Adhyaya 41: Rite of the Varāha Dvādaśī Vow and an Exemplary Narrative on Expiation for Brahmin-Slaying

Verse 1

दुर्वासा उवाच । एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीभृतः । वराहस्य शृणुष्वाद्यां मुने परमधार्मिक ॥ ४१.१ ॥

दुर्वासा उवाच—एवं माघमासे सितपक्षे धरणीभृतः वराहस्य द्वादशीव्रतमाद्यं शृणुष्व, मुने परमधार्मिक ॥

Verse 2

प्रागुक्तेन विधानेन सङ्कल्पस्नानमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां विचक्षणः ॥ ४१.२ ॥

प्रागुक्तेन विधानेन सङ्कल्पस्नानं कृत्वा, देवं सम्यगभ्यर्च्य, एकादश्यां विचक्षणः साधकः कर्म समाचरेत्।

Verse 3

धूपनैवेद्यगन्धैश्चार्चयित्वाऽच्युतं नरः । पश्चात्तस्याग्रतः कुम्भं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ॥ ४१.३ ॥

धूपनैवेद्यगन्धैः अच्युतं समर्चयित्वा, ततः पश्चात् तस्याग्रतः जलपूर्णं कुम्भं विन्यसेत्।

Verse 4

ॐ वाराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् । क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः ॥ ४१.४ ॥

‘ॐ वाराहाय’ इति पादयोः, ‘माधवाय’ इति कट्यां, ‘क्षेत्रज्ञाय’ इति जठरे, ‘विश्वरूप’ इति हरेरुरसि विन्यसेत्।

Verse 5

सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवर्चने विधिः ॥ ४१.५ ॥

‘सर्वज्ञाय’ इति कण्ठे, ‘प्रजानां पतये’ इति शिरसि, ‘प्रद्युम्नाय’ इति भुजयोः; दिव्यास्त्राय सुदर्शनं, ‘अमृतोद्भवाय’ इति शङ्खं—एष देवर्चने विधिः।

Verse 6

एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन्कुम्भे तु विन्यसेत् । सौवर्णं रौप्यताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः ॥ ४१.६ ॥

एवं समभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन्कुम्भे विन्यसेत्; विभवशक्तितः सौवर्णं रौप्यं ताम्रं वा पात्रं स्थापयेत्।

Verse 7

सर्वबीजैस्तु सम्पूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः । तत्र शक्त्या तु सौवर्णं वाराहं कारयेद्बुधः ॥ ४१.७ ॥

सर्वबीजैः सम्यक् सम्पूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः। ततः स्वशक्त्यानुसारं सौवर्णं वाराहं कारयेद् बुधः॥

Verse 8

दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् । माधवं मधुहन्तारं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ ४१.८ ॥

दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम्। मधुहन्तारं माधवं वाराहं रूपमास्थितम्॥

Verse 9

सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि । स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम् ॥ ४१.९ ॥

सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि। स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम्॥

Verse 10

सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने । स्थाप्यार्च्चयेद्गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः ॥ ४१.१० ॥

सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने। स्थाप्यार्चयेद् गन्धपुष्पैः नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः॥

Verse 11

पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् । प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः ॥ ४१.११ ॥

पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत्। प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः॥

Verse 12

एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ । शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४१.१२ ॥

एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ। शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥

Verse 13

वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत् ॥ ४१.१३ ॥

वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते। विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत्॥

Verse 14

देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद्यद्धि फलं तन्मे निशामय ॥ ४१.१४ ॥

देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम्। ब्राह्मणाय भवेद्यद्धि फलं तन्मे निशामय॥

Verse 15

इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च । दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम् । अलक्ष्मीर् नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात् ॥ ४१.१५ ॥

इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च। दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम्। अलक्ष्मीर् नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात्॥

Verse 16

इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय । अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ॥ ४१.१६ ॥

इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय। अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम्॥

Verse 17

इह लोकेऽभवद् राजा वीरधन्वेति विश्रुतः । स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगहेतोः परंतपः ॥ ४१.१७ ॥

इह लोके वीरधन्वेति विश्रुतो राजा आसीत्। स परंतपः कदाचित् मृगहेतोः वनं प्रायात्॥

Verse 18

व्यापादयन् मृगगणान् तत्रार्षिवनमध्यगः । जघान मृगरूपान् सोऽज्ञानतो ब्राह्मणान् नृपः ॥ ४१.१८ ॥

मृगगणान् व्यापादयन् स तत्रार्षिवनमध्यगः। अज्ञानतो मृगरूपान् ब्राह्मणान् नृपो जघान॥

Verse 19

भ्रातरस्तत्र पञ्चाशन्मृगरूपेण संस्थिताः । संवर्तस्य सुता ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः ॥ ४१.१९ ॥

तत्र पञ्चाशद्भ्रातरः मृगरूपेण संस्थिताः। संवर्तस्य सुताः ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः॥

Verse 20

सत्यतपा उवाच । कारणं किं समाश्रित्य ते चक्रुर्मृगरूपताम् । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन् प्रणतस्य प्रसीद मे ॥ ४१.२० ॥

सत्यतपा उवाच—केन कारणेन ते मृगरूपतां चक्रुः? एतन्मे कौतुकं, ब्रह्मन्; प्रणतस्य मे प्रसीद॥

Verse 21

दुर्वासा उवाच । ते कदाचिद्वनं याता दृष्ट्वा हरिणपोतकान् । जातमात्रान् स्वमात्रा तु विहीनान् दृश्य सत्तम । एकैकं जगृहुस्ते हि ते मृताः स्कन्धसंस्थिताः ॥ ४१.२१ ॥

दुर्वासा उवाच—ते कदाचिद् वनं याता हरिणपोतकान् ददृशुः। जातमात्रान् स्वमात्राविहीनान् दृष्ट्वा, सत्तम, एकैकं जगृहुः; ते च स्कन्धसंस्थिताः मृताः॥

Verse 22

ततस्ते दुःखिताः सर्वे ययुः पितरमन्तिकम् । ऊचुश्च वचनं छेदं मृगहिंसामृते मुने ॥ ४१.२२ ॥

ततः सर्वे दुःखिताः सन्तः पितुरन्तिकं जग्मुः। मुनये च वचनं प्रोचुः—छेदनात् तथा मृगहिंसायाश्च विरतिं वयं कृतवन्त इति॥

Verse 23

ऋषिपुत्रका ऊचुः । जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहता मुने । अकामतस्ततोऽस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम् ॥ ४१.२३ ॥

ऋषिपुत्रका ऊचुः—हे मुने, जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहताः। अकामतस्तत् कृतं, अतः अस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम्॥

Verse 24

संवर्त्त उवाच । मत्पिता हिंसकस्त्वासीदहं तस्माद्विशेषतः । भवन्तः पापकर्माणः संजाताः मम पुत्रकाः ॥ ४१.२४ ॥

संवर्त्त उवाच—मत्पिता हिंसक आसीत्, अहं तस्मात् कारणाद् विशेषतः। अत एव यूयं मम पुत्रका पापकर्मकर्तारः संजाताः॥

Verse 25

इदानीं मृगचर्माणि परिधाय यतव्रताः । चरघ्वं पञ्चवर्षाणि ततः शुद्धा भविष्यथ ॥ ४१.२५ ॥

इदानीं मृगचर्माणि परिधाय यतव्रताः सन्तः पञ्चवर्षाणि चरथ। ततः शुद्धा भविष्यथ॥

Verse 26

एवमुक्तास्तु ते पुत्रा मृगचर्मोपवीतिनः । वनं विविशुरव्यग्रा जपन्तो ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ४१.२६ ॥

