Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
अग्निर्भगवान् वसिष्ठं प्रति कोशशैलीं शिक्षां प्रवर्तयन् पर्यायवर्गान् निरूपयति। आदौ भूमेर्मृत्तिकायाश्च शब्दाः, ततः लोकमार्गादि देशकालवाचकाः। अनन्तरं नगरनिगमस्थानीयादि प्रशासनसम्बद्धं तथा वास्तुशास्त्रोपयोगि नामधेयं—पुरं पण्यवीथी, मार्गः, द्वारं, प्राकारः, भित्तिः, सभा, गृहं, प्रासादः, कपालिका/सोपानम्, शौचक्रियाशब्दाश्च। पश्चात् पर्वतवनोपवनादि प्रकृतिवर्गाः, दीर्घोऽयुर्वेदीय-निघण्टुप्रवाहः—वृक्षलतौषधिद्रव्यपर्यायाः, वर्णाकारभेदेन जातयश्च। अन्ते मृगपक्षिशब्दाः—व्याघ्रवराहवृकशालभादयः, पक्षिणो भ्रमरश्च—तथा राशिगणगुच्छादि समूहनामानि। एषोऽध्यायोऽग्नेयविद्यायाः समन्वयं दर्शयति—भाषासूक्ष्मता धर्मोपकरणं, येन चिकित्सा-वास्तु-लोकव्यवस्था आध्यात्मिकानुशासनं च सम्यगन्वेति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानार्थवर्गा नमैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः भूमिवनौषध्यादिवर्गाः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिनर्गकान् भूरनन्ता कक्षमा धात्री क्ष्माप्याकुः स्याद्धरित्र्यपि
इत्याग्नेये महापुराणे नानार्थवर्गा नामैकषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—भूमिवनौषध्यादिवर्गाः। अग्निरुवाच—भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिनर्गकान् वक्ष्ये। भूः अनन्ता कक्षमा धात्री क्ष्मा आकुः तथा हरित्री इति च।
Verse 2
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका जगत्त्रपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा
मृद् ‘मृन्’ इति; मृत्तिका तु ‘प्रशस्ता’ ‘मृत्सा’ ‘मृत्स्ना’ इति च कथ्यते। जगत् ‘त्रपीष्टपम्’ ‘लोकः’ ‘भुवनम्’ ‘जगती’ ‘समा’ इति पर्यायैः प्रोच्यते।
Verse 3
अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः सरणिः पद्धत्तिः पद्या वर्तन्येकपदीति च
अयनं वर्त्म मार्गोऽध्वा पन्थानः पदवी सृतिः। सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तन्येकपदीति च—एते सर्वे ‘पथ’ इत्यर्थाः।
Verse 4
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पात्तनं पुटभेदनम् स्थानीयं निगमो ऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम्
‘पूः’ शब्दः स्त्रीलिङ्गः; स एव ‘पुरी’ ‘नगरी’ इत्यपि कथ्यते। ‘पाट्टनम्’ इति निवासस्थानं, ‘पुटभेदनम्’ इत्यपि। स्थानीयं ‘स्थानीयम्’, अन्यत्तु ‘निगमः’; यन्मूलनगरात् निष्पन्नं तदाश्रितं वा नगरं ‘पुरम्’ इति कथ्यते।
Verse 5
तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका
तच्छाखानगरं ‘शाखानगरम्’ इति; ‘वेशः’ वेश्याजनसमाश्रयः। ‘आपणः’ निषद्यायां क्रयविक्रयस्थानम्; ‘विपणिः’ पण्यविक्रय-मार्केटः; ‘पण्यवीथिका’ तु पण्यपथ-वीथी, बाजारमार्गः।
Verse 6
रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः
‘रथ्या’ रथमार्गः; ‘प्रतोली’ तोरणद्वारगृहं; ‘विशिखा’ उपवीथी। ‘चयः’ सञ्चितो वप्रः/उन्नतबन्धः; ‘वप्रः’ भूम्युत्थितो दुर्गबन्धः। स्त्रीलिङ्गे ‘प्राकारः’ ‘वरणः’ ‘शालः’ इत्यपि; ‘प्राचीरम्’ तु ग्रामान्ते परितो वृतिः, सीमावेष्टनम्।
