Adhyaya 365

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः

इत्याग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः आरभ्यते। अग्निरुवाच—मूर्धाभिषिक्तो राजन्यः; बाहुजः क्षत्रियो विराट्; यस्य प्रणताः सर्वे सामन्ताः स राजा अधीश्वर इति ज्ञेयः।

Verse 2

चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः

चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः। मन्त्री धीसचिवोऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः॥

Verse 3

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ। भौरिकः कनकाध्यक्षोऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ॥

Verse 4

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः। सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश्च ते॥

Verse 5

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः। विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परम्॥

Verse 6

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः

उदासीनः परतः स्थितः; पार्ष्णिग्राहः पृष्ठतः। चरः ‘स्पर्श’ इति; प्रणिधिरुत्तरदिशि विन्यस्यते। ‘काल’ तथा ‘आयतिः’ अपि तन्त्रसंज्ञाः।

Verse 7

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्

तत्कालः स एव यः सद्यः फलप्रदः; उदर्कः पश्चात्फलम्। अदृष्टं वह्नितोयादिकारणोत्थं; दृष्टं स्वपरचक्रजं फलम्।

Verse 8

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका। प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः—एते वैद्यशास्त्रे रोगावस्थाविशेषसंज्ञाः।

Verse 9

स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां

स्त्रियां ‘शृणिः’; ‘अङ्कुशः’ न स्त्रीलिङ्गः। ‘परिस्तोमः’ ‘कुथः’ च द्विलिङ्गौ। ‘कर्णीरथः’ ‘प्रवहणम्’ च यानवाचकौ। ‘दोलाः’ ‘प्रेङ्खा’ आदयश्च स्त्रीलिङ्गाः।

Verse 10

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः—एते हस्त्यारोहवाचकाः। भटाः योधाश्च योद्धारः—सैनिकाः। कञ्चुको वारणश्च—हस्तिवाचकौ, न स्त्रीलिङ्गौ।

Verse 11

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्

शीर्षण्यं शिरस्त्रं च शिरोरक्षणवाचकम्। तनुत्रं वर्म दंशनं देहरक्षाकवचं स्मृतम्॥ आमुक्तं परिधानं स्यात् प्रतिमुक्तं विमोचनम्। पिनद्धं बद्धमित्युक्तम् अपिनद्धवत् शिथिलप्रायम्॥

Verse 12

व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः

व्यूहस्तु बलविन्यासः सैन्यस्य रणकौशलम्। चक्रं चानीकमित्येते व्यूहभेदाः प्रकीर्तिताः॥ एकेभो एकरथश्चैव त्र्यश्वाः स्युः परिकीर्तिताः। पत्तिः पञ्चपदातीनां समूहोऽत्र निगद्यते॥

Verse 13

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमाद्वृद्ध्या यथोत्तरम्। सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः॥

Verse 14

अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता

अनीकिनी दशगुणा स्यादक्षौहिणी गजादिभिः। तत्र धनुःसंख्यया कोटिः कोदण्डेष्वाससंयुता॥ आटनीति स्मृता संख्या सैन्यपरिमितौ मता।

Verse 15

नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः

नस्तकं धनुषो मध्यं मौर्वी ज्या च शार्ङ्गिणी। शिञ्जिनी नादिनी ज्या स्यात् गुण इत्यपि कीर्त्यते॥ पृषत्कवाणविशिखा इषवोऽत्र प्रकीर्तिताः। अजिह्मगा खगा गाश्च आशुगाश्चेति संज्ञिताः॥

Verse 16

तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्

तूणः, उपासङ्गः, तूणीरः, निषङ्गश्च—एते तूणीरभेदाः; इषुधिरपि उभयार्थे (तूणीरशराधारे) प्रयुज्यते। असिः ऋष्टिश्च, निस्त्रिंशः, करवालः, कृपालः, कृपाणश्च—एते खड्गादिशस्त्रनामानि।

Verse 17

सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका

सरुः खड्गनाम; सुष्टिरपि खड्ग एव। ईली तु करपालिका—हस्तधार्या कपालपात्रिका। द्वयोः—कुठारः परशुः; सुधितिः छुरः/कटारिका; छुरिका च ‘असिपुत्रिका’ इति लघुशस्त्रनाम।

Verse 18

प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ

प्रासः ‘कुन्त’ इति विज्ञेयः। ‘सर्वला’ इति ‘तोमर’स्यापि नाम। स्त्रीलिङ्गे ‘वैतালिका’, ‘बोधकरा’, ‘मागधा’—एते वन्दिनः; ‘वन्दिन्’ तथा ‘स्तुति’—एते प्रशंसायाः (स्तवस्य) नाम्नी।

Verse 19

संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां

संशप्तकाः ते, ये समयं कृत्वा सङ्ग्रामात् अनिवर्तिनः। पताका ‘वैजयन्ती’ इति अपि; ‘केतनं’ ‘धज’ इति—एते स्त्रीलिङ्गशब्दाः।

