Adhyaya 41: Rite of the Varāha Dvādaśī Vow and an Exemplary Narrative on Expiation for Brahmin-Slaying

Verse 1

दुर्वासा उवाच । एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीभृतः । वराहस्य शृणुष्वाद्यां मुने परमधार्मिक ॥ ४१.१ ॥

દુર્વાસા બોલ્યા—હે પરમધાર્મિક મુનિ! માઘ માસના શુક્લ પક્ષમાં, ધરણીને ધારણ કરનાર વરાહના દ્વાદશી વ્રતનું વર્ણન આજે સાંભળો.

Verse 2

प्रागुक्तेन विधानेन सङ्कल्पस्नानमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां विचक्षणः ॥ ४१.२ ॥

પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ સંકલ્પ-સ્નાન કરીને અને દેવનું વિધિવત્ પૂજન કરીને, વિવેકી સાધક એકાદશીના દિવસે આ આચરણ કરે।

Verse 3

धूपनैवेद्यगन्धैश्चार्चयित्वाऽच्युतं नरः । पश्चात्तस्याग्रतः कुम्भं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ॥ ४१.३ ॥

ધૂપ, નૈવેદ્ય અને સુગંધિ દ્રવ્યો વડે અચ્યુતનું અર્ચન કરીને, ત્યારબાદ તેની સામે જળથી ભરેલો કળશ સ્થાપિત કરવો।

Verse 4

ॐ वाराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् । क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः ॥ ४१.४ ॥

‘ૐ વારાહાય’ કહીને પાદોમાં, ‘માધવાય’ કહીને કટિમાં, ‘ક્ષેત્રજ્ઞાય’ કહીને જઠરમાં, અને ‘વિશ્વરૂપ’ કહીને હરિના ઉરમાં ન્યાસ કરવો।

Verse 5

सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवर्चने विधिः ॥ ४१.५ ॥

‘સર્વજ્ઞાય’ કણ્ઠમાં, ‘પ્રજાનાં પતયે’ શિરમાં, ‘પ્રદ્યુમ્નાય’ ભુજાઓમાં; દિવ્યાસ્ત્રરૂપે સુદર્શન ચક્રમાં, અને ‘અમૃતોદ્ભવાય’ કહીને શંખમાં ન્યાસ કરવો। આ દેવાર્ચનની વિધિ છે।

Verse 6

एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन्कुम्भे तु विन्यसेत् । सौवर्णं रौप्यताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः ॥ ४१.६ ॥

આ રીતે અર્ચન કરીને મેધાવી સાધકે તે કળશમાં, પોતાની ક્ષમતા મુજબ, સોનાનું કે ચાંદીનું કે તાંબાનું પાત્ર સ્થાપિત કરવું।

Verse 7

सर्वबीजैस्तु सम्पूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः । तत्र शक्त्या तु सौवर्णं वाराहं कारयेद्बुधः ॥ ४१.७ ॥

સર્વ બીજોથી વિધિ સંપૂર્ણ રીતે સ્થાપિત કરીને, વિવેકી પુરુષે પોતાની શક્તિ અનુસાર સુવર્ણ વરાહની પ્રતિમા બનાવડાવવી।

Verse 8

दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् । माधवं मधुहन्तारं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ ४१.८ ॥

દંષ્ટ્રાના અગ્રભાગે પર્વતો, વનો અને વૃક્ષો સહિત પૃથ્વીને ઉદ્ધરીને, મધુહંતા માધવે વરાહરૂપ ધારણ કર્યું।

Verse 9

सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि । स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम् ॥ ४१.९ ॥

સર્વ બીજ ધરાવતાં પાત્ર પર અને ઘટના ઉપર રત્નગર્ભ સ્થાપી, જાતરૂપમય પરમ દેવ હરીની સ્થાપના કરવી।

Verse 10

सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने । स्थाप्यार्च्चयेद्गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः ॥ ४१.१० ॥

હે મુને, બે શ્વેત વસ્ત્રોથી ઢાંકેલું તાંબાનું પાત્ર સ્થાપી, સુગંધ, પુષ્પ અને વિવિધ શુભ નૈવેદ્યોથી પૂજન કરવું।

Verse 11

पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् । प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः ॥ ४१.११ ॥

પુષ્પમંડલિકા બનાવી ત્યાં જાગરણ કરાવવું; અને ત્યાં હરીના પ્રાદુર્ભાવોનું પાઠ કરાવી, વિવેકી પુરુષે તેનું ભાવન-ચિંતન કરવું।

Verse 12

एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ । शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४१.१२ ॥

આ રીતે સૂર્યોદય થયેલા પ્રભાતે નિયમનો અંત કરવો. શુદ્ધ થઈ સ્નાન કરીને હરિની પૂજા કરી બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું.

Verse 13

वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत् ॥ ४१.१३ ॥

વેદ અને વેદાંગોમાં નિપુણ, સદાચારવાળો, ધીમાન અને વિષ્ણુભક્ત એવા વિપ્રઋષિને વિશેષરૂપે દાન આપવું જોઈએ.

Verse 14

देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद्यद्धि फलं तन्मे निशामय ॥ ४१.१४ ॥

વરાહરૂપધારી હરિ એવા દેવતાને કુંભ સહિત બ્રાહ્મણને આપવાથી જે ફળ થાય છે, તે મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 15

इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च । दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम् । अलक्ष्मीर् नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात् ॥ ४१.१५ ॥

આ જ જન્મમાં સૌભાગ્ય—શ્રી, કાંતિ અને તૃપ્તિ—પ્રાપ્ત થાય છે. દરિદ્ર તરત ધનવાન બને છે; અપુત્રને પુત્ર મળે છે. અલક્ષ્મી તત્કાળ નાશ પામે છે અને લક્ષ્મી ક્ષણમાં પ્રવેશે છે.

