Adhyaya 360

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वर्गपातालादिवर्गा नामोनषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अव्ययवर्गाः अग्निर् उवाच आङीषदर्थे ऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये ऽप्यास्तु स्यात् कोपपीड्योः

इति आग्नेये महापुराणे ‘स्वर्गपातालादिवर्गा’ नाम त्रिशतपञ्चनवतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिशतषष्टितमोऽध्यायः ‘अव्ययवर्गाः’ आरभ्यते। अग्निरुवाच— ‘आ’ इत्यव्ययं (१) ईषदर्थे, (२) अभिव्याप्त्यर्थे, (३) सीमार्थे, (४) धातुयोगजन्ये च प्रयुज्यते। स्मृतिपाठे वाक्यप्रयोगे च ‘आ’ प्रगृह्यं स्मृतम्; कोपपीडयोश्चार्थयोः अपि भवति।

Verse 2

पापकुत्सेषदर्थे कु धिग्जुगुप्सननिन्दयोः चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये

‘कु’ इति निपातः पापकुत्सेषदोषार्थेषु प्रयुज्यते। ‘धिग्’ इति जुगुप्सानिन्दयोः। ‘च’ इति निपातः (१) अन्वाचये, (२) समाहारे, (३) इतरेतरसमुच्चये च प्रयुज्यते।

Verse 3

स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घने ऽप्यति स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदे ऽवधारणे

‘स्वस्ति’ इति निपातः आशीर्वादे, क्षेमपुण्यादिशब्दानां प्रारम्भे च। ‘अति’ इति प्रकर्षे लङ्घने च। ‘स्वित्’ इति प्रश्ने वितर्के च। ‘तु’ इति भेदे, अवधारणे च प्रयुज्यते।

Verse 4

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्दूरसमीपयोः प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः

‘सकृत्’ इति निपातः एकवारार्थकः। ‘सह’ ‘एकवारे’ च युगपत्/एकस्मिन् प्रसङ्गे इत्यर्थौ। ‘आरात्’ इति दूरसमीपयोः प्रसङ्गानुसारतः। ‘प्रतीच्याम्’ इति पश्चिमदिशि। ‘चरमे’ इति अन्ते/अवसाने। ‘पश्चात्’ इति अनन्तरं/पृष्ठतः। ‘उत’ ‘अपि’ च अर्थविकल्पे प्रयुज्येते।

Verse 5

पुनःसदार्थयोः शश्वत् साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत

‘पुनः’ ‘सदा’ इति निपातौ पुनरावृत्तिनित्यत्वार्थौ। ‘शश्वत्’ इति सर्वदा। ‘साक्षात्’ इति प्रत्यक्षतया। ‘प्रत्यक्ष’ ‘तुल्य’ इति दृश्यसदृशार्थौ। ‘वत’ इति खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणेṣu प्रयुज्यते।

Verse 6

हन्त हर्षे ऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः

‘हन्त’ इति निपातः हर्षे, अनुकम्पायां, वाक्यारम्भे, विषादे च। ‘प्रति’ इति प्रत्यर्थे, प्रतिनिधौ च। तथा च केचन निपाताः वीप्सालक्षणाद्यर्थेषु प्रयोगतः प्रयुज्यन्ते।

Verse 7

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थे ऽग्रत इत्य् अपि

‘इति’ शब्दः हेत्वर्थे प्रकरणविभागे च प्रयुज्यते; ‘प्रकाश’प्रभृतिव्याख्यानसमाप्तौ अपि। प्राच्यां दिशि ‘पुरस्तात्’ इति; प्रथमे पूर्वार्थे ‘अग्रतः’ इत्यपि।

Verse 8

यावत्तावच्च साकल्ये ऽवधौ माने ऽवधारणे मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्व् अथोथ च

‘यावत्–तावत्’ इति साकल्ये, अवधौ, माने, अवधारणे च। तथा ‘अथ/अथो’ मङ्गलारम्भे, अनन्तरारम्भे, प्रश्नप्रवेशे, कार्त्स्न्यनिर्देशे च।

Verse 9

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानानेकोभयार्थयोः नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु

‘वृथा’ व्यर्थे निरर्थके च। ‘नाना’ बहुत्वे, ‘अनेक’ बहुषु, ‘उभय’ द्वयोरर्थे। ‘नु’ पृच्छायां विकल्पे च। ‘पश्चात्’ अनन्तरार्थे; ‘अनु’ पश्चादर्थे सादृश्यार्थे च।