एवमुक्तास्ते पुत्रा मृगचर्मोपवीतिनः सन्तः वनं विविशुः। अव्यग्रचित्ताः सन्तो ब्रह्म शाश्वतं निरन्तरं जपन्तः॥

Verse 27

तथा वर्षे व्यतिक्रान्ते वीरधन्वा महीपतिः । तत्राजगाम यस्मिंस्ते चरन्ति मृगरूपिणः ॥ ४१.२७ ॥

ततः संवत्सरे व्यतीते वीरधन्वा महीपतिः । तं देशं जगाम यत्र ते मृगरूपधारिणो विचरन्ति स्म ॥

Verse 28

ते चाप्येकतरॊर्मूले मृगचर्मोपवीतिनः । जपन्तः संस्थितास्ते हि राज्ञा दृष्ट्वा मृगा इति । मत्वा विद्धास्तु युगपन्मृतास्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ४१.२८ ॥

तेऽपि कस्यचित् तरोर्मूले मृगचर्मोपवीतिनः । जपन्तः संस्थिताः; राजा तान् दृष्ट्वा मृगा इति मत्वा युगपत् विद्ध्वा, ते ब्रह्मवादिनोऽपि सहसा मृता अभवन् ॥

Verse 29

तान् दृष्ट्वा तु मृतान् राजा ब्राह्मणान् संहितव्रतान् । भयेन वेपमानस्तु देवराताश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ब्रह्मवध्याः ममायाता महामुने ॥ ४१.२९ ॥

तान् मृतान् दृष्ट्वा राजा ब्राह्मणान् संहितव्रतान् । भयेन वेपमानो देवराताश्रमं ययौ; तत्रापृच्छत्—‘महामुने, किं मम ब्रह्मवध्या समायाता?’ ॥

Verse 30

अमूल्य तद्वधं वृत्तं कथयित्वा नराधिपः । भृशं शोकपरीतात्मा रुरोद भृशदुःखितः ॥ ४१.३० ॥

अमूल्य, तद्वधवृत्तं कथयित्वा नराधिपः । शोकपरीतचित्तो भृशदुःखितो रुरोद ॥

Verse 31

स ऋषिर्देवरातस्तु रुदन्तं नृपसत्तमम् । उवाच मा भैर्नृपतेऽपनेष्यामि पातकम् ॥ ४१.३१ ॥

स ऋषिर्देवरातो रुदन्तं नृपसत्तमम् उवाच—‘मा भैः नृपते; अहं ते पातकम् अपनेष्यामि’ ॥

Verse 32

पाताले सुतलाख्ये च यथा धात्री निमज्जती । उद्धृता देवदेवेन विष्णुना क्रोडमूर्त्तिना ॥ ४१.३२ ॥

यदा धात्री पाताले सुतलाख्ये निमज्जती स्म, तदा देवदेवेन विष्णुना क्रोडमूर्त्तिना सा उद्धृता।

Verse 33

तद्वद् भवन्तं राजेन्द्र ब्रह्मवध्यापरिप्लुतम् । उद्धरिष्यति देवोऽसौ स्वयमेव जनार्दनः ॥ ४१.३३ ॥

तद्वत् हे राजेन्द्र, ब्रह्मवध्यापरिप्लुतं भवन्तं स देवः स्वयमेव जनार्दनः उद्धरिष्यति।

Verse 34

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षितो वाक्यमब्रवीत् । कतरेण प्रकारेण स मे देवः प्रसीदति । प्रसन्ने चाशुभं सर्वं येन नश्यति सत्तम ॥ ४१.३४ ॥

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षितो वाक्यमब्रवीत्—कतरेण प्रकारेण स मे देवः प्रसीदति, प्रसन्ने च येन सर्वमशुभं नश्यति, हे सत्तम।

Verse 35

दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन देवरात इमं व्रतम् । आचख्यौ सोऽपि तं कृत्वा भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान् ॥ ४१.३५ ॥

