Adhyaya 41: Rite of the Varāha Dvādaśī Vow and an Exemplary Narrative on Expiation for Brahmin-Slaying

Verse 1

दुर्वासा उवाच । एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीभृतः । वराहस्य शृणुष्वाद्यां मुने परमधार्मिक ॥ ४१.१ ॥

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਰਮਧਾਰਮਿਕ ਮੁਨੀ! ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਰਾਹ ਦੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅੱਜ ਸੁਣੋ।

Verse 2

प्रागुक्तेन विधानेन सङ्कल्पस्नानमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां विचक्षणः ॥ ४१.२ ॥

ਪੂਰਵੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ-ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਵੇਕੀ ਸਾਧਕ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 3

धूपनैवेद्यगन्धैश्चार्चयित्वाऽच्युतं नरः । पश्चात्तस्याग्रतः कुम्भं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ॥ ४१.३ ॥

ਧੂਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਲਸ਼ ਰੱਖੇ।

Verse 4

ॐ वाराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् । क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः ॥ ४१.४ ॥

‘ਓਂ ਵਾਰਾਹਾਯ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ, ‘ਮਾਧਵਾਯ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕਮਰ ਵਿੱਚ, ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞਾਯ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ’ ਕਹਿ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 5

सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवर्चने विधिः ॥ ४१.५ ॥

‘ਸਰਵਜ੍ਞਾਯ’ ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ‘ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਤਯੇ’ ਸਿਰ ਵਿੱਚ, ‘ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਾਯ’ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ; ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਅਮ੍ਰਿਤੋਦ੍ਭਵਾਯ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੰਖ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਹ ਦੇਵ-ਅਰਚਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 6

एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन्कुम्भे तु विन्यसेत् । सौवर्णं रौप्यताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः ॥ ४१.६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਵਿਵੇਕੀ ਸਾਧਕ ਉਸ ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਰੱਖੇ।

Verse 7

सर्वबीजैस्तु सम्पूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः । तत्र शक्त्या तु सौवर्णं वाराहं कारयेद्बुधः ॥ ४१.७ ॥

ਸਾਰੇ ਬੀਜਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਵਰਨ ਵਰਾਹ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਵਾਏ।

Verse 8

दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् । माधवं मधुहन्तारं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ ४१.८ ॥

ਦੰਸ਼ਟਰਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮਧੁ-ਹੰਤਾ ਮਾਧਵ ਨੇ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।

Verse 9

सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि । स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम् ॥ ४१.९ ॥

ਸਾਰੇ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਘੜੇ ਦੇ ਉਪਰ ਰਤਨਗਰਭ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਪਰਮਦੇਵ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ।

Verse 10

सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने । स्थाप्यार्च्चयेद्गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः ॥ ४१.१० ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੋ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੁਭ ਨੈਵੇਦਿਆਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 11

पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् । प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः ॥ ४१.११ ॥

ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਉੱਥੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰਵਾਏ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਕੇ, ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰੇ।

Verse 12

एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ । शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४१.१२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਤਕਾਲ ਨਿਯਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰੇ। ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 13

वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत् ॥ ४१.१३ ॥

ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਦਾਚਾਰੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद्यद्धि फलं तन्मे निशामय ॥ ४१.१४ ॥

ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਹਰਿ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਕੂੰਭ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 15

इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च । दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम् । अलक्ष्मीर् नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात् ॥ ४१.१५ ॥

ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਭਾਗ—ਸ਼੍ਰੀ, ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਰੀਬ ਤੁਰੰਤ ਧਨਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 16

इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय । अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ॥ ४१.१६ ॥

ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਸੁਣੋ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ (ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ)।

Verse 17

इह लोकेऽभवद् राजा वीरधन्वेति विश्रुतः । स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगहेतोः परंतपः ॥ ४१.१७ ॥

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀਰਧਨਵਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਰੰਤਪ ਇਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 18

व्यापादयन् मृगगणान् तत्रार्षिवनमध्यगः । जघान मृगरूपान् सोऽज्ञानतो ब्राह्मणान् नृपः ॥ ४१.१८ ॥

ਮਿਰਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮਾਰਦਾ ਮਾਰਦਾ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਮਿਰਗ-ਰੂਪ ਧਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 19