Verse 10

प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्व् अपि

‘ननु’ प्रश्ने, अवधारणे, अनुज्ञायां, अनुनेये, आमन्त्रणे च; तथा गर्हायां, समुच्चये, पुनःप्रश्ने, शङ्कायां, सम्भावनायां च प्रयुज्यते।

Verse 11

उपमायां विकल्पे वा सामित्वर्धे जुगुप्सिते अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि

उपमायां विकल्पे वा, सामित्वार्थे, अर्धे, जुगुप्सितार्थे; ‘अमा’ सहार्थे समीपार्थे च। तथा ‘कं’ वारिणि, ‘कं’ मूर्धनि इत्यपि (स्थानीयप्रयोगे)।

Verse 12

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्के ऽर्थनिश् चये तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने

अव्ययानां प्रयोगोऽयम्— ‘इव’ ‘इत्थम्’ च सादृश्यप्रकारयोः; ‘एवं’ ‘नूनम्’ च तर्केऽर्थनिश्चये; ‘तूष्णीम्’ मौने; ‘जोषम्’ सुखे/प्रसादे; ‘किम्’ प्रश्नार्थे, तथा जुगुप्सायामपि।

Verse 13

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्

‘नाम’ इति अव्ययं प्राकाश्ये सम्भाव्ये क्रोधे उपगमे कुत्सने च प्रयुज्यते; ‘अलम्’ इति च भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणार्थवाचकम्।

Verse 14

हूं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः पुनरप्रथमे भेदे निर्निश् चयनिषेधयोः

‘हूं’ इति अव्ययं वितर्के परिप्रश्ने च; ‘पुनः’ इति समये, अन्तिके, मध्ये च, तथा अप्रथमे/पुनरावृत्तौ, भेदे, निर्निश्चये, निषेधे च प्रयुज्यते।

Verse 15

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा उरर्युरी चोररी च विस्तारे ऽङ्गीकृते त्रयम्

प्रबन्धे कालविषये—चिरातीते, निकटागामिनि, पुरा इति त्रयः प्रयोगा अङ्गीकृताः; विस्तारे च ‘उरर्युरी’ ‘चोररी’ इति रूपद्वयमपि सम्मतम्।

Verse 16

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भावयोः किल निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासावसरे खलु

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भावनायां जिज्ञासावसरे ‘निषेधवाक्य’ इत्यलङ्कारः किल प्रयुज्यते।

Verse 17

समीपोभयतःशीघ्रसाकल्याभिमुखे ऽभितः नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथो ऽन्योन्यं रहस्यपि

यदा द्वौ पदार्थौ उभयतः समीपे शीघ्रं साकल्येन च परस्पराभिमुखौ स्थाप्येते, तदा तयोर्नामप्रकाशयोः परस्परसम्बन्धात् रहस्यमपि अर्थं प्रादुर्भवति।

Verse 18

तिरो ऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे

‘तिरो’ शब्दः अन्तर्धानार्थे तिर्यगर्थे च प्रयुज्यते। ‘हा’ विषादशोकदुःखेषु। ‘अहहे’ अद्भुते खेदे च। ‘हि’ हेतौ अवधारणे च प्रयुज्यते।

Verse 19

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत् समाः

‘चिराय’, ‘चिररात्राय’, ‘चिरस्य’ इत्यादयः चिरार्थकाः; तथा ‘मुहुः’, ‘पुनः पुनः’, ‘शश्वत्’, ‘अभीक्ष्णम्’, ‘असकृत्’ इत्येते समार्थकाः, सर्वे पुनरावृत्तिं निरन्तरत्वं वा बोधयन्ति।

Verse 20

स्राग्झटित्यञ्चसाह्नाय सपदि द्राङ्मङ्खु च द्रुते बलवत् सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च

‘स्राक्’, ‘झटिति’, ‘अञ्च’, ‘साह्नाय’ इत्येते शीघ्रार्थाः। ‘सपदि’, ‘द्राक्’, ‘मङ्खु’, ‘द्रुते’ इत्येते त्वरितार्थाः। ‘बलवत्’ बलपूर्वकं बोधयति। ‘सुष्ठु’ सम्यक् इत्यर्थः। ‘किमुत’ अधिकतरं कुतः इत्यर्थे। ‘किं’ विकल्पे। ‘किमूत’ अपि तादृशे बलवति प्रश्नार्थे प्रयुज्यते।