Verse 7
भित्तिः स्त्री कुह्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं वासः कूटो द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम्
‘भित्तिः’ भित्तिः; ‘स्त्री’ नारी। ‘कुह्यः’ मण्डूकः अपि। यदन्तः स्थापितं तत् ‘नस्तकीकसम्’ इति। ‘वासः’ निवासः; ‘कूटः’ शिखरः। ‘शाला’ सभागृहं, ‘सभा’ इत्यपि। एतच्च ‘सञ्जवनम्’ इति कथ्यते।
Verse 8
चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजो ऽस्त्रियां चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा
मुनीनां चतुःशालं ‘चतुःशालम्’ इति; पर्णनिर्मिता शाला ‘पर्णशाला’, ‘ओटजः’ इत्यपि (अस्त्री)। स्त्रीलिङ्गे ‘चैत्य’सदृशं देवायतनं ‘आयतनम्’; ‘वाजिशाला’ तु ‘मन्दुरा’—अश्वानां स्थापनस्थानम्।
Verse 9
हर्म्यादि धनिनां वासःप्रासादो देवभूभुजां स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका
हर्म्यादि धनिनां वासः; प्रासादो देवभूभुजाम्। स्त्री द्वारचतुष्कं, द्वारद्वारं प्रवेशद्वारम्; प्रतीहारो द्वारपालः; वितर्दिस्तु वेदिका-तुल्या उन्नता पीठिका।
Verse 10
कपोतपालिकायन्तु विटङ्कं पुं नपुंसकं कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी
कपोतपालिकायां विटङ्कः; विटङ्कशब्दः पुं-नपुंसकयोः। कवाटं द्वारपटलम्, अवरन्तु-तुल्यम्। निःश्रेणी तु अधिरोहिणी, आरोहणोपायः।
Verse 11
सम्मार्जनी शोधनी स्यात् सङ्करो ऽवकरस् तथा अद्रिगोत्रिगिरिग्रावा गहनं काननं वनं
सम्मार्जनी ‘शोधनी’ इति च; सङ्करोऽवकर इति तथा। अद्रि-गोत्रि-गिरि-ग्रावा इति शैलः; गहनं-काननं-वनं इति अरण्यम्।
Verse 12
आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितं
आरामः स्यादुपवनं, यत् कृत्रिमं वनमेव। एतदेव प्रमदवनं, अन्तःपुरोचितं स्मृतम्।
Verse 13
वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः
वीथ्यालिरावलयः पङ्क्तिरूपाः; पङ्क्ति-श्रेणी-लेखाः राजयः स्मृताः। फलधारी वानस्पत्यः; पुष्पात् फलधारी वृक्षः; अपुष्पात् फलधारी तु वनस्पतिः।
Verse 14
ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः
फलपाकान्ता ओषध्यः, पलाशिनो लतादयः, नवोद्भूतद्रुमाश्च; तथा स्थाणुर्वा अचलः स्तम्भः, ध्रुवः शङ्कुश्च, प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटा वनस्पतयश्च (लक्ष्यन्ते)।
Verse 15
पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां बोधिद्रुमश् चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः
‘पलाशः’ इति द्रुमः ‘छदनम्’, ‘पर्णम्’, ‘इध्मम्’, ‘मेधः’, ‘समित्’, ‘स्त्रियां’, ‘बोधिद्रुमः’, ‘चलदलः’, ‘दधित्थः’, ‘ग्राही’, ‘मन्मथः’ इत्यपि नामभिः प्रसिद्धः।
Verse 16
तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः
तस्मिन् (पलाशे) ‘दधिफलः’ इति, तथा ‘पुष्पफलः’, ‘दन्तः’, ‘शठा’ इत्यपि पर्यायाः। उडुम्बरे ‘हेमदुग्धः’ इति, कोविदारे ‘द्विपत्रकः’ इति पर्यायः।
Verse 17
सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः आरेवतव्याधिघातसम्पाकचतुरङ्गुलाः
