
Varāha-dvādaśī-vrata-vidhiḥ tathā brahmavadhā-prāyaścitta-itihāsaḥ
Ritual-Manual with Ethical-Discourse (Prāyaścitta/Expiation) and Avatāra-Theology
W ramie dydaktycznym przypisywanym Durvāsasowi, rozdział nakazuje obchodzenie Māgha-śukla-dvādaśī na cześć Varāhy: przygotowawcza saṅkalpa i kąpiel, kult Ekādaśī, ustawienie napełnionego wodą kumbha oraz przyporządkowanie boskich epitetów członom ciała Viṣṇu. Rytuał kończy się instalacją wizerunku Varāhy (złoto/srebro/miedź w zależności od możliwości), naczynia z wszelkimi nasionami, nocnym czuwaniem oraz ofiarowaniem bóstwa wraz z kumbha uczonemu Vaiṣṇava Brāhmaṇa. Tekst ilustruje następstwa etyczne poprzez narrację: Król Vīradhanu omyłkowo zabija Brāhmaṇów w postaci jeleni, radzi się Devarāty, wypełnia ślub jako prāyaścitta i po śmierci osiąga wyniosłe wzniesienie. Paradygmat Varāhy dźwigającego Ziemię jest przywoływany jako wzór przywracania ziemskiej równowagi i porządku moralnego.
Durvāsas introduces a prescriptive vrata for Varāha to be observed in Māgha (śukla pakṣa), framing it as both a devotional rite and a corrective mechanism for grave impurity and social-moral disorder.
King Vīradhanu’s inadvertent brahmavadhā (Brāhmaṇas in deer-form), consultation with Devarāta, performance of Varāha-dvādaśī as expiation, and exalted ascent; Varāha’s uddhāra of Pṛthivī (Earth-lifting) as the paradigmatic restoration narrative
Stepwise Varāha-dvādaśī observance: saṅkalpa and snāna, Ekādaśī pūjā, kumbha-sthāpana with water, aṅga-nyāsa-style epithet mapping onto Viṣṇu’s limbs, installation of a Varāha image (as per means), placement of a sarva-bīja vessel, night vigil, and dawn completion with dāna of the deity-with-kumbha to a learned Vaiṣṇava Brāhmaṇa.
Exemplary prāyaścitta narrative: King Vīradhanu, having unintentionally killed Brāhmaṇas disguised as deer, seeks Devarāta’s counsel, performs the Varāha-dvādaśī vrata as expiation, and is restored, culminating in an exalted post-mortem ascent; Varāha’s lifting of Earth is explicitly invoked as the cosmic analogue of lifting a sinner from ethical ‘submergence.’
Sites/regions referenced include Devarāta’s āśrama (forest hermitage setting), Sutala and Pātāla (netherworld regions), Rasātala (subterranean realm), Kṣīrāmbudhi (the Milk Ocean), Satyaloka and Indraloka (cosmic locales), and a generic vana/ṛṣi-vana (forest and sage-grove) as the narrative landscape.
Verse 1
दुर्वासा उवाच । एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीभृतः । वराहस्य शृणुष्वाद्यां मुने परमधार्मिक ॥ ४१.१ ॥
Durvāsā rzekł: Tak więc w miesiącu Māgha, w jasnej połowie miesiąca, słuchaj, o mędrczu o najwyższej dharmie, opowieści o obserwancji Dwādaśī Warahy, Tego, który dźwiga Ziemię.
Verse 2
प्रागुक्तेन विधानेन सङ्कल्पस्नानमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां विचक्षणः ॥ ४१.२ ॥
Zgodnie z procedurą opisaną wcześniej, po wykonaniu kąpieli sankalpy, rytualnej kąpieli z uroczystym postanowieniem, i po należnym oddaniu czci Bóstwu, roztropny praktyk czyni to w dniu Ekādaśī.
Verse 3
धूपनैवेद्यगन्धैश्चार्चयित्वाऽच्युतं नरः । पश्चात्तस्याग्रतः कुम्भं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ॥ ४१.३ ॥
Po oddaniu czci Acyucie za pomocą kadzideł, ofiar pokarmowych i wonności, należy następnie umieścić przed Nim naczynie wypełnione wodą.
