലായിരുന്നിട്ടും।

Verse 20

असत्य स्सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः।भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः।।2.39.20।।

ഈ ലോകത്തിൽ, പ്രിയന്മാർ നിരന്തരം ആദരിച്ചാലും, ഭർത്താവിന് ദുരന്തം വന്നപ്പോൾ അവനെ അനുഗമിക്കാൻ സമ്മതിക്കാത്ത സ്ത്രീകൾ അസത്യ—അവിശ്വസ്തരെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 21

एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्।अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि।।2.39.21।।

ഒരിക്കൽ സുഖം അനുഭവിച്ച ശേഷം, സ്ത്രീകളുടെ സ്വഭാവം ഇങ്ങനെ എന്നു പറയുന്നു: അല്പമായെങ്കിലും ആപത്ത് വന്നാൽ കുറ്റപ്പെടുത്തും—ചിലപ്പോൾ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യും।

Verse 22

असत्यशीला विकृता दुर्ग्राह्यहृदयास्सदा।युवत्यः पापसंङ्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः।।2.39.22।।

പാപസങ്കൽപമുള്ള യുവതികൾ അസത്യശീലമുള്ളവരും സ്വഭാവത്തിൽ വികൃതരുമായും ഹൃദയം എപ്പോഴും ഗ്രഹിക്കാൻ ദുഷ്കരമായവരുമാണ്; ഒരു ക്ഷണമാത്രത്തിൽ തന്നെ സ്നേഹത്തിൽ നിന്ന് വിരക്തരാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു.

Verse 23

न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः।स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः।।2.39.23।।

സ്ത്രീകളുടെ ഹൃദയം കുലം കൊണ്ടോ ചെയ്ത ഉപകാരങ്ങളാലോ വിദ്യയാലോ ദാനങ്ങളാലോ സമ്പാദിച്ച ധനസഞ്ചയത്താലോ നേടാനാവില്ല; കാരണം അവരുടെ ഹൃദയം സത്യത്തിൽ അനിത്യമാണ് എന്നു പറയുന്നു.

Verse 24

साध्वीनां हि स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते शमे।स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते।।2.39.24।।

എന്നാൽ ശീലം, സത്യം, ശ്രുതി-വിദ്യ, ശമം എന്നിവയിൽ അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്ന സാദ്വി സ്ത്രീകൾക്കു ഭർത്താവൊരുത്തനേ പരമ പവിത്രതയായി—സർവ്വോത്തമ പാവനനായി—വിശേഷിക്കുന്നു.

Verse 25

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम।तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा।।2.39.25।।

എന്റെ പുത്രൻ വനവാസത്തിലേക്കു അയക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും നീ അവനെ അവമാനിക്കരുത്; അവൻ നിർധനനായാലും സധനനായാലും അവനേ നിന്റെ ദൈവതമായി കരുതുക.

Verse 26

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्।कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिताम्।।2.39.26।।

അവളുടെ ധർമ്മാർത്ഥസഹിതമായ വാക്കുകൾ മനസ്സിലാക്കി, സീത കൈകൂപ്പി ശ്വശ്രുവിന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 27

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्।अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे।।2.39.27।।

ആര്യേ, നിങ്ങൾ എന്നോട് ഉപദേശിക്കുന്നതെല്ലാം ഞാൻ തീർച്ചയായും ചെയ്യും. ഭർത്താവിനോടു എങ്ങനെ പെരുമാറണം എന്നത് എനിക്ക് അറിയാം; മുമ്പേ കേട്ടിട്ടുമുണ്ട്.

Verse 28

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति।धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा।।2.39.28।।

ആര്യേ, ദുഷ്ടജനത്തോടു എന്നെ ഉപമിക്കേണ്ടതല്ല. ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ വഴുതാൻ അശക്തയാണ്—ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് പ്രകാശം വേർപെടാത്തതുപോലെ.

Verse 29

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः।नापतिस्सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा।।2.39.29।।

തന്തികളില്ലാത്ത വീണ മുഴങ്ങുകയില്ല; ചക്രങ്ങളില്ലാത്ത രഥം നീങ്ങുകയില്ല. അതുപോലെ ഭർത്താവില്ലാത്ത സ്ത്രീക്ക്, നൂറു പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായാലും, സുഖത്തിൽ പുഷ്ടിയുണ്ടാകുകയില്ല.

Verse 30

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः।अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्।।2.39.30।।

പിതാവ് അളവോടെ സുഖം നൽകുന്നു; മാതാവും അളവോടെ; പുത്രനും അളവോടെ. എന്നാൽ അതിരില്ലാ സുഖത്തിന്റെ ദാതാവായി ഭർത്താവിനെ കരുതുന്നു—അത്തരം ഭർത്താവിനെ ഏതു സ്ത്രീ ആദരിക്കാതിരിക്കും?