‘सप्तपर्णः’, ‘विशालत्वक्’, ‘कृतमालम्’, ‘सुवर्णकः’, ‘आरेवत’, ‘व्याधिघातः’, ‘सम्पाकः’, ‘चतुरङ्गुलः’—इत्येतानि औषधद्रव्याणि (नामानि)।
Verse 18
स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः पुत्रागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः
जम्बीरे ‘दन्तशठः’ इति पर्यायः; वरुणे ‘तिक्तशावकः’; पुत्रागे ‘पुरुषस्तुङ्गः’, ‘केशरः’, ‘देववल्लभः’ इति पर्यायाः।
Verse 19
पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ
पारिभद्रादिगणे निम्बतरुः, मन्दारः, पारिजातकः, वञ्जुलः, चित्रकृत्; तथा पीतनकः पीतनश्च—एते द्वौ भेदौ अपि निर्दिश्येते।
Verse 20
आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ पीलौ गुडफलः स्रंसी नादेयी चाम्बुवेतसः
आम्रातकस्य मधूकस्य च नाम्नी गुडपुष्पः मधुद्रुमश्च; पीलोः पर्यायाः गुडफलः स्रंसी नादेयी चाम्बुवेतसश्च।
Verse 21
शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः रक्तो ऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ
शोभाञ्जनस्य पर्यायाः शिग्रुः तीक्ष्णगन्धः काक्षीरमोचकः रक्तशिग्रुश्च; स एव मधुशिग्रुरिति प्रसिद्धः, अरिष्टः फेणिलश्च तस्य समनाम्नी।
Verse 22
गालवःशावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः
गालवः शावरो लोध्रः तिरीटः तिल्वः मार्जनश्च; तथा शेलुः श्लेष्मातकः शीतः उद्दालः बहुवारकश्च—एते भेषजद्रुमादीनां नामानि निर्दिष्टानि।
Verse 23
वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः
वैकङ्कतः श्रुवावृक्षः ग्रन्थिलः व्याघ्रपादः तिन्दुकः स्फूर्जकः कालः नादेयी भूमिजम्बुकश्च—एतेऽपि भेषजद्रुमादीनां संज्ञाः परिगण्यन्ते।
Verse 24
काकतिन्दौ पीलुकः स्यात् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्कुम्भी कैटर्यकट्फले
पीलुकः काकतिन्द्विति प्रसिद्धः; पाटली मोक्षमुष्ककाविति च कथ्यते। क्रमुकः पट्टिकाख्यः; कैटर्यकट्फले तु कुम्भी-नाम्नी इति स्मृतौ।
Verse 25
वीरवृक्षो ऽरुष्करो ऽग्निमुखी भल्लातकीं त्रिषु सवर्जकासनजीवाश् च पीतसाले ऽथ मालके
वीरवृक्षोऽरुष्करोऽग्निमुखी—एते भल्लातक्याः संज्ञाः। त्रिषु-वृक्षस्य सवर्जकासनजीवाख्याः; पीतसालस्य च मालक इति नामान्तरम्।
Verse 26
सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभो ऽर्जुनः इङ्गुदी तापसतरुर्मोचा शाल्मलिरेव च
सर्जाश्वकर्णौ, वीरेन्द्रः, इन्द्रद्रुः, ककुभोऽर्जुनः, इङ्गुदी, तापसतरुः, मोचा, शाल्मलिश्चेति—एते वृक्षाः परिगणिताः।
Verse 27
चिरविल्वो नक्तमालः करजश् च करञ्जके प्रकीर्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गारवल्लरी
चिरविल्वो नक्तमालः करजश्च करञ्जके; प्रकीर्यः पूतिकरजो मर्कटी अङ्गारवल्लरी—इति करञ्जकस्य पर्यायाः।
Verse 28
रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः
रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः। गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः—इति तस्य द्रव्यस्य पर्यायाः।
Verse 29
अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चञ्चुर्गन्धर्वहस्तकः