Verse 4
ॐ वाराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् । क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः ॥ ४१.४ ॥
Wypowiadając Om, ukłon Warahy, należy przypisać to do stóp; Mādhavie do pasa; Kszetradźni do brzucha; oraz Wiśwarupie do piersi Hari.
Verse 5
सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवर्चने विधिः ॥ ४१.५ ॥
Należy przypisać Sarvadźnię, Wszechwiedzącego, do gardła; Pana stworzeń do głowy; Pradjumnę do ramion; boskiej broni, Sudarśanie, dyskowi; oraz Zrodzonemu z nektaru do muszli. To jest przepisana procedura w kulcie Bóstwa.
Verse 6
एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन्कुम्भे तु विन्यसेत् । सौवर्णं रौप्यताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः ॥ ४१.६ ॥
Po takim uwielbieniu roztropny praktyk powinien umieścić w tym rytualnym naczyniu wazon wykonany ze złota, srebra lub miedzi, stosownie do swoich możliwości i zdolności.
Verse 7
सर्वबीजैस्तु सम्पूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः । तत्र शक्त्या तु सौवर्णं वाराहं कारयेद्बुधः ॥ ४१.७ ॥
Po ustanowieniu obrzędu w sposób pełny, z wszystkimi nasionami, osoba roztropna powinna następnie, stosownie do swojej zdolności, zlecić wykonanie złotego wizerunku Varāhy.
Verse 8
दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् । माधवं मधुहन्तारं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ ४१.८ ॥
On, Viṣṇu, podniósł Ziemię na czubku swego kła wraz z jej górami, lasami i drzewami, i przybrał postać Dzika: Mādhavy, pogromcy Madhu.
Verse 9
सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि । स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम् ॥ ४१.९ ॥
Na naczyniu zawierającym wszystkie nasiona i na szczycie wazonu należy ustanowić najwyższe bóstwo, Hari, wykonane ze złota.
Verse 10
सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने । स्थाप्यार्च्चयेद्गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः ॥ ४१.१० ॥
O mędrcze, po umieszczeniu miedzianego naczynia przykrytego parą białych tkanin, należy odbyć kult z wonnymi substancjami i kwiatami oraz z różnymi pomyślnymi ofiarami pokarmowymi.
Verse 11
पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् । प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः ॥ ४१.११ ॥
Po utworzeniu kwiatowego maṇḍali należy urządzić tam czuwanie, a mądry powinien tam kazać odczytać objawienia Hari i rozważać je.
Verse 12
एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ । शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४१.१२ ॥
Tak więc, po zakończeniu niyamy o świcie, gdy słońce wzejdzie, należy po oczyszczeniu i kąpieli uwielbić Hari i złożyć ofiarę braminowi.
Verse 13
वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत् ॥ ४१.१३ ॥
Należy dać, szczególnie, bramińskiemu mędrcowi uczonemu w Wedach i ich naukach pomocniczych, cnotliwemu w postępowaniu, mądremu i oddanemu Viṣṇu.
Verse 14
देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद्यद्धि फलं तन्मे निशामय ॥ ४१.१४ ॥
Po ofiarowaniu tego bóstwa, Hari w postaci Varāhy, wraz z naczyniem na wodę braminowi, cokolwiek zasługi z tego powstanie, wysłuchaj tego ode mnie.
Verse 15
इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च । दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम् । अलक्ष्मीर् नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात् ॥ ४१.१५ ॥
W tym właśnie życiu pojawia się pomyślność: dobrobyt, blask i zadowolenie. Biedni stają się bogaci natychmiast, bezdzietni zyskują syna. Nieszczęście zostaje zniszczone natychmiast, a dobrobyt wkrza w mgnieniu oka.
Verse 16
इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय । अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ॥ ४१.१६ ॥
W tym samym życiu jest pomyślność, a także w świecie poza nim; słuchaj. W sprawie tej opowiem starożytną relację historyczną, dawną tradycję.
Verse 17
इह लोकेऽभवद् राजा वीरधन्वेति विश्रुतः । स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगहेतोः परंतपः ॥ ४१.१७ ॥
W tym świecie był król słynny pod imieniem Vīradhanvan. Pewnego razu ten pogromca wrogów udał się do lasu w celu polowania na zwierzynę.
