Adhyaya 41: Rite of the Varāha Dvādaśī Vow and an Exemplary Narrative on Expiation for Brahmin-Slaying

Verse 1

दुर्वासा उवाच । एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीभृतः । वराहस्य शृणुष्वाद्यां मुने परमधार्मिक ॥ ४१.१ ॥

দুৰ্বাসা ক’লে—হে পৰমধাৰ্মিক মুনি! মাঘ মাহৰ শুক্ল পক্ষত, ধৰণীধাৰক বৰাহৰ দ্বাদশী ব্ৰতৰ বিৱৰণ আজি শুনা।

Verse 2

प्रागुक्तेन विधानेन सङ्कल्पस्नानमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां विचक्षणः ॥ ४१.२ ॥

পূৰ্বোক্ত বিধি অনুসৰি সংকল্প-স্নান সম্পন্ন কৰি আৰু দেৱতাক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, বিচক্ষণ সাধকে একাদশীৰ দিনা এই কৰ্ম পালন কৰিব।

Verse 3

धूपनैवेद्यगन्धैश्चार्चयित्वाऽच्युतं नरः । पश्चात्तस्याग्रतः कुम्भं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ॥ ४१.३ ॥

ধূপ, নৈবেদ্য আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্যেৰে অচ্যুতক পূজা কৰি, তাৰ পাছত তেওঁৰ সন্মুখত জলপূৰ্ণ কলহ স্থাপন কৰিব।

Verse 4

ॐ वाराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् । क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः ॥ ४१.४ ॥

‘ওঁ বাৰাহায়’ বুলি পাদদেশত, ‘মাধবায়’ বুলি কটিত, ‘ক্ষেত্ৰজ্ঞায়’ বুলি উদৰত, আৰু ‘বিশ্বৰূপ’ বুলি হৰিৰ বক্ষস্থলত নিয়াস কৰিব।

Verse 5

सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवर्चने विधिः ॥ ४१.५ ॥

‘সৰ্বজ্ঞায়’ কণ্ঠত, ‘প্ৰজানাং পতয়ে’ শিৰত, ‘প্ৰদ্যুম্নায়’ বাহুত; দিব্যাস্ত্ৰ সুদৰ্শন চক্ৰত, আৰু ‘অমৃতোদ্ভবায়’ বুলি শঙ্খত নিয়াস কৰিব। এইয়াই দেৱাৰ্চনৰ বিধি।

Verse 6

एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन्कुम्भे तु विन्यसेत् । सौवर्णं रौप्यताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः ॥ ४१.६ ॥

এইদৰে পূজা কৰি মেধাবী সাধকে সেই কলহত, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসৰি, সোণ বা ৰূপ বা তামৰ পাত্ৰ স্থাপন কৰিব।

Verse 7

सर्वबीजैस्तु सम्पूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः । तत्र शक्त्या तु सौवर्णं वाराहं कारयेद्बुधः ॥ ४१.७ ॥

সকলো বীজসহ বিধি সম্পূৰ্ণকৈ স্থাপন কৰি, বিচক্ষণ জনে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে স্বৰ্ণময় বৰাহ-মূর্তি নিৰ্মাণ কৰাব।

Verse 8

दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् । माधवं मधुहन्तारं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ ४१.८ ॥

দন্তৰ অগ্ৰভাগত পৰ্বত, বন আৰু বৃক্ষসহ পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰি, মধুহন্তা মাধৱে বৰাহৰূপ ধাৰণ কৰিলে।

Verse 9

सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि । स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम् ॥ ४१.९ ॥

সকলো বীজধাৰী পাত্ৰৰ ওপৰত আৰু ঘটৰ শীৰ্ষত ৰত্নগৰ্ভ স্থাপন কৰি, জাতৰূপময় পৰমদেৱ হৰিৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।

Verse 10

सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने । स्थाप्यार्च्चयेद्गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः ॥ ४१.१० ॥

হে মুনি, দুটা শ্বেত বস্ত্ৰে আচ্ছাদিত তাম্ৰপাত্ৰ স্থাপন কৰি, সুগন্ধি দ্ৰব্য, পুষ্প আৰু নানা শুভ নৈবেদ্যৰে পূজা কৰিব।