Verse 20

अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्

“अहं पूर्वम्, अहं पूर्वम्” इति या प्रवृत्तिः, सा स्त्रीलिङ्गे ‘अहंपूर्विका’ इति कथ्यते; ‘अहमहमिका’ तु परस्परविरोधे यः अहङ्कारः, स एव।

Verse 21

शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं

शक्तिः शरीरसामर्थ्यं, पराक्रमो दृढप्रयत्नः, प्राणो जीवनवायुः, शौर्यं वीर्यम्, स्थानं स्थैर्यासनम्, सहो धैर्यसहनशक्तिः, बलं देहबलम्। मूर्छा चेतनानाशः, कश्मलं विषाददैन्यम्, मोहो भ्रमः, अवर्मद्दः पीडनरूपो व्यथाप्रदः क्लेशः।

Verse 22

अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं

अभ्यवस्कन्दनं सहसा आक्रमणम्, अभ्यासादनं पुनःपुनः पीडनेन क्षयकरणम्; विजयः जयश्च—विजयत्रयम्। निर्वासनं शत्रोर्निष्कासनम्; संज्ञपनं वशीकरणं स्वीकृत्यापादनम्; सारणं विक्षेपणं पलायनकारणम्; प्रतिघातनं प्रत्याघातः प्रतिरोधश्च—इति सैन्यकर्माणि नामानि।

Verse 23

स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने

पञ्चता नाम मरणं पञ्चभूतत्वप्राप्तिः। कालधर्मः कालस्य नियमः। दिष्टान्तः प्रलयोऽत्ययश्च विनाशविपत्त्यर्थकाः। विशः वैश्याः; ते भूमिस्पृशो भूमिसंयोगेन कृष्यादिना जीवन्ति। वृत्तिर्वर्तनजीवने—स्वकर्माधारितो जीविकोपायः।

Verse 24

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः—कृष्यादयः कर्मोपायाः। कुसीदं वृद्धिजीविका—वृद्ध्या जीविकोपार्जनम्। उद्धरोऽर्थप्रयोगः—धनस्य अग्रिमप्रदानं विनियोगश्च। कणिशं सस्यमञ्जरी—धान्यस्य शूकमञ्जरी।

Verse 25

किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं

किंशारुः सस्यशूकं स्यात्—शूकयुक्तं शिरः। स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः—तृणादीनां गुच्छः। धाम्यं व्रीहिः—व्रीहिविशेषः। स्तम्बकरी इति च शब्दः प्रयुज्यते। कडङ्गरो वुपं स्मृतं—कडङ्गर इत्यस्य वुप इति पर्यायः।

Verse 26

माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं

माषादयः शमीधान्यसंज्ञाः; यवादयः शुकधान्यसंज्ञाः। नीवाराः तृणधान्याः; शूर्पं तु प्रस्फोटनमिति परम्परया स्मृतम्॥

Verse 27

स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे

स्यूतं प्रसेवशब्देन समानार्थं; तथा कण्डोलः पिटशब्देन, कटकिन् निञ्जकशब्देन च समानः। रसवत्यां पाकस्थानं ‘पाकस्थान’ इति, महत् रसोईगृहं ‘महानस’ इति कथ्यते॥

Verse 28

पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः

पौरोगवः तदध्यक्षः; सूपकाराः वल्लवाश्च। आरालिकाः आन्धसिकाः, सूदाः औदनिकाश्च—एते सर्वे संस्थायाः कार्यगुणाः स्मृताः॥

Verse 29

क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके

क्लीबलिङ्गे ‘अम्बरीष’ इति; ‘भ्राष्ट’ इति पुंलिङ्गशब्दः। ‘कर्कर्या’, ‘आलुः’, ‘गलन्तिका’ इति नामानि; ‘आलिञ्जर’ इति च पर्यायः। कृष्णजीरके ‘मणिक’ ‘सुषवी’ इति संज्ञे प्रयुज्येते॥

Verse 30

आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते

‘आरनाल’ इति कुल्माषस्य नामान्तरम्। ‘वाह्लीक’ इति हिङ्गु, ‘रामठ’ इति च प्रसिद्धम्। ‘निशा’ हरिद्रा; ‘पीता’ ‘स्त्री’ इति च तस्याः संज्ञे। ‘खण्ड’ इति मत्स्यण्डी-फाणितस्य नाम॥

Verse 31

कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः

कूर्चिका क्षीरविकृतिः; सा स्निग्धा मसृणा चिक्कणा च कथ्यते। पृथुकः चिपिटकः धाना च, तथा त्रिवारं भ्रष्टयवाः स्त्रियः (नामानि) इति।

Verse 32

जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः

जेमनं लेप आहार इति पदानि; तथा माहेयी सौरभी च गौः-नाम्नी। युगादीनां बोढाराः; अन्ये च युग्यः प्रसाङ्ग्यः शाटकश्च (संज्ञाः)।