Verse 18
व्यापादयन् मृगगणान् तत्रार्षिवनमध्यगः । जघान मृगरूपान् सोऽज्ञानतो ब्राह्मणान् नृपः ॥ ४१.१८ ॥
Zabijając stada jeleni, wchodząc w głąb owego lasu mędrców, król, nieświadomie, zabił braminów, którzy przyjęli postać jeleni.
Verse 19
भ्रातरस्तत्र पञ्चाशन्मृगरूपेण संस्थिताः । संवर्तस्य सुता ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः ॥ ४१.१९ ॥
Tam pięćdziesięciu braci przebywało w postaci jeleni. O braminie, byli oni synami Saṃvarty, oddanymi studiowaniu Wed.
Verse 20
सत्यतपा उवाच । कारणं किं समाश्रित्य ते चक्रुर्मृगरूपताम् । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन् प्रणतस्य प्रसीद मे ॥ ४१.२० ॥
Satyatapā rzekł: „Opierając się na jakiej przyczynie przyjęli oni postać jeleni? To budzi moją ciekawość, o braminie; bądź dla mnie łaskawy, gdyż kłaniam się przed tobą.”
Verse 21
दुर्वासा उवाच । ते कदाचिद्वनं याता दृष्ट्वा हरिणपोतकान् । जातमात्रान् स्वमात्रा तु विहीनान् दृश्य सत्तम । एकैकं जगृहुस्ते हि ते मृताः स्कन्धसंस्थिताः ॥ ४१.२१ ॥
Durvāsā rzekł: Pewnego razu udali się do lasu. Widząc młode sarny, nowo narodzone i pozbawione własnej matki, o najlepszy z istot, podnosili je jedno po drugim; a te sarny zmarły, pozostając na ich ramionach.
Verse 22
ततस्ते दुःखिताः सर्वे ययुः पितरमन्तिकम् । ऊचुश्च वचनं छेदं मृगहिंसामृते मुने ॥ ४१.२२ ॥
Wtedy wszyscy oni, strapieni, udali się do ojca i przemówili do mędrca stanowczymi słowami, oświadczając swoje powstrzymanie się od zabijania i od przemocy wobec zwierząt.
Verse 23
ऋषिपुत्रका ऊचुः । जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहता मुने । अकामतस्ततोऽस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम् ॥ ४१.२३ ॥
Synowie mędrców rzekli: „O mędrcze, pięć jeleni, nowo narodzonych, zostało przez nas zabitych. Ponieważ było to niezamierzone, niech zostanie nam nakazana pokuta.”
Verse 24
संवर्त्त उवाच । मत्पिता हिंसकस्त्वासीदहं तस्माद्विशेषतः । भवन्तः पापकर्माणः संजाताः मम पुत्रकाः ॥ ४१.२४ ॥
Saṃvartta rzekł: „Mój ojciec był gwałtowny; a ja, z tego powodu, szczególnie takim się stałem. Tak wy, moi synowie, urodziliście się jako sprawcy grzesznych czynów.”
Verse 25
इदानीं मृगचर्माणि परिधाय यतव्रताः । चरघ्वं पञ्चवर्षाणि ततः शुद्धा भविष्यथ ॥ ४१.२५ ॥
Teraz, przywdziewając skóry jeleni i zachowując dyscyplinowane śluby, żyjcie tak przez pięć lat; potem staniecie się oczyszczeni.
Verse 26
एवमुक्तास्तु ते पुत्रा मृगचर्मोपवीतिनः । वनं विविशुरव्यग्रा जपन्तो ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ४१.२६ ॥
Tak zwrócony, ci synowie, noszący jelenią skórę jako świętą szatę wierzchnią, weszli do lasu, nieszmąceni na umyśle, nieustannie recytując wieczny Brahman.
Verse 27
तथा वर्षे व्यतिक्रान्ते वीरधन्वा महीपतिः । तत्राजगाम यस्मिंस्ते चरन्ति मृगरूपिणः ॥ ४१.२७ ॥
Wtedy, gdy rok minął, król Vīradhanvā przybył na to miejsce, gdzie te istoty, przybierając postacie jeleni, wędrowały.
Verse 28
ते चाप्येकतरॊर्मूले मृगचर्मोपवीतिनः । जपन्तः संस्थितास्ते हि राज्ञा दृष्ट्वा मृगा इति । मत्वा विद्धास्तु युगपन्मृतास्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ४१.२८ ॥
A oni również, nosząc jelenią skórę jako świętą szatę wierzchnią, stali u podstawy pewnego drzewa, oddani recytacji. Lecz król, ujrzawszy ich, mniemał: „To są jelenie”; i postrzeliwszy ich natychmiast, ci głosiciele Brahmanu zmarli razem.
