Adhyaya 361

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अव्ययवर्गा नाम षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानार्थवर्गाः अग्निर् उवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भवने जने पद्ये यशसि च श्लोकःशरे खड्गे च सायकः

इति आग्नेये महापुराणे ‘अव्ययवर्गाः’ नाम षष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ‘नानार्थवर्गाः’ आरभ्यते। अग्निरुवाच—‘नाकः’ आकाशे त्रिदिवे स्वर्गे च; ‘लोकः’ भवने जने पद्ये यशसि च; ‘सायकः’ शरे खड्गे च वर्तते।

Verse 2

आनकः पटहो भेरी कलङ्को ऽङ्कापवादयोः मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः

‘आनकः’ पटहविशेषः; ‘पटहः’ ‘भेरी’ च वाद्यभेदौ। ‘कलङ्कः’ मलिनता च अपवादश्च। ‘कः’ मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि च; ‘कम्’ शिरसि अम्बुनि च प्रयुज्यते।

Verse 3

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः

‘पुलाकः’ तुच्छधान्ये; ‘संक्षेपः’ संक्षिप्तसंग्रहे; ‘भक्तसिक्थकः’ पक्तान्नस्य सिक्थकलेवरे (तण्डुलरसावशेषे) इति। ‘कौशिकः’ महेन्द्रे गुग्गुलौ उलूके व्याले ग्राहिषु च प्रयुज्यते।

Verse 4

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश् चयाध्यायस्मृष्टिषु

शालावृकः कपिश्वानश्च जम्बूकविशेषवाचकौ। मानं मितिसाधनं यत्। सर्गशब्दः सृष्टौ स्वभावे मोक्षे निश्चये अध्याये च स्मृतिसङ्ग्रहे च प्रयुज्यते।

Verse 5

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ

योगशब्दः सन्नहने उपायेषु ध्याने सङ्गतौ युक्तौ च वर्तते। भोगः सुखे तथा स्त्र्यादिभृतौ (पालने) च। अब्जशब्दः जलजत्वात् शङ्खे निशाकरे (चन्द्रे) च प्रयुज्यते।

Verse 6

काके भगण्डौ करटौ दुश् चर्मा शिपिविष्टकः रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे

काकस्य विकृतलक्षणे भगण्डः करटः दुश्चर्मा शिपिविष्टकश्च—एतेऽरिष्टसंज्ञाः, अनिष्टसूचकाः। क्षेमेऽशुभाभावे च अरिष्टं शुभाशुभमिश्रं विज्ञेयम्।

Verse 7

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि

व्यूष्टिः फले समृद्धौ च। दृष्टिः ज्ञाने, अक्ष्णि नेत्रे, दृष्टिश्च दर्शनेऽपि। निष्ठा निष्पत्तिर्नाशोऽन्तश्च—समाप्त्यर्थाः। काष्ठा उत्कर्षे स्थितौ दिशि च वर्तते।

Verse 8

भूगोवाचस्त्विडा इलाः प्रगाढं भृषकृच्छ्रयोः भृशप्रतिज्ञयोर्वाढं शक्तस्थूलौ दृढौ त्रिषु

भूगोशब्दौ वागित्यपि कथ्येते; इडा इलाशब्दौ अपि तयोर्वाचकौ। प्रगाढशब्दः भृशकृच्छ्रार्थे। वाढः भृशप्रतिज्ञे दृढव्रते च। शक्तः स्थूलश्च त्रिषु बलवति स्थविरार्थौ, दृढः स्थिरार्थः।

Verse 9

विन्यस्तसंहतौ व्यूढौ कृष्णो व्यासे ऽर्जुने हरौ पणो दूयतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च

‘विन्यस्त’ तथा ‘संहत’ इति शब्दौ ‘विन्यस्तं स्थापितं च’ इत्यर्थौ; ‘व्यूढ’ इति ‘व्यवस्थितं सैन्यविन्यासवत्’ इत्यर्थः। ‘कृष्ण’शब्दः व्यासेऽर्जुने हरौ (विष्णौ) च नाम भवति। ‘पण’शब्दः द्यूतादिषु दावः/वाजः; तथा भृतिः (वेतनम्), मूल्यं, धनं च बोधयति।