Verse 11

पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् । प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः ॥ ४१.११ ॥

পুষ্পমণ্ডলিকা সাজি তাতে জাগৰণ কৰাব; আৰু তাতে হৰিৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱসমূহ পাঠ কৰাই, বিচক্ষণ জনে সেয়া ধ্যান-ভাবনা কৰিব।

Verse 12

एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ । शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४१.१२ ॥

এইদৰে সূৰ্য উদয় হোৱা প্ৰভাতত নিয়মৰ সমাপ্তি কৰিব লাগে। শুচি হৈ স্নান কৰি হৰিৰ পূজা কৰি ব্ৰাহ্মণক নিবেদন কৰিব।

Verse 13

वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत् ॥ ४१.१३ ॥

বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাণ্ডিত্য থকা, সদাচাৰী, ধীমান আৰু বিষ্ণুভক্ত বিপ্ৰঋষিক বিশেষকৈ দান দিব লাগে।

Verse 14

देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद्यद्धि फलं तन्मे निशामय ॥ ४१.१४ ॥

বৰাহৰূপধাৰী হৰি সেই দেৱতাক কুম্ভসহ ব্ৰাহ্মণক দান কৰিলে যি ফল হয়, সেয়া মোৰ পৰা শুনা।

Verse 15

इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च । दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम् । अलक्ष्मीर् नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात् ॥ ४१.१५ ॥

এই জন্মতেই সৌভাগ্য—শ্ৰী, কান্তি আৰু তৃপ্তি—লাভ হয়। দৰিদ্ৰ তৎক্ষণাৎ ধনৱান হয়; অপুত্ৰে পুত্ৰ লাভ কৰে। অলক্ষ্মী সঙ্গেসঙ্গে নাশ হয় আৰু লক্ষ্মী ক্ষণতে প্ৰৱেশ কৰে।

Verse 16

इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय । अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ॥ ४१.१६ ॥

এই জন্মত সৌভাগ্য, পৰলোকতোও—শুনা। এই বিষয়ত এক প্ৰাচীন ইতিহাস, পুৰাতন পৰম্পৰা (মই ক’ম)।

Verse 17

इह लोकेऽभवद् राजा वीरधन्वेति विश्रुतः । स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगहेतोः परंतपः ॥ ४१.१७ ॥

এই জগতত বীৰধন্বন নামে খ্যাত এজন ৰজা আছিল। সেই পৰন্তপ এদিন মৃগশিকাৰৰ উদ্দেশ্যে বনলৈ গ’ল।

Verse 18

व्यापादयन् मृगगणान् तत्रार्षिवनमध्यगः । जघान मृगरूपान् सोऽज्ञानतो ब्राह्मणान् नृपः ॥ ४१.१८ ॥

হৰিণৰ দল বধ কৰি কৰি তেওঁ ঋষিবনৰ মাজত প্ৰৱেশ কৰিলে। তাতে ৰজাই অজ্ঞানতাবশত হৰিণৰূপী ব্ৰাহ্মণসকলক বধ কৰিলে।

Verse 19

भ्रातरस्तत्र पञ्चाशन्मृगरूपेण संस्थिताः । संवर्तस्य सुता ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः ॥ ४१.१९ ॥

তাতে পঞ্চাশজন ভ্ৰাতা হৰিণৰূপে স্থিত আছিল। হে ব্ৰাহ্মণ, তেওঁলোক সংৱৰ্তৰ পুত্ৰ আৰু বেদাধ্যয়নত তৎপৰ আছিল।

Verse 20

सत्यतपा उवाच । कारणं किं समाश्रित्य ते चक्रुर्मृगरूपताम् । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन् प्रणतस्य प्रसीद मे ॥ ४१.२० ॥

সত্যতপাই ক’লে—কোন কাৰণ আশ্ৰয় কৰি তেওঁলোকে হৰিণৰূপ গ্ৰহণ কৰিলে? হে ব্ৰাহ্মণ, এই মোৰ কৌতূহল; মই প্ৰণত, অনুগ্ৰহ কৰক।

Verse 21

दुर्वासा उवाच । ते कदाचिद्वनं याता दृष्ट्वा हरिणपोतकान् । जातमात्रान् स्वमात्रा तु विहीनान् दृश्य सत्तम । एकैकं जगृहुस्ते हि ते मृताः स्कन्धसंस्थिताः ॥ ४१.२१ ॥