Verse 29
तान् दृष्ट्वा तु मृतान् राजा ब्राह्मणान् संहितव्रतान् । भयेन वेपमानस्तु देवराताश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ब्रह्मवध्याः ममायाता महामुने ॥ ४१.२९ ॥
Lecz gdy król ujrzał tych brāhmaṇów, umarłych i niezłomnych w dyscyplinowanych ślubach, on, drżąc ze strachu, udał się do pustelni Devarāty. Tam zapytał: „O wielki mędrcze, czy grzech zabójstwa bramina spadł na mnie?”
Verse 30
अमूल्य तद्वधं वृत्तं कथयित्वा नराधिपः । भृशं शोकपरीतात्मा रुरोद भृशदुःखितः ॥ ४१.३० ॥
O Amūlya, opisawszy sprawę tego zabójstwa, król, jego umysł przytłoczony żalem, płakał, głęboko strapiony boleścią.
Verse 31
स ऋषिर्देवरातस्तु रुदन्तं नृपसत्तमम् । उवाच मा भैर्नृपतेऽपनेष्यामि पातकम् ॥ ४१.३१ ॥
Wtedy mędrzec Devarāta zwrócił się do najprzedniejszego z królów, który płakał: „Nie bój się, o królu; usunę twój grzech i występek.”
Verse 32
पाताले सुतलाख्ये च यथा धात्री निमज्जती । उद्धृता देवदेवेन विष्णुना क्रोडमूर्त्तिना ॥ ४१.३२ ॥
Gdy Ziemia (Dhātrī) pogrążała się w Pātāli, w krainie zwanej Sutala, została wyniesiona przez Viṣṇu, Boga bogów, który przybrał postać dzika.
Verse 33
तद्वद् भवन्तं राजेन्द्र ब्रह्मवध्यापरिप्लुतम् । उद्धरिष्यति देवोऽसौ स्वयमेव जनार्दनः ॥ ४१.३३ ॥
Podobnie, o panie królów, ty, przytłoczony winą zabójstwa bramina, będziesz wybawiony przez to samo bóstwo, Janārdanę, z własnej jego woli.
Verse 34
एवमुक्तस्ततो राजा हर्षितो वाक्यमब्रवीत् । कतरेण प्रकारेण स मे देवः प्रसीदति । प्रसन्ने चाशुभं सर्वं येन नश्यति सत्तम ॥ ४१.३४ ॥
Tak zwrócony, król, uradowany, rzekł: „W jaki sposób to bóstwo staje się łaskawe dla mnie, o najlepszy z istot, a gdy jest zadowolone, przez co cała niepomyślność zostaje zniszczona?”
Verse 35
दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन देवरात इमं व्रतम् । आचख्यौ सोऽपि तं कृत्वा भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान् ॥ ४१.३५ ॥
Durvāsā rzekł: Tak zapytany przez niego, mędrzec Devarāta wyjaśnił ten święty ślub (vrata). Spełniwszy go, człowiek również cieszył się obfitymi rozkoszami i dobrami.
Verse 36
मृत्युकाले मुनिश्रेष्ठ सौवर्णेन विराजता । विमानेनागमत् स्वर्गमिन्द्रलोकं स पार्थिवः ॥ ४१.३६ ॥
O najlepszy z mędrców, w chwili śmierci ów król, jaśniejący w złotym niebiańskim pojeździe, udał się do nieba, do świata Indry.
Verse 37
तस्येन्द्रस्त्वर्घ्यमादाय प्रत्युत्थानेन निर्ययौ । आयान्तमिन्द्रं दृष्ट्वा तु तमूचुर्विष्णुकिङ्कराः । न द्रष्टव्यो देवराजस्त्वद्धीनस्तपसा इति ॥ ४१.३७ ॥
Wtedy Indra, przyjmując ofiarę arghya, wyszedł na spotkanie z pełnym szacunku powstaniem. Lecz gdy słudzy Viṣṇu zobaczyli nadchodzącego Indrę, rzekli: "Król bogów nie powinien zostać przyjęty, mocą ascezy pozostaje on pod waszym autorytetem."
