Adhyaya 366

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शीद्रवर्गा माम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सामान्यनामलिङ्गानि अग्निर् उवाच सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः

इत्याग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शूद्रवर्गा नाम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—सामान्यनामलिङ्गानि। अग्निरुवाच—सामान्यानि नामलिङ्गानि वक्ष्यामि; तच्छृणु—सुकृती, पुण्यवान्, धन्यः, महेच्छः, महाशय इति।

Verse 2

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे

प्रवीणाः निपुणाः अभिज्ञाः विज्ञाः निष्णाताः शिक्षिताश्च; वदान्याः स्थूललक्षदानशौण्डाः बहुप्रदाः स्युः।

Verse 3

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः

स समर्थः कृतकर्मा च कृतज्ञः कुशलोऽपि च। आसक्तोद्युक्त उत्सुक इभ्य आढ्यः परिवृद्धकः॥ अधिभूर्नायकश्चैवाधिपो राजसत्तमः॥

Verse 4

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः

लक्ष्मीवानिति सौभाग्यसम्पन्नः परिकीर्तितः। लक्ष्मणः शुभलक्षणैः संयुक्तः स्यात्, श्रीलः प्रभामयः॥ स्वतन्त्रः स्वेच्छया कर्ता, स्वैर्यपावृत उच्यते। खलपूः पापशीलः स्यात्, बहुकरो बहुकर्मकृत्॥ दीर्घसूत्रो विलम्बी स्यात्, चिरक्रियः शनैः क्रियाकृत्॥

Verse 5

जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः

जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी स्यात्, कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः। कर्मशूरः कर्मठश्च स्यात् कर्मण्युद्योगवान् नरः॥ भक्षको घस्मरोऽद्मरः खादको लोभभोजनः॥

Verse 6

लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते

लोलुपो गर्धलो गृध्रुरिति लोभिन उच्यते। विनीतः प्रश्रितश्चैव नम्रः सुसंस्कृतः स्मृतः॥ धृष्टो धृष्णुश्च साहसि, वियातो गत एव च। निभृतः शान्तगम्भीरः, प्रतिभान्वित उच्यते॥

Verse 7

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ

प्रगल्भः स्वधृतिश्चैव, भीरुको भीरुरेव च। वन्दारुरभिवादकः पूज्यः प्रणम्य एव च॥ भूष्णुर्भविष्णुर्भविता भवकारण एव च। ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ निर्मलो निरुपाधिकः॥

Verse 8

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति

‘मत्त’, ‘शौण्ड’, ‘उत्कट’ तथा ‘क्षीव’ इति शब्दाः अत्यन्तमदाविष्टं प्रचण्डं वा जनं बोधयन्ति। ‘चण्ड’ इति अत्यन्तकोपनं सूचयति। ‘देवानञ्चति’ इति देवानां मध्ये विचरन्तं जनं वदन्ति; तथा ‘देवद्र्यङ्’, ‘विश्वद्र्यङ्’ तथा ‘विश्वग’ इति सर्वदिक् सर्वत्र गच्छन्तं बोधयन्ति।

Verse 9

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि

यः सह अञ्चति स ‘सध्र्यङ्’ इति कथ्यते; यः तिर्यक् अञ्चति स ‘तिर्यङ्’; यश्च तिरोऽञ्चति स तिर्यग्गमनवत् अपसर्पति। वक्तरि ‘वाचोयुक्तिः’ वाक्यरचनायां युक्तता; ‘पटुः’ वाक्कौशलम्; ‘वाग्मी’ प्रगल्भवाक्; ‘वावदूकः’ बहुभाषी इति।

Verse 10

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ

जल्पकः वाचालः वाचाटश्चेति वाच्यः स्यात्—बहुगर्ह्यवाक् इति। यः अपमानितः स ‘अपध्वस्तः’ ‘धिक्कृतः’ इति कथ्यते। बद्धे तु ‘कीलितः’ ‘संयतः’ इति शब्दौ प्रयुज्येते।

Verse 11

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ

‘वरणः’, ‘शब्दनः’, ‘नान्दीवादी’, ‘नान्वीकरः’ इति एते समाः (पर्यायाः) स्मृताः। तथा ‘व्यसनार्तः’ ‘उपरक्रौ’ इति द्वौ समौ; तथा बद्धे ‘कीलितः’ इति समः, ‘संयतः’ च तद्वत् अन्येनापि समेनोच्यते।

Verse 12

विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ

‘विहिस्त’ ‘आकुल’ इति तुल्यौ। ‘नृशंस’, ‘क्रूर’, ‘घातुक’ इति निर्दयक्रूरहन्तारं बोधयन्ति। ‘पाप’, ‘धूर्त’, ‘वञ्चक’ इति पापिनं धूर्तं छलिनं च सूचयन्ति। मूर्खे तु ‘वैदेह’ ‘वालिश’ इति शब्दौ प्रयुज्येते।