Verse 10

मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः श्रेष्ठे ऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुग्प्साकरुणे घृणे

‘गुण’शब्दः मौर्व्यां धनुर्ज्यायाम्; द्रव्याश्रिते धर्मे (गुणधर्मे); सत्त्वे; शुक्लत्वे; सन्ध्यादिषु च प्रयुज्यते। अपि च श्रेष्ठे, अधिपे, ग्रामणीशब्दवाच्ये ग्रामप्रमुखे च। ‘घृणा’ तु जुगुप्सा करुणा चोच्यते।

Verse 11

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु

‘तृष्णा’ ‘स्पृहा’ इति शब्दद्वयं पिपासायाम् (तृष्णायाम्) प्रयुज्यते। ‘विपणि’ इति वणिक्पथः, वणिजां विपणिः/हाटः। ‘तीक्ष्ण’शब्दः क्लीबे विषे लोहे च मारके च; पुंलिङ्गे तु खरः (गर्दभः) इत्यर्थः।

Verse 12

प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूषरं

प्रमाणं हेतुः मर्यादा च शास्त्रे प्रामातृसापेक्षतया निरूप्यन्ते। ‘करण’शब्दः क्षेत्रे गात्रादौ च साधनार्थे कथ्यते। भूमिः वन्ध्यत्वे ‘ईरिणा’, रिक्तत्वे ‘शून्या’, क्षारत्वे ‘ऊषरा’ इति निगद्यते।

Verse 13

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः स्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतं

‘यन्ता’ इति हस्तिपकः (महावतः) सूतश्चोच्यते। ‘हेतयः’ शस्त्राणि वह्निज्वालासदृशा इव। एतत् स्रुतं परम्परया, शास्त्रैश्च अवधृतं; युगपर्याप्तयोः प्रयोगे सम्यक् कृतं निरूपितम्।

Verse 14

ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस्तु कुलजे बुधे विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूड्सोच्छयौ

‘ख्यात’ इति प्रसिद्धः; ‘हृष्ट’ इति प्रमुदितः; ‘प्रतीत’ इति स्वीकृतः/प्रमाणीकृतः। ‘अभिजात’ इति सुकुलोत्पन्नः; तथा ‘कुलज’ इति सत्कुलसम्भवः; ‘बुध’ इति पण्डितः। ‘विविक्त’ इति एकान्तनिवासी/विरक्तः; ‘पूतविजन’ इति शुद्धसज्जनसमूहसम्बद्धः। ‘मूर्छित’ इति अचेतनः; ‘मूढसोच्छय’ इति मूढताराशिः।

Verse 15

अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ

‘अर्थ’शब्दः ‘अभिधेय’, ‘वस्तु’, ‘प्रयोजन’, ‘निवृत्ति’ इत्यर्थेष्वपि वर्तते; तथा ‘निदान’ ‘आगम’योः। ‘तीर्थे’, ‘ऋषिजुष्टजले’, तथा ‘गुरौ’ अपि ‘अर्थ’शब्दप्रयोगः।

Verse 16

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियां स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु

प्राधान्ये, राजलिङ्गे, वृषाङ्गे च ‘ककुद’शब्दो न स्त्रीलिङ्गः। स्त्रीनामसु तु, सम्बिज्ज्ञान-सम्भाषा-क्रिया-काराजी-नामसु च, स स्त्रीलिङ्गः।

Verse 17

धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु

धर्मविषये ‘उपनिषत्’शब्दः रहस्यम् (गूढोपदेशः) बोधयति। ऋतौ वत्सरे च ‘शरत्’शब्दः। ‘पद’शब्दः व्यवसितिः, त्राणम्, स्थानम्, लक्ष्मीः, अङ्घ्रिः, वस्तु च इत्यर्थेषु प्रयुज्यते।

Verse 18

त्रिष्वष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्

त्रिष्वर्थेषु (रस-स्पर्श-गुणेषु) ‘मधुर’ ‘स्वादु’ इति; तथा ‘मृदु’ ‘कोमल’ इति; ‘अतीक्ष्ण’ इति च प्रयुज्यते। ‘सत्’शब्दः सत्ये, साधौ, विद्यमाने, प्रशस्ते, अभ्यर्हिते च वर्तते।

