Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
अत्र भगवान् अग्निः प्रलयतत्त्वं चतुर्विधं व्यवस्थितं करोति—नित्यः (प्राणिनां नित्यनाशः), नैमित्तिकः (ब्रह्मणः कल्पान्ते), प्राकृतः (महायुगपर्यन्ते जगत्संहृतिः), आत्यन्तिकः (मोक्षज्ञानात् जीवस्य परमात्मनि लयः)। नैमित्तिके दीर्घानावृष्टिः, सप्तकिरणैः सूर्येण जलापहरणम्, सप्तसूर्यरूपोद्भवः, सर्वदाहः, कालाग्निरुद्रपर्यन्तं वह्निवृद्धिः, पातालाद् स्वर्गपर्यन्तं दाहः, प्राणिनां उच्चलोकगमनं च वर्ण्यते। ततः वर्षा वह्निं शमयति, वायवो मेघान् विक्षिपन्ति; हरिः शेषे एकार्णवे योगनिद्रां प्रविश्य पुनर्ब्रह्मरूपेण सृष्टिं करोति। प्राकृतप्रलये सांख्यक्रमेण पृथिवी जलं, जलं वह्निः, वह्निर्वायुः, वायुराकाशः, आकाशमहंकारः, ततः महत्, अन्ते प्रकृतौ लीयते; अन्ततः प्रकृतिपुरुषावपि नामवर्णातीतपरमेषु लीयेते, तत्र विकल्पाः निवर्तन्ते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामान्यनामलिङ्गानि नाम षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः अग्निर् उवाच चतुर्विधस्तु प्रलयो नित्यो यः प्राणिनां लयः सदा विनाशो जातानां ब्राह्मो नैमित्तिको लयः
इत्याग्नेये महापुराणे ‘सामान्यनामलिङ्गानि’ नाम षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ‘नित्यनैमित्तिकप्राकृतप्रलयाः’ आरभ्यते। अग्निरुवाच—प्रलयश्चतुर्विधः। नित्यः प्रलयः प्राणिनां नित्यं प्राणलयः, जातानां सदा विनाशः। ब्राह्मः नैमित्तिको लयः।
Verse 2
चतुर्युगसहस्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः लय आत्यन्तिको ज्ञानादात्मनः परमात्मनि
चतुर्युगसहस्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः प्रवर्तते। आत्यन्तिको लयस्तु ज्ञानोत्पन्नेन मोक्षहेतुना आत्मनः परमात्मनि लयः।
Verse 3
नैमित्तिकस्य कल्पान्ते वक्ष्ये रूपं लयस्य ते चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले
नैमित्तिकस्य कल्पान्ते लयस्य रूपं ते वक्ष्ये। चतुर्युगसहस्रान्ते महीतले क्षीणप्राये सति।
Verse 4
अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ततः सत्त्वक्षयः स्याच्च ततो विष्णुर्जगत्पतिः
अनावृष्टिरतीवोग्रा शतवार्षिकी जायते। ततः सत्त्वक्षयः स्यात्, ततः विष्णुर्जगत्पतिः (प्रवर्तते)।
Verse 5
स्थितो जलानि पिवति भानोः सप्तसु रश्मिषु भूपातालसमुद्रादितोयं नयति संक्षयं
भानोः सप्तसु रश्मिषु स्थितो जलानि पिबति। भूपातालसमुद्रादितोयं नयति संक्षयं, शोषयति च।
Verse 6
ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपवृंहिताः त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः
ततः तस्य अनुभावेन तोयाहारोपवृंहिताः ते एव रश्मयः सप्तधा भवन्ति; तस्मात् सप्त भास्कराः (सूर्यरूपाणि) जायन्ते।
Verse 7
दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज कूर्मपृष्ठसमा भूः स्यात्ततः कालाग्निरुद्रकः
द्विज, सः सपातालतलं त्रैलोक्यमशेषं दहति; ततः भूः कूर्मपृष्ठसमा समा भवति; तदा कालाग्निरुद्रकः प्रादुर्भवति।
Verse 8
शेषाहिश्वाससम्पातात् पातालानि दहत्यधः पातालेभ्यो भुवं विष्णुर्भुवः स्वर्गं दहत्यतः
शेषाहिश्वाससम्पातात् अधः पातालानि दह्यन्ते; पातालेभ्यः आरभ्य विष्णुः भुवं दहति, भुवः आरभ्य स्वर्गं दहति च।
Verse 9
अम्बरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तथा ततस्तापरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः
एवं त्रैलोक्यमखिलम् अम्बरीषमिवाभाति; ततः तापपीडिताः लोकद्वयनिवासिनो भवन्ति।
Verse 10
गाचन्ति ते महर्लोकं महर्लोकाज्जनं ततः रुद्ररूपी जगद्दग्ध्वा मुखनिश्वासतो हरेः
ते महर्लोकं गच्छन्ति; महर्लोकात् ततः जनलोकं गच्छन्ति। हरिः रुद्ररूपी भूत्वा मुखनिश्वासेन जगत् दहति।
Verse 11
उत्तिष्टन्ति ततो मेधा नानारूपाः सविद्युतः शतं वर्षाणि वर्षन्तः शमयन्त्यग्निमुत्थितम्
ततः मेघाः नानारूपाः सविद्युतोऽभ्युत्तिष्ठन्ति। शतं वर्षाणि वर्षन्तः ते समुत्थितमग्निं शमयन्ति॥
Verse 12
सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थिते ऽम्भसि शतं मरुत् मुखनिश्वासतो विष्णोर्नाशं नयति तान्घनान्
सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य शतेऽम्भसि स्थिते। विष्णोर्मुखनिश्वासजाः शतं मरुतस्तान् घनान् नाशं नयन्ति॥
Verse 13