দুৰ্বাসাই ক’লে—তেওঁলোক এবাৰ বনলৈ গৈছিল। হে সত্তম, তাতে তেওঁলোকে জন্মমাত্ৰ, নিজ মাতৃবিহীন হৰিণপোৱালি দেখি একে একে তুলি ল’লে; আৰু সিহঁত (পোৱালিবোৰ) তেওঁলোকৰ কান্ধতে থাকোঁতেই মৰিল।

Verse 22

ततस्ते दुःखिताः सर्वे ययुः पितरमन्तिकम् । ऊचुश्च वचनं छेदं मृगहिंसामृते मुने ॥ ४१.२२ ॥

তাৰ পাছত তেওঁলোক সকলোৱে দুখিত হৈ পিতাৰ ওচৰলৈ গ’ল আৰু মুনিক ক’লে যে কটা-ছেঁদা আৰু মৃগহিংসাৰ পৰা তেওঁলোকে বিৰতি গ্ৰহণ কৰিছে।

Verse 23

ऋषिपुत्रका ऊचुः । जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहता मुने । अकामतस्ततोऽस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम् ॥ ४१.२३ ॥

ঋষিপুত্ৰসকলে ক’লে—হে মুনে! সদ্যজাত পাঁচটা মৃগ আমাৰ দ্বাৰা নিহত হৈছে। ই অনিচ্ছাকৃত; সেয়ে আমাৰ বাবে প্ৰায়শ্চিত্ত বিধান কৰক।

Verse 24

संवर्त्त उवाच । मत्पिता हिंसकस्त्वासीदहं तस्माद्विशेषतः । भवन्तः पापकर्माणः संजाताः मम पुत्रकाः ॥ ४१.२४ ॥

সংৱৰ্ত্তে ক’লে—মোৰ পিতা হিংসক আছিল, আৰু সেই কাৰণেই মইও বিশেষভাৱে তেনেকুৱা হৈছোঁ। সেয়ে তোমালোক মোৰ পুত্ৰ পাপকর্মকাৰী হৈ জন্মিছা।

Verse 25

इदानीं मृगचर्माणि परिधाय यतव्रताः । चरघ्वं पञ्चवर्षाणि ततः शुद्धा भविष्यथ ॥ ४१.२५ ॥

এতিয়া মৃগচৰ্ম পৰিধান কৰি সংযত ব্ৰত পালন কৰি পাঁচ বছৰ যাপন কৰা; তাৰ পাছত তোমালোক শুদ্ধ হ’বা।

Verse 26

एवमुक्तास्तु ते पुत्रा मृगचर्मोपवीतिनः । वनं विविशुरव्यग्रा जपन्तो ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ४१.२६ ॥

এনেদৰে কোৱা হ’লে সেই পুত্ৰসকলে মৃগচৰ্মক উপবীতৰ দৰে ধৰি, মন অব্যগ্ৰ ৰাখি বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু শাশ্বত ব্ৰহ্মৰ নিৰন্তৰ জপ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 27

तथा वर्षे व्यतिक्रान्ते वीरधन्वा महीपतिः । तत्राजगाम यस्मिंस्ते चरन्ति मृगरूपिणः ॥ ४१.२७ ॥

তাৰ পিছত এটা বছৰ পাৰ হোৱাত ৰজা বীৰধন্বা সেই ঠাইলৈ আহিল, য’ত তেওঁলোকে হৰিণৰূপ ধৰি বিচৰণ কৰি আছিল।

Verse 28

ते चाप्येकतरॊर्मूले मृगचर्मोपवीतिनः । जपन्तः संस्थितास्ते हि राज्ञा दृष्ट्वा मृगा इति । मत्वा विद्धास्तु युगपन्मृतास्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ४१.२८ ॥

তেওঁলোকেও এটা গছৰ গুৰিত মৃগচর্ম ধৰি জপত স্থিৰ হৈ আছিল। ৰজাই তেওঁলোকক দেখি ‘এয়া হৰিণ’ বুলি ভাবি একেলগে বাণ মাৰিলে; তাতে সেই ব্ৰহ্মবাদীসকল একসাথে মৃত্যুবৰণ কৰিলে।

Verse 29

तान् दृष्ट्वा तु मृतान् राजा ब्राह्मणान् संहितव्रतान् । भयेन वेपमानस्तु देवराताश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ब्रह्मवध्याः ममायाता महामुने ॥ ४१.२९ ॥

সেই সংযমব্ৰতধাৰী ব্ৰাহ্মণসকলক মৃত দেখি ৰজা ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলে আৰু দেৱৰাতৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল। তাত সুধিলে—“হে মহামুনি, মোৰ ওপৰত ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপ আহিল নেকি?”