Verse 19

विधिर्विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे वधूर्जाया स्नुषा च सुधालेपो ऽमृतं स्नुही

‘विधिः’ विधाने नियतविधानं दैवोऽपि; ‘प्रणिधिः’ प्रार्थनायां विनययुक्तो निवेदनः। ‘चरा’ वधूर्जाया स्नुषा च; ‘सुधालेपः’ अमृतं, ‘स्नुही’ अपि अमृताभिधा।

Verse 20

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पण्डितम्मन्यगर्वितौ ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानू रष्मिदिवाकरौ

‘स्पृहा’ अभिलाषा; ‘सम्प्रत्ययः’ विश्वासो निश्चयश्च; ‘श्रद्धा’ आस्था। ‘पण्डितमन्यः’ स्वं पण्डितं मन्यमानः, ‘गर्वितः’ अभिमानी। ‘ब्रह्मबन्धुः’ जातिब्राह्मणे निन्दाशब्दः। ‘भानुः’ ‘रश्मिः’ ‘दिवाकरः’ सूर्यस्य नामानि।

Verse 21

ग्रावाणौ शैलपाषानौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि

‘ग्रावाणौ’ ‘शैलपाषाणौ’ च शिलापिण्डयोः; ‘मूर्खः’ ‘नीचः’ च दुष्टमन्दबुद्ध्योः। ‘पृथग्जनः’ सामान्यजनः। ‘तरुः’ ‘शैलः’ इत्येतौ ‘शिखरिणः’ पर्यायौ; ‘तनुः’ त्वग्देहयोरपि वर्तते।

Verse 22

आत्मा यत्नो धृतिर्वुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने

आत्मा यत्नो धृतिः बुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च—एते पौरुषतन्त्रे ‘उत्थान’शब्देनोच्यन्ते। प्रतिरोधने तदेव ‘व्युत्थान’ इति कथ्यते।

Verse 23

निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च व्यसनं विपदि भ्रशे दोषे कामजकोपजे

‘निर्यातनम्’ वैरशुद्धौ, दाने, न्यासार्पणेऽपि च प्रयुज्यते। ‘व्यसनम्’ विपदि, भ्रंशे, दोषे च—कामजकोपजसम्भवे—दुःखहेतौ कथ्यते।

Verse 24

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः

मृगया, अक्षद्यूतम्, दिवास्वप्नः, परिवादः, स्त्रीसङ्गः, मदः, तौर्यत्रिकम् (गीत-वाद्य-नृत्यम्), वृथाट्या च—एते कामजाः दोषाः दशसंख्यकं गणं भवन्ति।

Verse 25

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् वाग्दण्डश् चैव पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः

पैशून्यम्, साहसम्, द्रोहः, ईर्ष्या, असूया, अर्थदूषणम्, वाग्दण्डः, पारुष्यम्—एष क्रोधजो दोषगणो ऽष्टकः।

Verse 26

अकर्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः

अकर्मगुह्ये (संन्यासरहस्ये) कौपीनं विधीयते; मैथुनं तु सङ्गतौ रतौ च प्रवर्तते। प्रधानः परमार्थो धीः—परतत्त्वदर्शनम्; प्रज्ञानं तु बुद्धेः चिह्नम्।

Verse 27

क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च

‘आराधन’शब्दः क्रन्दने रोदनाह्वाने प्रयुज्यते; ‘वर्ष्म’ इति देहः देहप्रमाणं च। पुनश्च आराधनं साधने, अवाप्तौ, तोषणे च अर्थेषु वर्तते।

Verse 28

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहते ऽपि च

‘रत्न’शब्दः स्वजातिश्रेष्ठेऽपि वर्तते; ‘लक्ष्म’ चिह्ने प्रधानलक्षणे च। ‘कलाप’ इति भूषणं, वर्हः (मयूरपिच्छसमूहः), तूणीरो, संहतिः (समूहः) च उच्यते।

