Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
अग्निर्देवः कोशक्रमे पूर्वाध्याये भूमिवनौषधिवर्गानन्तरं मनुष्यकेन्द्रितं वर्गीकरणं प्रवर्तयति। आदौ ‘नरः’, ‘नारी’, ‘वधू’ इत्यादीनां पर्यायान्, ततः स्त्रीणां सामाजिक-नैतिकभेदान्, सपिण्ड-सनाभ-गोत्रादि वंशबान्धववर्गान्, दम्पत्योः पतिपत्नीशब्दयुगलानि च निर्दिशति। अनन्तरं गर्भोत्पत्त्यादि प्रजननशब्दान्, देहदोष-विकलाङ्गतां, रोगनामानि विशेषतः कुष्ठादि त्वग्रोगान् श्वास-क्षयादीन् च, तथा शुक्र-मांस-मेदो-शिरा-धात्वादीन् द्रव्यवर्गान् विवृणोति। अस्थि-अङ्ग-उपाङ्गशब्दान्, लिङ्गप्रयोगसूचनां, कटि-गुह्य-स्कन्ध-नख-ग्रीवाप्रदेश-केशपर्यन्तं देहावयवशब्दान् च विस्तरेण ददाति। अन्ते अङ्गुल-वितस्ति-रत्नि/अरत्निमानानि, भूषण-वस्त्रालङ्कार-तन्तुवाचकान्, परिमाण-आकार-रचनाविशेषान् च संहित्य, यथार्थनामनिर्देशेन लौकिकविद्याः धर्मज्ञानरूपेण प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे भूमिवनौषध्यादिवर्गा नाम द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गान्वक्ष्ये ऽथ नामतः नरः पञ्चजना मर्त्य यद्योषावंला वधूः
इति आग्नेये महापुराणे भूमिवनौषध्यादिवर्गा नाम द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः। अथ त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः। अग्निरुवाच—नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गान् नामतः प्रवक्ष्ये। ‘नरः’—नरः, पञ्चजनः, मर्त्यः; ‘योषित्’—यद्योषा, अवंला; ‘वधूः’—वधूः।
Verse 2
कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिका कुलटा पुंश् चल्यसती नग्निका स्त्री च कोटवी
कान्तार्थिनी या तु सङ्केतं याति सा ‘अभिसारिका’ इति कथ्यते। सा एव ‘कुलटा’, ‘पुंश्चली’, ‘असती’ इत्यपि; केषुचित् प्रयोगेषु ‘नग्निका’ ‘कोटवी’ च।
Verse 3
कात्यायन्यर्धवृद्धा या सैरिन्ध्री परवेश्मगा असिक्री स्यादवृद्धा या मलिनी तु रजस्वला
या अर्धवृद्धा सा ‘कात्यायनी’ इति; या परवेश्मगा सा ‘सैरिन्ध्री’ इति। या अवृद्धा सा ‘असिक्री’; रजस्वला तु ‘मलिनी’ इति कथ्यते।
Verse 4
वारस्त्री गणिका वेश्या भ्रातृजायास्तु यातरः ननान्दा तु स्वसा पत्युः सपिण्डास्तु सनाभयः
‘वारस्त्री’ गणिका वेश्या च। भ्रातृजाया तु ‘यातरः’। पत्युः स्वसा ‘ननान्दा’। सपिण्डास्तु समानपिण्डाः; सनाभयः समाननाभयः।
Verse 5
समानोदर्यसोदर्यसगर्भसहजास्समाः सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः
समानोदर्याः सोदर्याः सगर्भाः सहजाश्च समाः। सगोत्रा बान्धवा ज्ञातयः बन्धवः स्वस्वजनाश्च समाः।
Verse 6
दम्पती जम्पती भार्यापती जायापती च तौ गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वञ्च कललो ऽस्त्रियां
तौ दम्पती जम्पती भार्यापती जायापती चेति कथ्येते। गर्भाशयः स्याद्गर्भाशयः, जरायुः स्याद्गर्भावरणम्; उल्वं च कललं च स्त्रीसम्बन्धिनि प्रयुज्येते।
Verse 7
गर्भो भ्रुण इमौ तुल्यौ क्लीवं शण्डो नपुंसकम् स्यादुत्तानशया डिम्भा बालो माणवकः स्मृतः
गर्भो भ्रुण इमौ तुल्यौ। क्लीवं शण्डो नपुंसकं चेति निःसन्तानपुरुषवाचकाः। उत्तानशया डिम्भा; बालो माणवकः स्मृतः।
Verse 8
पिचिण्डिलो वृहत्कुक्षिरवभ्रटो नतनासिके विकलाङ्गस्तु पोगण्ड आरोग्यं स्यादनामयम्
पिचिण्डिलो वृहत्कुक्षिरवभ्रटो नतनासिके। विकलाङ्गस्तु पोगण्डः; आरोग्यं स्यादनामयम्।
Verse 9
स्यादेडे वधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुनिः क्षयः शोषश् च यक्ष्मा च प्रतिश्यायुस्तु पीनसः
एडे वधिरः स्यात्, कुब्जे कुब्जः; गडुले गडुलः, कुकरे कुनिः। क्षयः शोषश्च यक्ष्मा च समाना; प्रतिश्यायुः पीनसः।
Verse 10
स्त्री क्षुत्क्षुतं क्षयं पुंसि कासस्तु क्षवथुः पुमान् शोथस्तु श्वयथुः शोफः पादस्फोटो विपादिका
स्त्रीलिङ्गे क्षुत्क्षुतं, पुंसि क्षयं। कासः पुमान्; क्षवथुः पुमान्। शोथः श्वयथुः शोफश्च; पादस्फोटो विपादिका।
Verse 11
किलासं सिध्नकच्छान्तु पाम पामा विचर्चिका कोठो मण्डलकं कुष्ठं श्वित्रे द्रुर् नामकार्शसी
किलासः, सिध्नकः, कच्छः, पामः, पामा, विचर्चिका, कोठः, मण्डलकम्, कुष्ठम्, श्वित्रम्, द्रुः, नामकार्शसी—इमे त्वग्विकाराणां नामानि।
Verse 12
अनाहस्तु विबन्धः स्याद्ग्रहणी रुक्प्रवाहिका वीजवीर्येन्द्रयं शुक्रं पललं क्रव्यमामिषं
अनाहः ‘विबन्धः’ इति कथ्यते; ग्रहणी, रुक्प्रवाहिका च। तथा वीजम्, वीर्यम्, इन्द्रियम्, शुक्रम्, पललम्, क्रव्यम्, आमिषं च।
Verse 13
वुक्काग्रमांसं हृदयं हन्मेदस्तु वपा वसा पश्चाद्ग्रीवा शिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा
वुक्काग्रमांसं नाम वृक्काग्रमांसम्; हृदयं हृदयम्; हन्मेदः हनुमण्डलस्थं मेदः; वपा ओमेनम्; वसा मेदः; पश्चाद्ग्रीवा ग्रीवापृष्ठभागः; शिरा शिरा; मन्या ग्रीवापार्श्व-नपास्थानम्; नाडी नलिकामार्गः; धमनिः शिराभिन्ना धमनी।
Verse 14
तिलकं क्तोम मस्तिष्कं द्रूषिका नेत्रयोर्मलम् अन्त्रं पुरी तद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्य् अथ वस्नसा
तिलकं ललाटचिह्नम्; क्तोम इह शिरः; मस्तिष्कं मस्तिष्कम्। द्रूषिका नेत्रयोर्मलम्। अन्त्रं आन्त्राणि; पुरी विष्ठा; गुल्मः उदरगुल्मः; प्लीहा प्लीहा; वस्नसा पुंलिङ्गेन्द्रियं वा पुंवीर्यम्।
Verse 15
स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे स्यात् कर्पूरः कपालो ऽस्त्री कीकसङ्कुल्यमस्थि च
स्नायुः स्त्रीलिङ्गः। ‘कालखण्ड’ ‘यकृती’ च उभयलिङ्गौ। ‘कर्पूरः’ ‘कपालः’ ‘कीकसङ्कुल्यः’ ‘अस्थि’ च न स्त्रीलिङ्गे (पुं-नपुंसकलिङ्गेषु) प्रयुज्यन्ते।
Verse 16
स्याच्छरीरास्थ्नि कङ्कालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका शिरो ऽस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका
शरीरास्थ्नां समूहो ‘कङ्कालः’ इति कथ्यते। पृष्ठास्थ्नि ‘कशेरुका’ इति, शिरोऽस्थनि स्त्रीलिङ्गेन ‘करोटिः’ इति, पार्श्वास्थीनि तु ‘पर्शुकाः’ (पर्शुका) इति निर्दिश्यन्ते।
Verse 17
अङ्गं प्रतीको ऽवयवः शरीरं वर्ष्म विग्रहः कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती
अङ्गं ‘अङ्ग’ इति; अवयवः ‘प्रतीकः’ अथवा ‘अवयवः’। शरीरं ‘शरीरम्’, ‘वर्ष्म’, ‘विग्रहः’ इति च। कटो ‘कटः’ अथवा ‘ना’; श्रोणिफलकं ‘श्रोणिफलकम्’; कटिः ‘कटिः’; श्रोणिः ‘श्रोणिः’ अपि ‘ककुद्मती’ इति कथ्यते।
Verse 18
पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे
पश्चाद्भागो नितम्बः स्त्रीकट्याः इति कथ्यते; क्लीवे तु स ‘जघनम्’ इति। नितम्बस्थौ द्वौ निम्नौ ‘कूपकौ’ इति, द्वयहीने तु ‘ककुन्दरे’ इति नाम।
Verse 19
स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी
स्त्रियां स्फिचौ ‘स्फिचौ’ इति; कटिप्रोथौ ‘कटिः’ ‘प्रोथः’ इति; उपस्थो वक्ष्यमाणयोः। उभयोः स्त्रीणां भगं ‘भगः’ ‘योनिः’ इति; पुंसां शिश्नो ‘शिश्नम्’, ‘मेढ्रम्’, ‘मेहनम्’, ‘शेफः’ इति च कथ्यते।
Verse 20
पिचिण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं कुचौ स्तनौ चूचुकन्तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम्