Verse 30

अमूल्य तद्वधं वृत्तं कथयित्वा नराधिपः । भृशं शोकपरीतात्मा रुरोद भृशदुःखितः ॥ ४१.३० ॥

হে অমূল্য! সেই বধৰ বিৱৰণ কৈ ৰজা শোকত আচ্ছন্ন মন লৈ অতি দুখিত হৈ কান্দিবলৈ ধৰিলে।

Verse 31

स ऋषिर्देवरातस्तु रुदन्तं नृपसत्तमम् । उवाच मा भैर्नृपतेऽपनेष्यामि पातकम् ॥ ४१.३१ ॥

তেতিয়া ঋষি দেৱৰাতে কান্দি থকা ৰাজশ্ৰেষ্ঠক ক’লে—“হে নৃপতি, ভয় নকৰিবা; মই তোমাৰ পাতক দূৰ কৰিম।”

Verse 32

पाताले सुतलाख्ये च यथा धात्री निमज्जती । उद्धृता देवदेवेन विष्णुना क्रोडमूर्त्तिना ॥ ४१.३२ ॥

যেতিয়া ধাত্ৰী পৃথিৱী পাতালৰ সুতল নামৰ লোকত নিমজ্জিত হৈছিল, তেতিয়া দেৱদেৱ বিষ্ণুৱে বৰাহমূর্তি ধাৰণ কৰি তাক উদ্ধাৰ কৰিলে।

Verse 33

तद्वद् भवन्तं राजेन्द्र ब्रह्मवध्यापरिप्लुतम् । उद्धरिष्यति देवोऽसौ स्वयमेव जनार्दनः ॥ ४१.३३ ॥

সেইদৰে, হে ৰাজেন্দ্ৰ, ব্ৰাহ্মণবধৰ পাপভাৰে আৱৃত তোমাক সেই দেৱ জনাৰ্দনে স্বয়ং উদ্ধাৰ কৰিব।

Verse 34

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षितो वाक्यमब्रवीत् । कतरेण प्रकारेण स मे देवः प्रसीदति । प्रसन्ने चाशुभं सर्वं येन नश्यति सत्तम ॥ ४१.३४ ॥

এনেদৰে কোৱা হ’লত ৰজা আনন্দিত হৈ ক’লে—হে সত্তম, কোন প্ৰকাৰ সাধনাৰে সেই দেৱ মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হয়? আৰু প্ৰসন্ন হ’লে যাৰ দ্বাৰা সকলো অশুভ নাশ হয়?

Verse 35

दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन देवरात इमं व्रतम् । आचख्यौ सोऽपि तं कृत्वा भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान् ॥ ४१.३५ ॥

দুৰ্বাসাই ক’লে—তেওঁ এনেদৰে কোৱাত মুনি দেৱৰাতে এই ব্ৰত ব্যাখ্যা কৰিলে; আৰু তেওঁও সেই ব্ৰত পালন কৰি অতি প্ৰচুৰ ভোগ উপভোগ কৰিলে।

Verse 36

मृत्युकाले मुनिश्रेष्ठ सौवर्णेन विराजता । विमानेनागमत् स्वर्गमिन्द्रलोकं स पार्थिवः ॥ ४१.३६ ॥

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, মৃত্যুকালত সেই ৰজা সোণালী দীপ্তিৰে উজ্জ্বল বিমানে আৰূঢ় হৈ স্বৰ্গ—ইন্দ্ৰলোক—লৈ গ’ল।

Verse 37

तस्येन्द्रस्त्वर्घ्यमादाय प्रत्युत्थानेन निर्ययौ । आयान्तमिन्द्रं दृष्ट्वा तु तमूचुर्विष्णुकिङ्कराः । न द्रष्टव्यो देवराजस्त्वद्धीनस्तपसा इति ॥ ४१.३७ ॥