दुर्वासा उवाच—एवमुक्तो मुनिस्तेन देवरात इमं व्रतम् आचख्यौ; स च तं कृत्वा भुक्त्वा भोगान् सुपुष्कलान्।

Verse 36

मृत्युकाले मुनिश्रेष्ठ सौवर्णेन विराजता । विमानेनागमत् स्वर्गमिन्द्रलोकं स पार्थिवः ॥ ४१.३६ ॥

मृत्युकाले, हे मुनिश्रेष्ठ, स पार्थिवः सौवर्णेन विराजता विमानेन स्वर्गम् इन्द्रलोकम् अगमत्।

Verse 37

तस्येन्द्रस्त्वर्घ्यमादाय प्रत्युत्थानेन निर्ययौ । आयान्तमिन्द्रं दृष्ट्वा तु तमूचुर्विष्णुकिङ्कराः । न द्रष्टव्यो देवराजस्त्वद्धीनस्तपसा इति ॥ ४१.३७ ॥

ततः इन्द्रः अर्घ्यमादाय प्रत्युत्थानेन बहिर्निर्ययौ। आगच्छन्तं इन्द्रं दृष्ट्वा विष्णुकिङ्कराः तमूचुः—“देवराजः न द्रष्टव्यः; तपसा त्वद्धीनः सः” इति॥

Verse 38

एवं सर्वे लोकपालाः निर्ययुस्तस्य तेजसा । प्रत्याख्याताश्च तैर्विष्णुकिंकरैर्हीनकर्मणः । एवं स सत्यलोकान्तं गतो राजा महामुने ॥ ४१.३८ ॥

एवं सर्वे लोकपालाः तस्य तेजसा पराभूताः निर्ययुः। तैः विष्णुकिंकरैः हीनकर्मा प्रत्याख्यातः। एवं स राजा, हे महामुने, सत्यलोकान्तं गतः॥

Verse 39

अपुनर्मारके लोके दाहप्रलयवर्ज्जिते । अद्यापि तिष्ठते देवैः स्तूयमानो महानृपः । प्रसन्ने यज्ञपुरुषे किं चित्रं येन तद्भवेत् ॥ ४१.३९ ॥

अपुनर्मारके लोके दाहप्रलयवर्जिते। अद्यापि स महानृपः देवैः स्तूयमानः तिष्ठति। प्रसन्ने यज्ञपुरुषे किं चित्रं यत् तद्भवेत्॥

Verse 40

इह जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसंपदः । एकैका विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् ॥ ४१.४० ॥

इहैव जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसम्पदः। एकैका विधिनोपास्ता ददाति अमृतमुत्तमम्॥

Verse 41

किं पुनर्वर्षसंपूर्णे स ददाति स्वकं पदम् । नारायणश्चतुर्मूर्तिः परार्ध्यं च न संशयः ॥ ४१.४१ ॥

किं पुनर्वर्षसंपूर्णे स ददाति स्वकं पदम्। नारायणश्चतुर्मूर्तिः परार्ध्यं च न संशयः॥

Verse 42

यथैवोद्धृतवान् वेदान् मत्स्यरूपेण केशवः । क्षीराम्बुधौ मथ्यमाने मन्दरं धृतवान् प्रभुः । तद्वच्च कूर्मरूपाख्या द्वितीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४२ ॥

यथैव मत्स्यरूपेण केशवो वेदानुद्धृतवान्, तथा क्षीराम्बुधौ मथ्यमाने प्रभुर्मन्दरं धृतवान्; तद्वदपि कूर्मरूपाख्या द्वितीया वैष्णवी पश्य।

Verse 43

यथा रसातलात् क्ष्मां च धृतवान् पुरुषोत्तमः । वराहरूपी तद्वच्च तृतीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४३ ॥

यथा रसातलात् क्ष्मां पुरुषोत्तमो वराहरूपेण उद्धृतवान्, तद्वच्च तृतीया वैष्णवी पश्य।