Verse 13

कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः

‘कदर्य’ इति कञ्जुषः; ‘कृपण’ ‘क्षुद्र’ इति च क्षुद्रबुद्धेः नीचस्य च वाचकौ। ‘मार्गण’ इति लाभार्थं अन्वेषकः; ‘याचक’ ‘अर्थिन्’ इति याचमानः धनार्थी च। ‘अहङ्कारवान्’ इति गर्वयुक्तः; ‘अहंयुः’ इति आत्मश्लाघी। ‘शुभंयुः’ तु शुभवृत्तिसम्पन्नः।

Verse 14

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्यं च यद्यपि, अभीष्टम् अभीप्सितं च; तथापि तदसारं फल्गु शून्यं च—इति मुख्यैः वर्यैः वरेण्यकैः निर्णीतम्।

Verse 15

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे

‘श्रेयान्’ ‘श्रेष्ठः’ ‘पुष्कलः’ इत्येतानि ‘उत्कृष्ट/श्रेष्ठ’ इत्यर्थे। ‘प्राग्र्य’ ‘अग्र्य’ ‘अग्रीय’ ‘अग्रिम’ इत्येतानि ‘अग्र/प्रथम’ इत्यर्थकानि। ‘वड्रोरु’ ‘विपुल’ इति ‘विस्तीर्ण’ इत्यर्थे। ‘पीन’ ‘पीव्नी’ इति ‘मांसल’ इत्यर्थे; ‘स्थूल’ ‘पीवर’ इति ‘स्थविर/स्थूलकाय’ इत्यर्थे।

Verse 16

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु

स्तोकाः अल्पाः क्षुल्लकाः—सूक्ष्माः श्लक्ष्णाः दभ्र-मांसाः कृशतनवश्च; मात्राः कुटीलाः वकणाश्च, केशाः सूक्ष्माः कुञ्चिताश्च; भूयिष्ठं पुरुहं पुरु—बहवो बहुधा च (एवंलक्षणाः)।

Verse 17

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं

‘अखण्ड’ इति अविच्छिन्नं समग्रं च; ‘पूर्ण’ इति सकलावयवसम्पन्नम्। ‘उपकण्ठ’ ‘आन्तिक’ ‘अभितः’ इत्येतानि सन्निकर्षवाचकानि; ‘समीप’ इति निकटत्वम्। ‘सन्निधि’ ‘अभ्यास’ इति साक्षात्समीपस्थितिः। ‘नेदिष्ट’ इति नितरां निकटतमम्; ‘सुसमीपक’ इति अतिनिकटम्।

Verse 18

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः

सुदूरे तु दविष्ठं स्यात्; वृत्तं निस्तलवर्तुलं च। उच्चप्रांशुन्नतोदग्रः ध्रुवो ध्रुवः, नित्यः सनातनः॥

Verse 19

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि पाठो ऽयं पुररुक्तिदोषेण दुष्टः चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि; अयं पाठः पुनरुक्तिदोषेण दुष्टः। चञ्चलं तरलं चैव कठोरं जठरं दृढम्॥

Verse 20

प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं

प्रत्यग्रोऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः; एकतानोऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डोऽविलम्बितः॥

Verse 21

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा; तिमितं स्तिमितं क्लिन्नम्—एतेऽभियोगत्वभिग्रहाः॥

Verse 22

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः; अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः॥

Verse 23

प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः

प्रत्याहारः इन्द्रियाणां प्रत्यावर्तनम्; निर्हारः निष्कर्षणम्; अभ्यवकर्षणं अपाकर्षणम्। विघ्नः बाधा; अन्तरायः प्रतिबन्धः; प्रत्यूहः प्रत्यवरोधः। आस्यत्वं उपवेशनभावः, आसनस्थितिः आसने स्थैर्यम्।

Verse 24

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः

सन्निधिः सामीप्यम्; सन्निकर्षः सन्निकटसम्पर्कः। आत्मक्रमः स्वान्तःस्थितः क्रमः; दुर्गसञ्चरः दुर्गमगमनः। उपलम्भः साक्षादनुभवः; प्रत्यादेशः प्रत्युक्तिनिरसनम्; निराकृतिः परित्यागनिषेधः।

Verse 25

परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ

परिरम्भः परिष्वङ्गः संश्लेषः उपगूहनं च—एते परिष्वङ्गाद्यालिङ्गनविशेषाः। तथा अनुमाना पक्षहेत्वादिभिः सह। ‘डिम्बः’, ‘भ्रमरः’, ‘विप्लवः’ इत्यादयश्च काव्यशास्त्रे संज्ञारूपेण बोध्याः।

Verse 26

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

असन्निकृष्टार्थस्य शब्दजन्यं ज्ञानं शाब्दं प्रमाणम् इति कीर्त्यते। सादृश्यदर्शनात् तुल्यवस्तुनि या बुद्धिः जायते, तत् उपमानं प्रमाणम्।

Verse 27

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

कार्यं दृष्ट्वा यत्र कारणकल्पनां विना न सम्भवतीति या बुद्धिः, सा अर्थापत्तिः। परार्थधीः परं प्रत्याययितुं हेत्वादिरूपा बुद्धिः। प्रतियोगिन्यगृहीते ‘अत्र भुवि नास्ति’ इत्यादिरूपोऽभावबोधः अभावकः। तथा नृबुद्ध्यर्थं हरिः ‘अलिङ्गः’ इति निरूपितः।