Verse 33

चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी

धेनुः चिरसूता—चिरात् प्रसूता; वष्कयणी—दोहदोषयुक्ता; नवसूतिका—नवप्रसूता; सन्धिनी—पुनः सन्धिता (गर्भधारिणी वा ऋतुमती); वृषभाक्रान्ता—वृषभेन आक्रान्ता; वेहद्गर्भोपघातिनी—वन्ध्या वा गर्भोपघातयुक्ता इति।

Verse 34

पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु

पण्याजीवः आपणिकः (आपणवासी व्यापारी) इति कथ्यते। न्यासः च उपनिधिः च—निक्षेपविषये पुमान् (उत्तरदायी) इति। विपणः व्यापारः, विक्रयः विक्रयकर्म, सङ्ख्या सङ्ख्येति; सङ्ख्येये च ‘आदश’ (दश) त्रिषु (वचनेषु) इति।

Verse 35

विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः

विंशत्याद्याः संख्याः सदैकत्वे (एकवचनत्वेन) भवन्ति। संख्यार्थे तु संख्येयसम्बन्धे द्विबहुत्वे एव प्रयुज्यन्ते; तासु च अनवतेः (नवतिपर्यन्तम्) स्त्रियः (स्त्रीलिङ्गाः) इति।

Verse 36

पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः

पङ्क्तिनामकमानात् आरभ्य मानानि दशगुणोत्तरक्रमेण वर्धन्ते—शतसहस्रादीनि च यथाक्रमम्। अस्मिन् माने लाङ्गुलिप्रस्थप्रमाणेन गुञ्जाः पञ्च आद्यो माषकः स्मृतः।

Verse 37

ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले

अक्षाः षोडश कर्षः स्यात्, पलं कर्षचतुष्टयम्। सुवर्णविस्तौ हेम्नोऽक्षप्रमाणेन गणना, कुरुविस्तस्तु पलप्रमाणेन स्मृतः।

Verse 38

तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः

तुला स्त्रियाम् पलशतं, भारः स्याद् विंशतिस्तुलाः। कार्षापणः कार्षिकः स्यात्, कार्षिके ताम्रिके पणः स्मृतः।

Verse 39

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थम् पृथक्थं धनं वसु इति पर्यायाः। ‘रीतिः’ स्त्रीलिङ्गा; ‘आरकूटः’ न स्त्रीलिङ्गः; तथा ‘ताम्रकम्’ अपि न स्त्रीलिङ्गम्।

Verse 40

शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे

शुल्वम्, औदुम्बरं, लौहम्, तीक्ष्णम्, कालायसम्, आयसी च; क्षारः, काचः; अथ चपलः, रसः, सूतः—एते सर्वे पारदसम्बन्धे परिगण्यन्ते।

Verse 41

गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्

विषं ‘गरलम्’ इति कथ्यते; माहिषस्य शृङ्गं ‘माहिषशृङ्गम्’; त्रपु ‘त्रपु’; सीसकं ‘सीसकम्’; पिच्चटं नाम खनिजद्रव्यम्; समुद्रफेनः ‘हिण्डीरः’ स ‘अब्धिकफः’ ‘फेणः’ इत्यपि; मधोः अवशिष्टं ‘मधूच्छिष्टम्’ तदेव ‘सिक्थकम्’ इति।

Verse 42

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलौ, कूलटी च मनःशिला च; यवक्षारः पाक्यः स्यात्; त्वक्क्षीराः वंशलोचनाश्चोपयोज्याः।

Verse 43

वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः

वृषलाः जधन्यजाः शूद्राश्च, चाण्डालान्त्याश्च शङ्कराः; तेषु कारुः शिल्पी च, सजातिभिः संहतैः, द्वयोः श्रेण्योः स्वरूपं भवन्ति।

Verse 44

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः

रङ्गाजीवः चित्रकरः, त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः; नाडिन्धमः स्वर्णकारः, नापिताः अन्तावसायिनश्च।

Verse 45

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा

अजाजीवो जावालः स्यात्; देवाजीवस्तु देवलः। जायाजीवस्तु शैलूषः; भृतिभुक् भृतकः स्मृतः।

Verse 46

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः

स एष विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतः पृथग्जनश्च; विहीनोपसदः जाल्मः—भृत्यः दासः चेटकश्चेति कथ्यते।

Verse 47

पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि

‘पटु’, ‘पेशल’ इति ‘दक्ष’ इत्येतानि कौशलार्थकानि; मृगयुः ‘लुब्धक’ इति च शिकारी; ‘चाण्डाल’ः ‘दिवाकीर्ति’ इत्यपि निर्दिश्यते; ‘पुस्तम्’ लेप्यादिकर्मणि वर्तते।

Verse 48

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः

पञ्चालिका ‘पुत्रिका’ इति; ‘वर्कर’ इति तरुणः पशुः; मञ्जूषा ‘पेटक’ ‘पेडा’ इति च; ‘तुल्य’ ‘साधारण’ इत्येतौ ‘सम’ इत्यर्थौ; ‘प्रतिमा’ ‘प्रतिकृति’ इति; ‘वर्गाः’ ब्रह्मादयः समूहा इति स्मृताः।