अरिमेदोऽपि विट्खदिर इति प्रसिद्धः। कदरः श्वेतखदिरस्य नाम। पञ्चाङ्गुलः, वर्धमानः, चञ्चुः, गन्धर्वहस्तकश्चास्यैव पर्यायाः।
Verse 30
पिण्डीतको मरुवकः पीतदारु च दारु च देवदारुः पूतिकाष्ठं श्यामा तु महिलाह्वया
पिण्डीतकः मरुवक इति च कथ्यते। पीतदारुः दारुरिति, देवदारुरिति च प्रसिद्धः। पूतिकाष्ठं श्यामा; श्यामा च महिलाह्वया इति नाम्ना अपि ज्ञायते।
Verse 31
लता गोवन्दनी गुन्दा प्रियङ्गुः फलिनी फली मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः
लता, गोवन्दनी, गुन्दा, प्रियङ्गुः, फलिनी, फली, मण्डूकपर्णी, पत्रोर्णना, नटः, कट्वङ्गः, टुण्टुका—इति औषधद्रव्येषु वनस्पतिनामानि (पर्यायाः) निर्दिष्टानि।
Verse 32
श्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः पीतद्रुः सरलश्चाथ निचुलो ऽम्बुज इज्जलः
श्योनाकः, शुकनासः, अर्क्षः, दीर्घवृन्तः, कुटन्नटः, पीतद्रुः, सरलः; तथा निचुलः, अम्बुजः, इज्जलः—इति औषधीयवृक्ष-वनस्पतीनां नामानि स्वीकृतानि।
Verse 33
काकोडुम्बरिका फल्गुररिष्टः पिचुमर्दकः सर्वतोभद्रको निम्बे शिरीषस्तु कपीतनः
काकोडुम्बरिका, फल्गुः, अरिष्टः, पिचुमर्दकः; निम्बस्य तु सर्वतोभद्रक इति नाम; शिरीषश्च कपीतन इति च कथ्यते।
Verse 34
वकुलो वञ्जुलः प्रोक्तः पिच्छिलागुरुशिंशपाः जया जयन्ती तर्कारी कणिका गणिकारिका
वकुलो वञ्जुल इति अपि प्रोक्तः। पिच्छिलः, अगुरुः, शिंशपाः; तथा जया, जयन्ती, तर्कारी, कणिका, गणिकारिका इति नामानि।
Verse 35
आपर्णमग्नमन्थः स्याद्वत्सको गिरिमल्लिका कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तण्डुलीयो ऽल्पमारिषः
आपर्णं अग्निमन्थ इति ज्ञेयम्; वत्सको गिरिमल्लिका इति। कालस्कन्धः तमालः स्यात्; तण्डुलीयोऽल्पमारिष इति च।
Verse 36
सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी सैवास्फोता वनोद्भवा गणिका यूथिकाम्बष्ठा सप्तला नवमालिका
सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी इति अपि कथ्यते; स एव आस्फोटा, वनोद्भवा, गणिका, यूथिका, अम्बष्ठा, सप्तला, नवमालिका इति च प्रसिद्धः।
Verse 37
अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्यात्कुमारी तरणिः सहा तत्र शोणे कुरुवकस्तत्र पीते कुरुण्टकः
अतिमुक्तः पुण्ड्रक इति अपि स्यात्; स एव कुमारी, तरणिः, सहा इति च। तत्र शोणे कुरुवकः; तत्र पीते कुरुण्टकः इति कथ्यते।
Verse 38
नीला झिण्टी द्वयोर्वाणा भिण्टी सैरीयकस् तथा तस्मिन्रक्ते कुरुवकः पीते सहचरी द्वयोः
द्वयोः नीला झिण्टी इति; वाणा इति च। भिण्टी, सैरीयक इति अपि। तस्मिन् वर्गे रक्ते कुरुवकः; पीते द्वयोः सहचरी इति कथ्यते।
Verse 39
धुस्तूरः कितवो धूर्तो रुचको मातुलङ्गके समीरणो मरुवकः प्रस्थपुष्पः फणिज्झकः
धुस्तूरः ‘कितवः’, ‘धूर्तः’, ‘रुचकः’, ‘मातुलङ्गकः’, ‘समीरणः’, ‘मरुवकः’, ‘प्रस्थपुष्पः’, ‘फणिज्झकः’ इत्येतैर्नामभिरपि प्रसिद्धः।
Verse 40
कुठेरकस्तु पर्णासे ऽथास्फोतो वसुकार्कके शिवमल्ली पाशुपतो वृन्दा वृक्षादनी तथा
कुठेरकः पर्णास इति; आस्फोटः वसुकार्कक इति; शिवमल्ली पाशुपत इति; वृन्दा च वृक्षादनी इति च कथ्यते।
Verse 41