Verse 38
एवं सर्वे लोकपालाः निर्ययुस्तस्य तेजसा । प्रत्याख्याताश्च तैर्विष्णुकिंकरैर्हीनकर्मणः । एवं स सत्यलोकान्तं गतो राजा महामुने ॥ ४१.३८ ॥
Tak wszyscy strażnicy światów wycofali się, przytłoczeni jego blaskiem. A owi słudzy Viṣṇu odrzucili sprawcę niegodziwych czynów. W ten sposób, o wielki mędrcze, król dotarł aż do regionu Satyaloki.
Verse 39
अपुनर्मारके लोके दाहप्रलयवर्ज्जिते । अद्यापि तिष्ठते देवैः स्तूयमानो महानृपः । प्रसन्ने यज्ञपुरुषे किं चित्रं येन तद्भवेत् ॥ ४१.३९ ॥
W owym świecie, gdzie nie ma powrotu do śmierci, wolnym od pożogi kosmicznego rozpuszczenia, ów wielki król trwa aż do dziś, wychwalany przez bogów. Gdy Yajña-Puruṣa jest łaskawy, co dziwnego w tym, że się to wydarzyło?
Verse 40
इह जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसंपदः । एकैका विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् ॥ ४१.४० ॥
W tym właśnie życiu takie praktyki dają pomyślność, długowieczność, zdrowie i dobrobyt. Każda praktyka, gdy jest należycie wykonywana według przepisanej metody, daje najwyższy amṛta (nektar), to jest najwyższe dobro.
Verse 41
किं पुनर्वर्षसंपूर्णे स ददाति स्वकं पदम् । नारायणश्चतुर्मूर्तिः परार्ध्यं च न संशयः ॥ ४१.४१ ॥
Co więcej, gdy pełny rok zostanie zakończony, on daje swoją własną siedzibę. Nārāyaṇa, objawiony w czterech formach, daje to, co jest najcenniejsze; co do tego nie ma wątpliwości.
Verse 42
यथैवोद्धृतवान् वेदान् मत्स्यरूपेण केशवः । क्षीराम्बुधौ मथ्यमाने मन्दरं धृतवान् प्रभुः । तद्वच्च कूर्मरूपाख्या द्वितीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४२ ॥
Tak jak Keśava w postaci Ryby ocalił Wedy, i jak Pan podtrzymał Górę Mandarę, gdy Ocean Mleka był mącony, także spójrz na drugie objawienie, znane jako postać Żółwia, o Vaiṣṇavī.
Verse 43
यथा रसातलात् क्ष्मां च धृतवान् पुरुषोत्तमः । वराहरूपी तद्वच्च तृतीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४३ ॥
Tak jak Puruṣottama, przybierając postać Dzika (Varāha), podniósł Ziemię z Rasātala, tak również, spójrz, to jest trzecie objawienie, o Vaiṣṇavī.
Phala is framed as purification from severe sin (including brahmavadhā when unintended and properly expiated), restoration of dharma, and attainment of higher worlds/auspicious ascent through correct observance and gifting to a qualified Vaiṣṇava Brāhmaṇa.
The text frames ritual observance and charitable donation as mechanisms for repairing moral disorder, especially in cases of unintended harm. Through the Vīradhanu episode, it models accountability (seeking counsel, adopting prescribed expiation) and ties personal ethical restoration to Varāha’s cosmic function of re-stabilizing Earth—an implicit ethic of maintaining terrestrial and social balance.
The observance is placed in Māgha during the śukla pakṣa, specifically on dvādaśī, with preparatory worship on ekādaśī and completion at dawn (prabhāte) after a night vigil (jāgara).
Varāha is described as lifting Pṛthivī (with mountains, forests, and trees) from a submerged state, and this terrestrial rescue is used as an analogy for lifting a person from grave impurity or ethical ‘submergence.’ The ritual’s emphasis on water (kumbha) and seeds (sarva-bīja) can be read as a preservation-oriented symbolism: sustaining life systems while restoring order.
The narrative references sages Durvāsas, Satyatapā, Saṃvarta (and his sons), and Devarāta, alongside King Vīradhanu. It also invokes cosmic-polity figures such as Indra and the lokapālas, and identifies the recipients of dāna as Veda- and Vedāṅga-trained Brāhmaṇas devoted to Viṣṇu.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.