Verse 31

साहमेवं गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा।आर्ये किमवमन्येऽहं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम्।।2.39.31।।

ഇങ്ങനെ സംസ്കാരിതയായി, ധർമ്മത്തിന്റെ പരാ–അപര ഭേദങ്ങൾ പഠിച്ചവളായ ഞാൻ, ഹേ ആര്യേ, അവനെ എങ്ങനെ അവമാനിക്കും? സ്ത്രീയ്ക്ക് ഭർത്താവുതന്നെ ദൈവതുല്യൻ ആകുന്നു.

Verse 32

सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम्।शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्।।2.39.32।।

സീതയുടെ ഹൃദയസ്പർശിയായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ശുദ്ധസത്ത്വയായ കൗശല്യ ദുഃഖവും ഹർഷവും ചേർന്ന് ജനിച്ച കണ്ണുനീർ പെട്ടെന്നു ചൊരിഞ്ഞു.

Verse 33

तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्। रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत्।।2.39.33।।

പരമധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ കൈകൂപ്പി സമീപിച്ചു, മാതാക്കളിൽ അത്യന്തം ആദരിക്കപ്പെട്ട തന്റെ മാതാവിനോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 34

अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम।।क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति।।2.39.34।।

“അമ്മേ, നീ ദുഃഖിക്കരുത്; എന്റെ പിതാവിനെ നോക്കിക്കൊള്ളുക. വനവാസത്തിന്റെ അവസാനം വേഗത്തിൽ തന്നെ വരും.”

Verse 35

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च।सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्।।2.39.35।।

“നിനക്കു ആ ഒൻപതു വർഷവും കൂടെ അഞ്ചും—പതിനാലു വർഷം—ഉറക്കത്തിൽപോലെ കടന്നുപോകും; പിന്നെ സ്നേഹിതർ ചുറ്റുമുണ്ടായി, പൂർണ്ണക്ഷേമത്തോടെ ഞാൻ ഇവിടെ മടങ്ങിവന്നതിനെ നീ കാണും.”

Verse 36

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः।त्रयश्शतशतार्धाश्च ददर्शा वेक्ष्य मातरः।।2.39.36।।

അർത്ഥത്തിൽ ശുദ്ധവും പരിധിയിൽ മിതവുമായ ആ വചനങ്ങൾ മാതാവിനോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, അവൻ പിന്നെ മറ്റു മാതാക്കളിലേക്കു നോക്കി—മൂന്നൂറ്റി അമ്പതു മാതാക്കളെ.

Verse 37

ता श्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मजः।धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः।।2.39.37।।

അവരും അതുപോലെ തന്നെ വ്യാകുലരായിരിക്കെ, ദശരഥപുത്രൻ കൃതാഞ്ജലിയോടെ ധർമ്മയുക്തമായ ഈ വചനം അവരോടു പറഞ്ഞു.

Verse 38

संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम्।तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः।।2.39.38।।

നമ്മുടെ സഹവാസം കൊണ്ടോ അല്ലെങ്കിൽ അജ്ഞാനത്താലോ ഞാൻ എന്തെങ്കിലും കടുപ്പമായി ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ദയവായി എന്നെ ക്ഷമിക്കണം; ഇപ്പോൾ നിങ്ങളൊക്കെയും ഞാൻ വിടപറയുന്നു.

Verse 39

वचनं राघवस्यैतध्दर्मयुक्तं समाहितम्।शुश्रुवुस्ताः स्त्रियंस्सर्वा श्शोकोपहतचेतसः।।2.39.39।।

ദുഃഖം കൊണ്ട് തകർന്ന മനസ്സുള്ള ആ സ്ത്രീകളൊക്കെയും, ധർമ്മയുക്തവും സമാധാനപൂർണ്ണവും ആയ രാഘവന്റെ ഈ വചനങ്ങൾ ശ്രവിച്ചു.

Verse 40

जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निस्वनः।मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे।।2.39.40।।

രാഘവൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ, മനുഷ്യേന്ദ്രന്റെ ഭാര്യമാരിൽ നിന്നു ക്രൗഞ്ചീപ്പക്ഷികളുടെ കരുണനാദംപോലെ ഉച്ചത്തിലുള്ള വിലാപം ഉയർന്നു.

Verse 41

मुरजपणवमेघघोषवत्दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा।विलपितपरिदेवनाकुलंव्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम्।।2.39.41।।

മുമ്പ് മൃദംഗ-പണവങ്ങളുടെ നാദം മേഘഗർജ്ജനപോലെ മുഴങ്ങിച്ചിരുന്ന ദശരഥന്റെ രാജമന്ദിരം, ഇപ്പോൾ വ്യസനത്തിൽ ആകപ്പെട്ട് വിലാപവും പരിതാപവും നിറഞ്ഞ അത്യന്തം ദുഃഖിതമായി മാറി.