जीवन्तिका वृक्षरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता सोमवल्ली मधुर्णी मूर्वा तु मोरटी तथा
जीवन्तिका, वृक्षरुहा, गुडूची, तन्त्रिका (अमृता इति), सोमवल्ली, मधुर्णी, तथा मूर्वा मोरटी च—एते औषधिवल्ल्यादयः।
Verse 42
मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी प्राचीना वनतिक्तिका
मधुलिका, मधुश्रेणी, गोकर्णी, पीलुपर्णी च; पाठा, अम्बष्ठा, विद्धकर्णी, प्राचीना, वनतिक्तिका—एतान्यौषधीनामानि।
Verse 43
कटुः कटुम्भरा चाथ चक्राङ्गी शकुलादनी आत्मगुप्ता प्रावृषायी कपिकच्छुश् च मर्कटी
‘कटुः’, ‘कटुम्भरा’, ‘चक्राङ्गी’, ‘शकुलादनी’, ‘आत्मगुप्ता’, ‘प्रावृषायी’, ‘कपिकच्छुः’, ‘मर्कटी’—इत्येतानि तस्यैव औषधद्रव्यस्य पर्यायनामानि।
Verse 44
अपामार्गः शैखरिकः प्रत्यक्पर्णी मयूरकः फञ्जिका ब्राह्मणी भार्गी द्रवन्ति शम्बरी वृषा
अपामार्गः—शैखरिकः, प्रत्यक्पर्णी, मयूरकः, फञ्जिका, ब्राह्मणी, भार्गी, द्रवन्ती, शम्बरी, वृषा—इत्येतैः पर्यायनामभिः प्रसिद्धः।
Verse 45
मण्डूकपर्णी भण्डीरी समङ्गा कालमेषिका रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा
मण्डूकपर्णी, भण्डीरी, समङ्गा, कालमेषिका, रोदनी, कच्छुरा, अनन्ता, समुद्रान्ता, दुरालभा—इत्येताः औषधीयाः वनस्पतयः।
Verse 46
पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशिर्धावनिर्गुहा निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री क्षुद्रा दुस्पर्शया सह
पृश्निपर्णी, पृथक्पर्णी, कलशीर्, धावनिर्गुहा, निदिग्धिका, स्पृशी, व्याघ्री, क्षुद्रा, दुस्पर्शया सह—इत्येताः औषधयः।
Verse 47
अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका कालमेषी कृष्णफला वकुची पूतिफल्य् अपि
अवल्गुजः—सोमराजी, सुवल्लिः, सोमवल्लिका, कालमेषी, कृष्णफला, वकुची, पूतिफली—इत्यादिभिः पर्यायैः अपि कथ्यते।
Verse 48
कणोषणोपकुल्या स्याच्छ्रेयसी गजपिप्पली चव्यन्तु चविका काकचिञ्ची गुञ्जे तु कृष्णला
कणोषणा उपकुल्या इति कथ्यते। श्रेयसी गजपिप्पली इति। चवी तु चविका। काकचिञ्ची गुञ्जा इति, गुञ्जा च कृष्णला इति प्रसिद्धा।
Verse 49
विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः
विश्वा, विषा, प्रतिविषा, वनशृङ्गाटः, गोक्षुरः, नारायणी, शतमूली, कालेयकः, हरिद्रवश्च—एते विषोपशमन-प्रतिविषचिकित्सायां निर्दिष्टा औषधद्रव्यनामानि।
Verse 50
दार्वी पचम्पचा दारु शुक्ला हैमवती वचा वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका
दार्वी, पचम्पचा, दारु, शुक्ला, हैमवती, वचा, वचोग्रगन्धा, षड्ग्रन्था, गोलोमी, शतपर्विका—एतानि द्रव्याणि भैषज्यवर्गे निर्दिष्टानि।
Verse 51
आस्फोता गिरिकर्णी स्यात् सिंहास्यो वासको वृषः मिशी मधुरिकाच्छत्रा कोकिलाक्षेक्षुरक्षुरा
आस्फोता इति गिरिकर्णी नाम्ना अपि प्रसिद्धा। सिंहास्या वासकः वृषश्च इति कथ्यते। मिशी तु मधुरिका छत्रा चेति; तथा कोकिलाक्षी, इक्षुरा, अक्षुरा इत्यपि तस्या नामानि।
Verse 52
विडङ्गो ऽस्त्री कृमिघ्नः स्यात् वज्रद्रुस्नुक्स्नुही सुधा मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा वला वाट्यालकस् तथा