भ्रातरस्तत्र पञ्चाशन्मृगरूपेण संस्थिताः । संवर्तस्य सुता ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः ॥ ४१.१९ ॥

ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਹ ਭਰਾ ਮਿਰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਸੰਵਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਨ।

Verse 20

सत्यतपा उवाच । कारणं किं समाश्रित्य ते चक्रुर्मृगरूपताम् । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन् प्रणतस्य प्रसीद मे ॥ ४१.२० ॥

ਸਤ੍ਯਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਰਗ-ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।

Verse 21

दुर्वासा उवाच । ते कदाचिद्वनं याता दृष्ट्वा हरिणपोतकान् । जातमात्रान् स्वमात्रा तु विहीनान् दृश्य सत्तम । एकैकं जगृहुस्ते हि ते मृताः स्कन्धसंस्थिताः ॥ ४१.२१ ॥

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਜੰਗਲ ਗਏ। ਹੇ ਸੱਤਮ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵਜਾਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੇਖੇ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ (ਬੱਚੇ) ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਏ ਪਏ ਮਰ ਗਏ।

Verse 22

ततस्ते दुःखिताः सर्वे ययुः पितरमन्तिकम् । ऊचुश्च वचनं छेदं मृगहिंसामृते मुने ॥ ४१.२२ ॥

ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਰਹਾਂਗੇ।

Verse 23

ऋषिपुत्रका ऊचुः । जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहता मुने । अकामतस्ततोऽस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम् ॥ ४१.२३ ॥

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਪੰਜ ਮ੍ਰਿਗ ਸਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ।

Verse 24

संवर्त्त उवाच । मत्पिता हिंसकस्त्वासीदहं तस्माद्विशेषतः । भवन्तः पापकर्माणः संजाताः मम पुत्रकाः ॥ ४१.२४ ॥

ਸੰਵਰੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹਿੰਸਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਵੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਜੰਮੇ ਹੋ।

Verse 25

इदानीं मृगचर्माणि परिधाय यतव्रताः । चरघ्वं पञ्चवर्षाणि ततः शुद्धा भविष्यथ ॥ ४१.२५ ॥

ਹੁਣ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਹੋ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ।

Verse 26

एवमुक्तास्तु ते पुत्रा मृगचर्मोपवीतिनः । वनं विविशुरव्यग्रा जपन्तो ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ४१.२६ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਨੂੰ ਉਪਵੀਤ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਅਵਿਆਕੁਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 27

तथा वर्षे व्यतिक्रान्ते वीरधन्वा महीपतिः । तत्राजगाम यस्मिंस्ते चरन्ति मृगरूपिणः ॥ ४१.२७ ॥

ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਜਾ ਵੀਰਧਨਵਾ ਉਸ ਥਾਂ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੀਵ ਹਰਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 28

ते चाप्येकतरॊर्मूले मृगचर्मोपवीतिनः । जपन्तः संस्थितास्ते हि राज्ञा दृष्ट्वा मृगा इति । मत्वा विद्धास्तु युगपन्मृतास्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ४१.२८ ॥

ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਮਿਰਗ-ਚਮੜਾ ਧਾਰ ਕੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ‘ਇਹ ਹਰਣ ਹਨ’ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਤੀਰ ਮਾਰੇ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਮਰ ਗਏ।

Verse 29

तान् दृष्ट्वा तु मृतान् राजा ब्राह्मणान् संहितव्रतान् । भयेन वेपमानस्तु देवराताश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ब्रह्मवध्याः ममायाता महामुने ॥ ४१.२९ ॥

ਉਹ ਸੰਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਵਰਾਤ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਆ ਗਿਆ ਹੈ?”