Verse 21

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति

‘तु’, ‘हि’, ‘च’, ‘स्म’, ‘ह’, ‘वै’ इत्येते पादपूरणे प्रयुज्यन्ते; पूजनेऽपि ‘दिवाह्नी’ इति कालो निर्दिश्यते। अपरं रात्रेः विभागाः—‘दोषा’ (रात्रेः प्रथमभागः), ‘नक्त’ (मध्यरात्रः), ‘रजनी’ (शेषरात्रिः) इति कथ्यन्ते।

Verse 22

तिर्यगर्थे साचि तिरो ऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः स्युः प्याट्पाड्ङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक्

तिर्यगर्थे ‘साचि’ ‘तिरो’ इति निपातौ प्रयुज्येते। सम्बोधनार्थकाः निपाताः ‘प्याट्’ ‘पाड्ङ्ग’ ‘हे’ ‘है’ ‘भोः’ इति; तथा ‘समया’ ‘निकषा’ ‘हिरुक्’ इत्यपि निपातार्थे।

Verse 23

अतर्किते तु सहसा स्यात् पुरः पुरतो ऽग्रतः स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा

अतर्किते सहसा प्रसङ्गे ‘पुरः’ ‘पुरतः’ ‘अग्रतः’ इति शीघ्रं वदेत्—अग्रे इत्यर्थः। देवहविर्दाने ‘स्वाहा’ इति; तथा यज्ञे ‘श्रौषट्’ ‘वौषट्’ ‘वषट्’ इति घोषाः; पितृहविषि तु ‘स्वधा’ इति।

Verse 24

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्यामुत्र भवान्तरे जिज्ञासानुनय इति ञ यथा तथा चैव साम्ये अहो हो इति विस्मये

‘किञ्चित्’ ‘ईषत्’ ‘मनाक्’ इति अल्पार्थकाः। ‘प्रेत्य’ इति मरणानन्तरम्; ‘अमुत्र’ इति परलोके; ‘भवान्तरे’ इति अन्यस्मिन् भवेषु। ‘इति’ इति निपातः जिज्ञासायाम् अनुनये च। ‘यथा’ ‘तथा’ इति साम्ये। ‘अहो’ ‘हो’ इति विस्मये।

Verse 25

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्दे ऽथान्तरे ऽन्तरा

मौने तु ‘तूष्णीं’ ‘तूष्णीकम्’ इति निःशब्दभावः। ‘सद्यः’ ‘सपदि’ ‘तत्क्षणे’ इति त्वरितार्थकाः। ‘दिष्ट्या’ इति सौभाग्येन; ‘शम्’ ‘उपयोषन्’ इति प्रशान्ते मनोनिग्रहे च आनन्दे; ‘अन्तरे’ ‘अन्तरा’ इति अन्तरङ्गे मध्ये च।

Verse 26

अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हटार्थकम् युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने ऽभीक्ष्णं शस्वदनारते

‘अन्तरेण’ ‘मध्ये’ इति मध्येऽर्थे। ‘प्रसह्य’ इति बलात्; ‘हटार्थकम्’ अपि बलप्रयोगे। ‘युक्ते’ ‘द्वे’ इति युगलसंयोगार्थे। ‘साम्प्रतम्’ इति इदानीम्। ‘स्थाने’ इति देशार्थे। ‘अभीक्ष्णम्’ इति पुनःपुनः; ‘शश्वत्’ इति नित्यं; ‘अनारते’ इति अविच्छिन्नम्।

Verse 27

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्व् अद्धाञ्जसा द्वयम्

अभावे ‘न’, ‘हि’, ‘अनु’, ‘न’, ‘अपि’ इत्येते निपाताः प्रयुज्यन्ते; निषेधे ‘मा’, ‘स्म’, ‘मालम्’ इति। पक्षान्तरे ‘चेत्’ ‘यदि’ च; तत्त्वप्रतिपादने ‘तु’ इति। ‘अद्धा’ ‘अञ्जसा’ इति निश्चयार्थं द्वयम्।

Verse 28

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि

प्राकाश्ये प्रादुराविर्भवति; एवं ‘ॐ’ परमं मतम्। समन्ततः परितः सर्वतः स्थितं, तस्माद् ‘विश्वग्’ इत्यपि कथ्यते।

Verse 29

अकामानुमतौ काममसूयोपगमे ऽस्तु च ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित् कामप्रवेदने

अकामानुमतौ ‘कामम्’ इति, असूयोपगमे ‘अस्तु’ इति च। ‘ननु’ इति तु—विरोधोऽयं स्याद् कच्चित्? विशेषतः कामप्रवेदने।

Verse 30

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वन्तु यथायथं मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं

गर्ह्ये ‘निःषमम्’ ‘दुःषमम्’ इति, तथा ‘यथास्वम्’ ‘यथायथम्’ इति च। वितथे ‘मृषा’ ‘मिथ्या’ ‘वितथ’ इति; यथार्थे तु ‘यथार्थम्’, अर्थात् ‘यथा-तथा’ इति।

Verse 31

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश् चये द्वयं

‘स्युः’ ‘एव’ ‘तु’ ‘पुनः’ ‘वै’ इत्येतेऽवधारणवाचकाः। ‘नूनम्’ ‘अवश्यम्’ इति प्रागतीतार्थकं निश्चयार्थं च; निश्चये द्वयम्।

Verse 32

संवद्वर्षे ऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना अल्पे नीचैर् महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्य् अद्रुते शनैः

संवत्सरचक्रेऽवरे भागे पूर्वं प्रवृत्ते, ततः स्वभावतः क्रमशोऽग्रे गच्छति। प्रमाणेऽल्पे नीचैः प्रवर्तते, महति तु उच्चैः; प्रायः पृथिव्यां शनैः, अनुद्रुतं, न सहसा चलति।

Verse 33

सना नित्ये वहिर्वाह्ये स्मातीते ऽस्तमदर्शने अस्ति सत्त्वे रुषोक्तावूमुं प्रश्ने ऽनुनये त्वयि

“सना” इति नित्यत्वे; “बहिर्वाह्य” इति बाह्यत्वे; “स्मात्” इति अतीतविषये; “अस्ति” इति विद्यमानार्थे; “सत्त्व” इत्यादि भावस्वरूपार्थे; “ऊमुं” इति रोषोक्तौ; “त्वयि” इति प्रश्नेऽनुनये च प्रयुज्यते।

Verse 34

हूं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ पुनरर्थे ऽङ्गनिन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने

“हूं” इति तर्के (वादे) निपातः। “उषा” रात्रेरवसाने प्रभातलक्षणा। “नमो” नतौ (प्रणामे) प्रयुज्यते। “पुनर्” इति पुनरावृत्त्यर्थः। “अङ्ग” इति निन्दायां (तिरस्कारे) संबोधने। “दुष्ठु” निन्दार्थे, “सुष्ठु” प्रशंसार्थे।

Verse 35

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके परुत्परार्यैसमो ऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति

सायं “सायम्” अथवा “साये” इति; प्रातःकाले “प्रगे” अथवा “प्रातः” इति; प्रभाते “प्रभाते” इति; निकटे “निकषा” अथवा “अन्तिके” इति। परत्वे “पर” “उत्तर” इति; “आर्य” इति “सम”शब्दस्य पर्यायः। संवत्सरे “ऽब्दे” इति; पूर्वे “पूर्वे” इति, अतिपूर्वे “पूर्वतरे” इति (व्यवहारः)।

Verse 36

अद्यात्राह्न्य् अथ पूर्वेह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरा परात् तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः

अद्य-त्राह्नि/अत्राह्नि-पूर्वेह्नि-प्रभृतिषु कालवाचिषु शब्देषु यथायोग्यं रूपनिर्माणं व्याख्यायते। तथा “पूर्वोत्तर” (पूर्वापर), “पर-उत्तर” तथा “अधर” (ऊर्ध्वाधर), “अन्योन्यतर/इतरेतर” इत्यादि परस्परार्थकाः, तथा “पूर्वेद्युः” प्रभृतयः (पूर्वदिवसवाचकाः) इति।

Verse 37

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यपि ह्यो गते ऽनागते ऽह्नि श्वः परश्वः श्वःपरे ऽहनि

‘उभयद्युः’ (उभयेद्युः) इति द्वयोः सन्दर्भयोः अपेक्षया पूर्वापरभूतं दिनं बोधयति। ‘परेद्युः’ अपि परतरदिनवाचकः। ‘ह्यः’ गतदिनं, ‘श्वः’ अनागतदिनं, ‘परश्वः’ परश्वस्तनं, ‘श्वःपरे’ ततोऽपि परदिनं (तस्मिन् परेऽहनि) इति।

Verse 38

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा

‘तदा’, ‘तदानीम्’, ‘युगपत्’, ‘एकदा’, ‘सर्वदा’, ‘सदा’, ‘एतर्हि’, ‘सम्प्रति’, ‘इदानीम्’, ‘अधुना’, ‘साम्प्रतम्’, तथा ‘तथा’—एते कालप्रकारवाचकाः अव्ययशब्दाः।