विडङ्गः ‘अस्त्री’ ‘कृमिघ्नः’ इति च प्रसिद्धः। तथा वज्रद्रुमः, स्नुक्, स्नुही, सुधा; मृद्वीका, गोस्तनी, द्राक्षा, वला, वाट्यालकश्च—एते पर्यायवनस्पतिनामानि।
Verse 53
काला मसूरविदला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुका मधुयष्टिका
‘काला’, ‘मसूरविदला’, ‘त्रिपुटा’—इति त्रिवृतः (विरेचनद्रव्यस्य) नामानि। ‘मधुकम्’, ‘क्लीतकम्’, ‘यष्टिमधुका’, ‘मधुयष्टिका’—इति यष्टिमधोः पर्यायनामानि।
Verse 54
विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्ट्री च या सिता गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा
विदारी इति द्रव्यं क्षीरशुक्ला, इक्षुगन्धा, क्रोष्ट्री इत्यपि नामभिः प्रसिद्धम्; तथा शारिवा सिता, गोपी, श्यामा, अनन्ता, उत्पलशारिवा इति नामभिः कथ्यते।
Verse 55
मोचा रम्भा च कदली भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी स्थिरा ध्रुवा सालपर्णी शृङ्गी तु वृषभो वृषः
मोचा, रम्भा, कदली, भण्टाकी, दुष्प्रधर्षिणी, स्थिरा, ध्रुवा, सालपर्णी, शृङ्गी—इत्येतानि नामानि; तथा वृषभो वृष इत्यपि (तस्य) पर्यायौ।
Verse 56
गाङ्गेरुकी नागबला मुषली तालमूलिका ज्योत्स्नी पटोलिका जाली अजशृङ्गी विषाणिका
गाङ्गेरुकी, नागबला, मुषली, तालमूलिका, ज्योत्स्नी, पटोलिका, जाली, अजशृङ्गी, विषाणिका—इत्येतानि औषधीनां नामानि।
Verse 57
स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा ताम्बूली नागवल्ल्यपि हरेणू रेणुका कौन्ती ह्रीवेरो दिव्यनागरं
स्याल्लाङ्गलिकी, अग्निशिखा, ताम्बूली, नागवल्ली च; तथा हरेणू, रेणुका, कौन्ती, ह्रीवेरः, दिव्यनागरं—इत्येतानि द्रव्यनामानि (गन्धौषधादिषु)।
Verse 58
कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा
कालानुसार्य, वृद्धाश्म, पुष्प, शीत, शिवा; तथा शैलेय, तालपर्णी, दैत्या, गन्धकुटी, मुरा—इत्येतानि भैषज्यद्रव्येषु प्रयुज्यमानानि नामानि।
Verse 59
ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी
ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि इति च प्रसिद्धम्; वला तु त्रिपुटा त्रुटिरिति च कथ्यते; शिवा तामलकी हनुः हट्टविलासिनी चेति नामभिः स्मृता।
Verse 60
कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् तपस्वनी जटामांसी पृक्का देवी लता लशूः
कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम्। तपस्वनी जटामांसी पृक्का देवी लता लशूः—एते औषधद्रव्यनामानि।
Verse 61
कर्चुरको द्राविडको गन्धमूली शठी स्मृता स्यद्दृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः
शठी कर्चुरकः द्राविडकः गन्धमूली इति च स्मृता। स्यद्दृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकश्चेति नामभिः प्रसिद्धा।
Verse 62
तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्य् अपि चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्टा स्वर्णक्षीरी हिमावती
तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्णी च। आङ्गेरी चुक्रिका अम्बष्टा स्वर्णक्षीरी हिमावती—एतानि औषधीनां नामानि।
Verse 63
सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेध्यपि जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्वः किरातकः
सहस्रवेधी इति, चुक्र इति, अम्लवेतस इति, शतवेध्य इति च। जीवन्ती जीवनी जीवा, भूमिनिम्बः किरातकश्चेति नामानि।
Verse 64
कूर्चशीर्षो मधुकरश् चन्द्रः कपिवृकस् तथा दद्रुघ्नः स्यादेडगजो वर्षाभूः शीथहानिणी
अयं औषधद्रव्यविशेषः कूर्चशीर्षः मधुकरः चन्द्रः कपिवृकः दद्रुघ्नः एḍगजः वर्षाभूः शीथहानिणी इत्यादिभिः नामभिः अपि प्रसिद्धः।
Verse 65
कुनन्दती निकुम्भस्त्रा यमानी वार्षिका तथा लशुनङ्गृञ्चनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः
कुनन्दती निकुम्भस्त्रा यमानी वार्षिका च; तथा लशुनम् अङ्गृञ्चनम् अरिष्टम् महाकन्दः रसोणकश् च—एतेऽपि औषधद्रव्यगणेषु निर्दिष्टाः।
Verse 66
वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः
वाराही वदरा गृष्टिरिति च कथ्यते; काकमाची वायसी इति; शतपुष्पा सितच्छत्रा अतिच्छत्रा इति; मधुरा तु मिसी इति च नामान्तरैः प्रसिद्धा।
Verse 67
अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी कटम्भरा भद्रवला कर्वूरश् च शटी ह्य् अथ
अवाक्पुष्पी, कारवी, सरणा (प्रसारणी इति च), कटम्भरा, भद्रवला, कर्वूरः, तथा शटी—इत्येतानि पराणि नामानि/द्रव्याणि।
Verse 68
पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ
पटोलः कुलकः तिक्त इति च नामभिः; कारवेल्लः कटिल्लक इति; कुष्माण्डकः कर्कारुरिति कथ्यते; इर्वारुः कर्कटी च स्त्रीलिङ्गनाम्नी (लताविशेषस्य) भवतः।
Verse 69
इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रवारुणी अर्शेघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः
इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी इति अपि कथ्यते; विशाला तु इन्द्रवारुणी इति प्रसिद्धा। शूरणः अर्शेघ्नः इति, तथा कन्दः इति च नामभिः ज्ञायते। मुस्तकः कुरुविन्दकः इति अपि उच्यते।
Verse 70
वंशे त्वक्सारकर्मारवेणुमस्करतेजनाः छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे
वंशस्य नामानि—त्वक्सारः, कर्मारः, वेणुः, मस्करः, तेजनाः इति। छत्रस्य—अतिछत्रम्, छत्रपालघ्नम् इति। तृणस्य—माला, तृणकः, भूस्तृणम् इति च नामानि।
Verse 71
तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ शार्दूलद्वीपिनौ व्यघ्रे हर्यक्षः केशरी हरिः
तालः तृणराज इति अपि आह्वयते; स एव घोण्टा इति च कथ्यते; तथा क्रमुकः, पुगकः इति नाम्नी प्रसिद्धे। व्याघ्रस्य नामानि—शार्दूलः, द्वीपिन्; तथा व्याघ्रः, हर्यक्षः, केशरी, हरिः इति च।
Verse 72
कोलः पौत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश् च मर्कटे
कोलः पौत्री इति च वराहस्य नाम्नी। कोकः ईहामृगः वृकस्य संज्ञे। लूतः ऊर्णनाभः इति च समौ (उभौ जालकृत्)। मर्कटस्य तन्तुवायः इति नाम।
Verse 73
वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ कृकवाकुस्ताम्रचूडः पिकः कोकिल इत्य् अपि
वृश्चिकः इति नाम्ना कीटविशेषः (दंशकः) उच्यते; शूककीटः अपि कीटभेदः। सारङ्गः टोककः इति समौ। कृकवाकुः ताम्रचूडः इति अपि कथ्यते; पिकः कोकिलः इति च।