তেতিয়া ইন্দ্ৰে অৰ্ঘ্য লৈ সন্মানসূচক অভ্যৰ্থনাৰ বাবে বাহিৰলৈ ওলাই গ’ল। কিন্তু ইন্দ্ৰক আহি থকা দেখি বিষ্ণুৰ কিঙ্কৰসকলে ক’লে—“দেৱৰাজক দৰ্শন দিব নালাগে; তপস্যাৰ বলত সি তোমাৰ অধীন।”

Verse 38

एवं सर्वे लोकपालाः निर्ययुस्तस्य तेजसा । प्रत्याख्याताश्च तैर्विष्णुकिंकरैर्हीनकर्मणः । एवं स सत्यलोकान्तं गतो राजा महामुने ॥ ४१.३८ ॥

এইদৰে তেওঁৰ তেজত পৰাভূত হৈ সকলো লোকপাল পিছুৱাই গ’ল। আৰু বিষ্ণুৰ কিঙ্কৰসকলে নীচ কৰ্মকাৰীক প্ৰত্যাখ্যান কৰিলে। এইদৰে, হে মহামুনি, সেই ৰজা সত্যলোকৰ সীমালৈকে গ’ল।

Verse 39

अपुनर्मारके लोके दाहप्रलयवर्ज्जिते । अद्यापि तिष्ठते देवैः स्तूयमानो महानृपः । प्रसन्ने यज्ञपुरुषे किं चित्रं येन तद्भवेत् ॥ ४१.३९ ॥

যি লোকত পুনৰ মৃত্যু নাই আৰু দাহ-প্ৰলয়ৰ পৰা মুক্ত, তাত সেই মহান ৰজা আজিও দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা স্তূত হৈ অৱস্থান কৰিছে। যজ্ঞপুৰুষ প্ৰসন্ন হ’লে, এনে হোৱাত আশ্চৰ্য কি?

Verse 40

इह जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसंपदः । एकैका विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् ॥ ४१.४० ॥

এই জন্মতেই (এই উপাসনা) সৌভাগ্য, আয়ু, আৰোগ্য আৰু সম্পদ প্ৰদান কৰে। প্ৰতিটো অনুশীলন বিধিপূৰ্বক কৰিলে উত্তম ‘অমৃত’—অৰ্থাৎ পৰম ফল—দিয়ে।

Verse 41

किं पुनर्वर्षसंपूर्णे स ददाति स्वकं पदम् । नारायणश्चतुर्मूर्तिः परार्ध्यं च न संशयः ॥ ४१.४१ ॥

আৰু যেতিয়া এটা বছৰ সম্পূৰ্ণ হয়, তেতিয়া তেওঁ নিজৰ ধাম প্ৰদান কৰে। চতুৰ্মূৰ্তি নাৰায়ণ পৰম মূল্যবান ফল দান কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 42

यथैवोद्धृतवान् वेदान् मत्स्यरूपेण केशवः । क्षीराम्बुधौ मथ्यमाने मन्दरं धृतवान् प्रभुः । तद्वच्च कूर्मरूपाख्या द्वितीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४२ ॥

যেনেকৈ কেশৱে মৎস্যৰূপে বেদসমূহ উদ্ধাৰ কৰিছিল আৰু ক্ষীৰসাগৰ মন্থনৰ সময়ত প্ৰভুৱে মন্দৰ পৰ্বত ধাৰণ কৰিছিল—তেনেকৈ, হে বৈষ্ণৱী, কূৰ্মৰূপ নামে দ্বিতীয় প্ৰকাশটো দৰ্শন কৰা।

Verse 43

यथा रसातलात् क्ष्मां च धृतवान् पुरुषोत्तमः । वराहरूपी तद्वच्च तृतीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४३ ॥

যেনেকৈ পুৰুষোত্তমে বৰাহৰূপ ধৰি ৰসাতলৰ পৰা পৃথিৱীক উদ্ধাৰ কৰি ওপৰলৈ তুলিছিল—তেনেকৈ, হে বৈষ্ণৱী, তৃতীয় প্ৰকাশটো দৰ্শন কৰা।