वायुं पीत्वा हरिः शेषे शेते चैकार्णवे प्रभुः ब्रह्मरूपधरः सिद्धैर् जलगैर् मुनिभिस्तुतः
वायुं पीत्वा हरिः शेषे चैकार्णवे प्रभुः शेते। ब्रह्मरूपधरः सिद्धैर्जलगैर्मुनिभिश्च स्तुतः॥
Verse 14
आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः आत्मानं वसिदेवाख्यं चिन्तयन्मधुसूदनः
आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः। मधुसूदनः वासुदेवाख्यमात्मानं चिन्तयति॥
Verse 15
कल्पं शेते प्रबुद्धो ऽथ ब्रह्मरूपी सृजत्य् असौ द्विपरार्धन्ततो व्यक्तं प्रकृतौ लीयते द्विज
कल्पं शेते प्रबुद्धोऽथ ब्रह्मरूपी सृजत्यसौ। द्विपरार्धान्ते व्यक्तं जगत् प्रकृतौ लीयते, द्विज॥
Verse 16
स्थानात् स्थानं दशगुणमेकस्माद्गुण्यते स्थले ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धमभिधीयते
स्थानात् स्थानं दशगुणं संख्या वर्धते; तस्मात् अष्टादशभागे परार्धाख्या एकका परिकीर्तिता।
Verse 17
परार्धं द्विगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयः स्मृतः अनावृष्ट्याग्निसम्पर्कात् कृते संज्वलने द्विज
परार्धद्विगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयः स्मृतः; अनावृष्ट्या अग्निसम्पर्कात् कृते संज्वलने, द्विज।
Verse 18
महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे
महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये, कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रतिसञ्चरे सम्प्राप्ते।
Verse 19
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमिर्गन्धादिकं गुणं आत्मगन्धात्ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
आपो वै पूर्वं भूमेर्गन्धादिकं गुणं ग्रसन्ति; आत्मगन्धात् ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते।
Verse 20
रसात्मिकाश् च तिष्ठन्ति ह्य् आपस्तासां रसो गुणः पीयते ज्योतिषा तासु नष्टास्वग्निश् च दीप्यते
रसात्मिकाश्च तिष्ठन्त्यापस्तासां रसो गुणः; ज्योतिषा स रसो पीयते, तासु नष्टास्वग्निश्च दीप्यते।
Verse 21
ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुर्ग्रसति भास्करं नष्टे ज्योतिषि वायुश् चबली दोधूयते महान्
ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुर्ग्रसति भास्करम्। नष्टे ज्योतिषि वायुश्च बली दोधूयते महान्॥
Verse 22
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः। वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज॥
Verse 23
आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खं अभिमानात्मकं खञ्च भूतादिं ग्रसते महान्
आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खम्। अभिमानात्मकं खञ्च भूतादिं ग्रसते महान्॥
Verse 24
भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्ब्रजेत् वायौ वायुश् च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च
भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्ब्रजेत्। वायौ वायुश्च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च॥
Verse 25
महात्तत्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज व्यक्ताव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः
महात्तत्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज। व्यक्ताव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः॥
Verse 26
पुमाने काक्षरः शुद्धः सो ऽप्यंशः परमात्मनः प्रकृतिः पुरुषश् चैतौ लीयेते परमात्मनि
पुरुषः अक्षरः शुद्धश्च; सोऽपि परमात्मनः अंशः। प्रकृतिः पुरुषश्चैव अन्ते परमात्मनि लीयते॥
Verse 27
न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्महः परे
यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पना न सन्ति। ज्ञेयं सत्तामात्रात्मकं; ज्ञानात्मनि परे तत्र आत्महन्तारो न तिष्ठन्ति॥
Frequently Asked Questions
A rigorous taxonomy of dissolution and a stepwise tattva-involution (earth→water→fire→wind→ether→ahaṃkāra→mahat→prakṛti→Paramātman), integrating cosmological narrative with philosophical mechanics.
It reframes cosmic endings as instruction in detachment and discernment, culminating in ātyantika pralaya—liberation through knowledge—where the seeker transcends name-and-form conceptuality and abides in the Supreme.