Verse 74
कके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः कोकश् चक्रश् चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः
काकस्य तु करटारिष्टौ पर्यायौ; वकः ‘कह्व’ इत्यपि कथ्यते। चक्रवाकः ‘कोक’ ‘चक्र’ इति नामभिः प्रसिद्धः; कादम्बः ‘कलहंसक’ इति चोच्यते।
Verse 75
पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षिका सकुलदन्ती निर्दंष्ट्रेति ख द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमराअलयः
‘पतङ्गिका’ ‘पुत्तिका’ इति मधुमक्षिकायाः नाम्नी; तथा ‘सरघा’ ‘मधुमक्षिका’ इति। ‘सकुलदन्ती’ ‘निर्दंष्ट्रा’ इत्यपि कथ्यते। अपरं ‘द्विरेफ’ ‘पुष्पलिट्’ ‘भृङ्ग’ ‘षट्पद’ ‘भ्रमर’ ‘आलय’ इति पर्यायाः।
Verse 76
केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चुस्तोटिरुभे स्त्रियौ
मयूरः ‘केकी’ इति; तस्य शिखा ‘शिखा’ इति; तस्य शब्दः ‘केका’ इति कथ्यते। ‘शकुन्ति’ ‘शकुनि’ इति स्त्रीलिङ्गे पक्षिवाचकौ। ‘पक्षतिः’ पक्षः, ‘पक्षमूलं’ पक्षस्य मूलाधारः। ‘चञ्चुः’ ‘स्तोटिः’ च उभे स्त्रियौ, चञ्च्वर्थे।
Verse 77
गतिरुड्डिनसण्डीनौ कुलायो नीडमस्त्रियां पेशी कोषो द्विहीने ऽण्डं पृथुकः शावकः शिशुः
‘गतिः’ ‘उड्डिनः’ ‘सण्डीनः’ इति पक्षिवाचकाः। ‘कुलायः’ ‘नीडः’ इति नीडवाचकौ। ‘पेशी’ ‘कोषः’ आवरण-कोशवाचकौ। ‘अण्डं’ अण्डं (वृषणमपि) इति। ‘पृथुकः’ ‘शावकः’ ‘शिशुः’ इति बालापत्यवाचकाः।
Verse 78
पोतः पाको ऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः स्तोमौघनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं सङ्घातसञ्चयौ वृन्दं पुञ्जराशी तु कूटकं
‘पोतः’ ‘पाकः’ ‘अर्भकः’ ‘डिम्भः’ इति शिशुवाचकाः। ‘सन्दोहः’ ‘व्यूहकः’ ‘गणः’ इति समुदायवाचकाः। ‘स्तोमः’ ‘ओघः’ ‘निकरः’ ‘व्रातः’ इति राशि-बहुलवाचकाः। ‘निकुरम्बं’ ‘कदम्बकं’ इति गुच्छवाचके। ‘सङ्घातः’ ‘सञ्चयः’ इति सञ्चितवाचकौ। ‘वृन्दं’ समूहः। ‘पुञ्जः’ ‘राशिः’ तथा ‘कूटकं’ इति अपि ढेरवाचकम्।
Frequently Asked Questions
Systematic semantic clustering: the chapter organizes paryāya (synonyms) by domain—geography, routes, civic space, Vāstu elements, forests, and extensive Āyurvedic drug-names—functioning like a Purāṇic nighaṇṭu for multi-disciplinary precision.
By treating correct naming and classification as dharmic discipline: precise language safeguards ritual correctness, enables ethical governance and accurate Vāstu practice, and supports compassionate healing through Āyurveda—aligning bhukti-oriented skills with the larger pursuit of mukti.
The settlement-and-structure lexicon: purī/nagarī/pāṭṭana/nigama; streets and gates (rathyā, pratolī, viśikhā); defenses (vapra, prākāra, prācīra); interiors (bhitti, śālā/sabhā, dvāra, kavāṭa, niḥśreṇī).
The long middle sequence of plant and drug synonymy—trees, creepers, herbs, and aromatics (e.g., guḍūcī/amṛtā; yaṣṭimadhu; trivṛt; nirguṇḍī; nāgavallī; jaṭāmāṃsī; and many more).