कुक्षिः ‘पिचिण्डः’ इत्यपि; जठरम् ‘उदरम्’ इति च; ‘तुन्दं’ तु स्थूलोदरम्। कुचौ ‘स्तनौ’ च; ‘चूचुकम्’ कुचाग्रं, ‘कुचाग्रम्’ अपि स्तनाग्रं। ‘क्रोडः’ भुजान्तरं (कक्षः) इति निर्दिश्यते।
Verse 21
स्कन्धो भुजशिरो ऽंशो ऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी पुनर्भवः कररुहो नखो ऽस्त्री नखरो ऽस्त्रियां
स्कन्धः भुजशिरः अंशश्च न स्त्रीलिङ्गाः। सन्धिः तस्यैव लिङ्गे। जत्रुणी स्त्रीलिङ्गा। पुनर्भवः पुल्लिङ्गः। कररुहः नखश्च न स्त्रीलिङ्गौ; नखरः नपुंसकलिङ्गे प्रयुज्यते।
Verse 22
प्रदेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः
प्रदेशतालगोकर्णाः तर्जन्यादियुते तते। अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः॥
Verse 23
पाणौ च पेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः स कनिष्ठवान्
पाणौ च पेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ। बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः स कनिष्ठवान्॥
Verse 24
कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका अधः स्याच्चिवुकञ्चौष्ठादथ गण्डौ गलो हनुः
कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका। अधः स्याच्चिवुकं चौष्ठादथ गण्डौ गलो हनुः॥
Verse 25
अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षो ऽपाङ्गदर्शने चिकुरः कुन्तलो बालः प्रतिकर्म प्रसाधनम्
अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षोऽपाङ्गदर्शने। चिकुरः कुन्तलो बालः प्रतिकर्म प्रसाधनम्॥
Verse 26
आकाल्पवेशौ नेपथ्यं प्रत्यक्षं खेलयोगजम् चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः
आकल्पवेशौ नेपथ्यं प्रत्यक्षं खेलयोगजम्। चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः॥
Verse 27
कर्णिका तालपत्रं स्याल्लम्बनं स्याल्ललन्तिका मञ्जीरो नूपुरं पादे किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका
कर्णिका तालपत्रं स्याल्लम्बनं स्याल्ललन्तिका। मञ्जीरो नूपुरं पादे किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका॥
Verse 28
दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता पटच्चरं जीर्णवस्त्रं संव्यानञ्चोत्तरीयकम्
दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता। पटच्चरं जीर्णवस्त्रं संव्यानञ्चोत्तरीयकम्॥
Verse 29
रचना स्यात् परिस्पन्द आभोगः परिपूर्णता समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः
रचना स्यात् परिस्पन्द आभोगः परिपूर्णता। समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः॥
Frequently Asked Questions
Precision of nomenclature: the chapter standardizes synonym sets across social identity (kinship/gotra), medical description (skin diseases, wasting disorders, rhinitis), anatomy (vessels, organs, bones), and metrology (vitasti = 12 aṅgulas; ratni/aratni).
By treating correct naming and classification as dharmic discipline: accurate vocabulary supports right ritual usage, clear legal/kinship understanding, and reliable medical description—aligning worldly competence (Bhukti) with ordered dharma conducive to Mukti.
Human and female-type terms; kinship/lineage sets; conjugal and reproductive vocabulary; disability and disease lists (notably skin ailments); bodily substances and vessels; skeletal/body-part nomenclature; measures of length; and adornment/clothing/ornament terms.