Verse 29

तल्पं शय्याट्टारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा

“तल्पम्” शयनम्; “शय्या” अपि “अट्टार” इति कथ्यते। “डिम्भः” शिशुः, अपक्वो मूर्खोऽपि (शिशु-वालीशः)। “स्तम्भः” स्थूणा; जडीभावोऽपि। “सभ्यः” सभासदः; “सभा” संसत्/परिषद्/राजसभा।

Verse 30

किरणप्रग्रहौ रश्मी धर्माः पुण्ययमादयः ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु

“किरणः” “प्रग्रहः” च रश्मयः; “रश्मिः” अपि किरणार्थः। “धर्मः” पुण्यं यमादीन् च बोधयति। “ललामम्” पुच्छे, पुण्ड्रे/तिलके, अश्वभूषायाम्, प्राधान्ये, केतौ च प्रयुज्यते।

Verse 31

प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः

“प्रत्ययः” अधीनता-शपथ-ज्ञान-विश्वास-हेतुषु प्रयुज्यते। “समयः” शपथः, आचारः, काल-नियमः, सिद्धान्तः, परस्पर-संविद्/संविदा च इति निश्चितार्थः।

Verse 32

अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः वीर्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके

“अत्ययः” अतिक्रमणे कृच्छ्रे च। “सत्यम्” शपथे तथ्यम् च। “वीर्यम्” बलं प्रभावश्च। “रूप्यम्” रजतं प्रशस्तं रूपं च इति।

Verse 33

दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरं महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं

“दुरोदरः” द्यूतकारे, पणे, द्यूते च प्रयुज्यते। “कान्तारः” महारण्ये दुर्गपथे च; स पुंनपुंसकलिङ्गः।

Verse 34

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिने ऽपि च

यम-वायु-इन्द्र-चन्द्र-सूर्य-विष्णु-सिंहादिषु प्रसङ्गेषु स हरिरिति कथ्यते। ‘अस्त्री’ इत्यर्थे स ‘दरः’; भये श्वभ्रे च ‘जठरः’; कठिनार्थेऽपि तथा निर्दिश्यते।

Verse 35

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः चूडा किरीटं केशाश् च संयता मौलयस्त्रयः

उदारः पुरुषो दातृमहान् ज्ञेयः; तद्विपरीतो नीचाधमयोः। चूडा किरीटं च संयतकेशाश्च—एते मौलयस्त्रयः।

Verse 36

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर् यादिके बलं स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च

बलिः करोपहारादौ हस्तप्रदत्तोपहारे च; बलं सैन्यस्थैर्यादिषु। नीवी स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे, परिपणेऽपि च।

Verse 37

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे च ‘वृषः’ इति शब्दः। ‘आकर्षः’ द्यूताक्षे सारिफलबीजेऽपि; ‘अक्षम्’ इन्द्रिये कथ्यते।

Verse 38

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी

द्यूताङ्गे कर्षमाने च व्यवहारे च ‘कलिः’ शब्दः प्रयुज्यते, कलिद्रुमेऽपि। शिरोभूषणे ‘ऊष्णीषः’ किरीटादौ। ‘कर्षूः’ कुल्याभिधायिनी।

Verse 39

प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षः सूर्यवह्नी विभावसू शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः

प्रत्यक्षविषये अध्यक्ष इति अधिपतिः कथ्यते; सूर्यः वह्निश्च विभावसू इति नाम्ना प्रसिद्धौ। शृङ्गारादिषु रसः, विषे वीर्यम्, गुणे गुणः, रागे रागः, द्रवे रसः (द्रवत्वे द्रवः) इति नानार्थाः।

Verse 40

तेजःपुरीषयोर्वर्च आगः पापापराधयोः छन्दः पद्ये ऽभिलासे च साधीयान् साधुवाढयोः व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोनुदः

तेजःपुरीषयोर्वर्चः, पापापराधयोश्च आगः। छन्दः पद्येऽभिलासे च; साधीयान् श्रेष्ठे साधुवृद्धौ च। व्यूहो वृन्दे; अहिः वृत्रे; अग्नीन्द्वर्काः तमोनुदः (तमःप्रणाशकाः) इति।