Verse 30

अमूल्य तद्वधं वृत्तं कथयित्वा नराधिपः । भृशं शोकपरीतात्मा रुरोद भृशदुःखितः ॥ ४१.३० ॥

ਹੇ ਅਮੂਲ੍ਯ! ਉਸ ਵਧ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸੋਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਪਿਆ।

Verse 31

स ऋषिर्देवरातस्तु रुदन्तं नृपसत्तमम् । उवाच मा भैर्नृपतेऽपनेष्यामि पातकम् ॥ ४१.३१ ॥

ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਰਾਤ ਨੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੀ, ਡਰ ਨਾ; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 32

पाताले सुतलाख्ये च यथा धात्री निमज्जती । उद्धृता देवदेवेन विष्णुना क्रोडमूर्त्तिना ॥ ४१.३२ ॥

ਜਦੋਂ ਧਾਤ੍ਰੀ ਧਰਤੀ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸੂਤਲ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।

Verse 33

तद्वद् भवन्तं राजेन्द्र ब्रह्मवध्यापरिप्लुतम् । उद्धरिष्यति देवोऽसौ स्वयमेव जनार्दनः ॥ ४१.३३ ॥

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਤੈਨੂੰ ਉਹੀ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਆਪ ਹੀ ਉਧਾਰ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 34

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षितो वाक्यमब्रवीत् । कतरेण प्रकारेण स मे देवः प्रसीदति । प्रसन्ने चाशुभं सर्वं येन नश्यति सत्तम ॥ ४१.३४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਸੱਤਮ, ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸੋ।

Verse 35

दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन देवरात इमं व्रतम् । आचख्यौ सोऽपि तं कृत्वा भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान् ॥ ४१.३५ ॥

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮੁਨੀ ਦੇਵਰਾਤ ਨੇ ਇਹ ਵਰਤ ਦੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੁਰ ਭੋਗ ਭੋਗੇ।

Verse 36

मृत्युकाले मुनिश्रेष्ठ सौवर्णेन विराजता । विमानेनागमत् स्वर्गमिन्द्रलोकं स पार्थिवः ॥ ४१.३६ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਵਰਗ, ਇੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 37

तस्येन्द्रस्त्वर्घ्यमादाय प्रत्युत्थानेन निर्ययौ । आयान्तमिन्द्रं दृष्ट्वा तु तमूचुर्विष्णुकिङ्कराः । न द्रष्टव्यो देवराजस्त्वद्धीनस्तपसा इति ॥ ४१.३७ ॥

ਤਦ ਇੰਦਰ ਅਰਘ੍ਯ ਲੈ ਕੇ ਆਦਰ-ਸਹਿਤ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਪਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕਿੰਕਰ ਬੋਲੇ—“ਦੇਵਰਾਜ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ; ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।”

Verse 38

एवं सर्वे लोकपालाः निर्ययुस्तस्य तेजसा । प्रत्याख्याताश्च तैर्विष्णुकिंकरैर्हीनकर्मणः । एवं स सत्यलोकान्तं गतो राजा महामुने ॥ ४१.३८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਪਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕਿੰਕਰਾਂ ਨੇ ਨੀਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗਿਆ।

Verse 39

अपुनर्मारके लोके दाहप्रलयवर्ज्जिते । अद्यापि तिष्ठते देवैः स्तूयमानो महानृपः । प्रसन्ने यज्ञपुरुषे किं चित्रं येन तद्भवेत् ॥ ४१.३९ ॥

ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਹ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਕੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੋਵੇ?

Verse 40

इह जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसंपदः । एकैका विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् ॥ ४१.४० ॥

ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ (ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ) ਸੁਭਾਗ, ਆਯੁ, ਆਰੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਸੰਪੱਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਅਭਿਆਸ ਜੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉੱਤਮ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’—ਅਰਥਾਤ ਪਰਮ ਫਲ—ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

किं पुनर्वर्षसंपूर्णे स ददाति स्वकं पदम् । नारायणश्चतुर्मूर्तिः परार्ध्यं च न संशयः ॥ ४१.४१ ॥

ਅਤੇ ਜਦ ਪੂਰਾ ਵਰ੍ਹਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਧਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ ਨਾਰਾਇਣ ਪਰਮ ਅਮੋਲ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 42

यथैवोद्धृतवान् वेदान् मत्स्यरूपेण केशवः । क्षीराम्बुधौ मथ्यमाने मन्दरं धृतवान् प्रभुः । तद्वच्च कूर्मरूपाख्या द्वितीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४२ ॥

ਜਿਵੇਂ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਮੱਛੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਮਥਨ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਕੂರ್ಮ-ਰੂਪ ਨਾਮਕ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ।

Verse 43

यथा रसातलात् क्ष्मां च धृतवान् पुरुषोत्तमः । वराहरूपी तद्वच्च तृतीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४३ ॥

ਜਿਵੇਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਤੀਜੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ।