Adhyaya 364
Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः (Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms)
कोशपद्धत्या संक्षिप्तपरिभाषाभिः भगवानग्निः वैदिकयागविद्यायै ब्राह्मणधर्मकर्मभूमिकाभ्यश्च आवश्यकाः सूक्ष्मार्थपदानि निरूपयति। प्रथमं वंशः, अन्ववायः, गोत्रम्, कुलम्/अभिजनान्वयः इत्यादिभिः वंशपरम्परालक्षणानि निर्दिश्य, ततः अध्वरस्य ācāryaः मन्त्रव्याख्याता, ādeṣṭā च नियोजकः इति कर्मपदानि व्याचष्टे। यज्ञपरिसरं च—यजमानः/यष्टा, सहयाजकाः सभ्यभूमिकाश्च, तथा ऋत्विजां त्रयम् (अध्वर्यु-उद्गाता-होता) यजुः-साम-ऋग्विद्यायाः अनुरूपं—विभजति। अनन्तरं यूपे चषालम्, वेद्याः चतुरश्रता, आमिक्षा, पृषदाज्यम्, परमान्नम्, उपाकृतपशुः इत्यादि द्रव्योपकरणानि परिभाषते; अभिषेक-प्रोक्षण-पूजादीनां पर्यायान् ददाति। नियमन-व्रतयोर्भेदं, कल्प-अनुकल्पयोः तथा विधिविवेकं, श्रुत्यध्ययनस्य उपाकरणं, तपस्विनां भेदांश्च निर्दिश्य, अन्ते यमः (नित्यः देहसंयमात्मकः) तथा नियमः (कदाचित् बाह्यसहायः आचारः) इति तात्त्विकभेदं दर्शयन् ब्रह्मभूय/ब्रह्मत्व/ब्रह्मसायुज्यपर्यन्तं समापयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नृवर्गो नाम त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मवर्गः अग्निर् उवाच वंशो ऽन्ववायो गोत्रं स्यात् कुलान्यभिजनान्वयौ मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती
इत्याग्नेये महापुराणे नृवर्गो नाम त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः। अथ चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ब्रह्मवर्गः। अग्निरुवाच—वंशोऽन्ववायो गोत्रं स्यात् कुलान्यभिजनान्वयौ। मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती॥
Verse 2
यष्टा च यजमानः स्यात् ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः सतीर्थ्याश् चैकगुरवः सभ्याः सामाजिकास् तथा
यष्टा यजमान एव स्यात्; आरम्भोपक्रमविधिं सम्यग् ज्ञात्वा कर्म प्रवर्तयेत्। सतीर्थ्याः, एकगुरवः, सभ्याः, सामाजिकाश्चापि स्युः।
Verse 3
सभासदः सभास्तारा ऋत्विजो याजकाश् च ते अध्वर्यूद्गातृहोतारो यजुःसामर्ग्विदः क्रमात्
ते सभासदः सभास्ताराः; ऋत्विजो याजकाश्च। क्रमात् अध्वर्युरुद्गाता होता च—यजुःसामर्ग्विदः पृथक्।
Verse 4
चषालो यूपकटकः समे स्थण्डिलचत्वरे आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः
चषालः यूपस्य कटकः। समे स्थण्डिलचत्वरे यथाविधि वेदिका। आमिक्षा नाम सा या क्षीरे शृतोष्णे दधियोगतः जायते।
Verse 5
पृषदाज्यं सदध्याज्ये परमान्नन्तु पायसम् उपाकृतः पशुरसौ यो ऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः
पृषदाज्यं सदध्याज्यं; परमान्नं तु पायसम्। उपाकृतः स पशुरुच्यते योऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः।
Verse 6
परम्पराकं समनं प्रोक्षणञ्च बधार्थकम् पूजा नमस्यापिचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः
परम्पराकं समनं प्रोक्षणं च बधार्थकं निग्रहाय चोच्यते। पूजा नमस्या अपचितिः सपर्या अर्चा अर्हणा इति पूजनपर्यायाः।
Verse 7
वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्याप्युपासनम् नियमो ब्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम्
वरिवस्या नाम सावधानसेवा; शुश्रूषा नाम श्रद्धापूर्वकं परिचरणम्; परिचर्या चोपासनरूपा सेवा। नियमः धर्मसंयमः; व्रतं प्रतिज्ञातानुष्ठानम्; तच्चोपवासादि पुण्यकर्मसमुदायात्मकम्।
Verse 8
मुख्यः स्यात् प्रथमः कल्पो ऽनुकल्पस्तु ततो ऽधमः कल्पे विधिक्रमौ ज्ञेयौ विवेकः पृथगात्मता
मुख्यः कल्पः प्रथमः परिगणनीयः; अनुकल्पस्ततोऽधमः। कल्पे विधिक्रमौ द्वौ ज्ञेयौ—विवेकः, पृथगात्मता च।
Verse 9
संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः भिक्षुः परिव्राट् कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी
संस्कारपूर्वकं श्रुतेर्ग्रहणं कर्तव्यम्; तदेव वेदस्योपाकरणं कथ्यते। भिक्षुणा परिव्राजा कर्मन्दिना पाराशर्येण मस्करिणा चैतदनुष्ठेयम्।
Verse 10
ऋषयः सत्यवचसःस्नातकश्चाप्लुतव्रती ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश् च ते
ये ऋषयः सत्यवचसः, स्नातकाः, अप्लुतव्रतिनः, निर्जितेन्द्रियग्रामाः—ते यतिनो यतयश्चैव, परमार्थतः।
Verse 11
शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत् कर्म तद्यमः नियमस्तु स यत् कर्मानित्यमागन्तुसाधनम् स्याद् ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि
शरीरसाधनापेक्षं यन्नित्यं कर्म तद् यमः। नियमस्तु यत् कर्मानित्यं, आगन्तुसाधनसाध्यम्। फलमपि ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि कथ्यते।
Frequently Asked Questions
A ritual-lexical map: precise definitions for lineage identifiers (vaṃśa, gotra, kula), priestly roles (ācārya, ādeṣṭā; Adhvaryu/Udgātṛ/Hotṛ), and yajña technicalities (caṣāla, altar-space terms, āmikṣā, pṛṣadājya, paramānna, upākṛta), including synonym clusters for consecration and worship.
By standardizing terms for restraint, vows, worship, and disciplined study (upākaraṇa), it protects correct practice and right understanding; the culminative framing—yama/niyama leading toward brahma-bhūya/brahma-sāyujya—connects technical observance to liberation-oriented transformation.