Verse 16

इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय । अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ॥ ४१.१६ ॥

આ જ જન્મમાં સૌભાગ્ય અને પરલોકમાં પણ—સાંભળો. આ વિષયમાં એક પ્રાચીન ઇતિહાસ, પુરાતન પરંપરા (હું કહું છું).

Verse 17

इह लोकेऽभवद् राजा वीरधन्वेति विश्रुतः । स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगहेतोः परंतपः ॥ ४१.१७ ॥

આ લોકમાં વીરધન્વન નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજા હતો. તે પરંતપ એક વખત મૃગશિકાર માટે વનમાં ગયો.

Verse 18

व्यापादयन् मृगगणान् तत्रार्षिवनमध्यगः । जघान मृगरूपान् सोऽज्ञानतो ब्राह्मणान् नृपः ॥ ४१.१८ ॥

મૃગોના ઝુંડોને મારતો મારતો તે ઋષિઓના વનના મધ્યમાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં રાજાએ અજ્ઞાનવશ મૃગરূপ ધારણ કરેલા બ્રાહ્મણોને મારી નાખ્યા.

Verse 19

भ्रातरस्तत्र पञ्चाशन्मृगरूपेण संस्थिताः । संवर्तस्य सुता ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः ॥ ४१.१९ ॥

ત્યાં પચાસ ભાઈઓ મૃગરূপે સ્થિત હતા. હે બ્રાહ્મણ, તેઓ સંવર્તના પુત્રો હતા અને વેદાધ્યયનમાં તત્પર હતા.

Verse 20

सत्यतपा उवाच । कारणं किं समाश्रित्य ते चक्रुर्मृगरूपताम् । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन् प्रणतस्य प्रसीद मे ॥ ४१.२० ॥

સત્યતપાએ કહ્યું—કયા કારણનો આશ્રય લઈને તેમણે મૃગરূপ ધારણ કર્યું? હે બ્રાહ્મણ, આ મારી જિજ્ઞાસા છે; હું પ્રણામ કરું છું, કૃપા કરો.

Verse 21

दुर्वासा उवाच । ते कदाचिद्वनं याता दृष्ट्वा हरिणपोतकान् । जातमात्रान् स्वमात्रा तु विहीनान् दृश्य सत्तम । एकैकं जगृहुस्ते हि ते मृताः स्कन्धसंस्थिताः ॥ ४१.२१ ॥

દુર્વાસાએ કહ્યું—તેઓ એક વખત વનમાં ગયા. હે સત્તમ, ત્યાં તેમણે જન્મતાજ માતાવિહોણા હરિણપોતાં જોયા; તેમને એક એક કરીને ઉઠાવ્યા, અને તે (પોતાં) તેમના ખભા પર જ રહીને મરી ગયા.

Verse 22

ततस्ते दुःखिताः सर्वे ययुः पितरमन्तिकम् । ऊचुश्च वचनं छेदं मृगहिंसामृते मुने ॥ ४१.२२ ॥

પછી તેઓ બધા દુઃખિત થઈ પિતાની નજીક ગયા અને મુનિને કહ્યું કે અમે કાપકૂટ તથા મૃગહિંસાથી વિરત રહેશું.

Verse 23

ऋषिपुत्रका ऊचुः । जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहता मुने । अकामतस्ततोऽस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम् ॥ ४१.२३ ॥

ઋષિપુત્રોએ કહ્યું—હે મુને! હમણાં જ જન્મેલા પાંચ મૃગ અમારા હાથે મરી ગયા. આ અજાણતાં થયું છે; તેથી અમારા માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરો.

Verse 24

संवर्त्त उवाच । मत्पिता हिंसकस्त्वासीदहं तस्माद्विशेषतः । भवन्तः पापकर्माणः संजाताः मम पुत्रकाः ॥ ४१.२४ ॥

સંવર્ત્તે કહ્યું—મારો પિતા હિંસક હતો, અને તે કારણથી હું પણ વિશેષ રીતે એવો થયો. તેથી તમે મારા પુત્રો પાપકર્મ કરનાર તરીકે જન્મ્યા છો.

Verse 25

इदानीं मृगचर्माणि परिधाय यतव्रताः । चरघ्वं पञ्चवर्षाणि ततः शुद्धा भविष्यथ ॥ ४१.२५ ॥

હવે મૃગચર્મ ધારણ કરીને અને નિયત વ્રતોનું પાલન કરતાં પાંચ વર્ષ સુધી રહો; ત્યાર પછી તમે શુદ્ધ થશો.

Verse 26

एवमुक्तास्तु ते पुत्रा मृगचर्मोपवीतिनः । वनं विविशुरव्यग्रा जपन्तो ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ४१.२६ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી તે પુત્રો મૃગચર્મને ઉપવીતની જેમ ધારણ કરીને, મન અચંચળ રાખી વનમાં પ્રવેશ્યા અને શાશ્વત બ્રહ્મનું સતત જપ કરવા લાગ્યા.

Verse 27

तथा वर्षे व्यतिक्रान्ते वीरधन्वा महीपतिः । तत्राजगाम यस्मिंस्ते चरन्ति मृगरूपिणः ॥ ४१.२७ ॥

પછી એક વર્ષ વીતી ગયા પછી રાજા વીરધન્વા તે સ્થળે આવ્યો, જ્યાં તેઓ મૃગરૂપ ધારણ કરીને ફરતા હતા।

Verse 28

ते चाप्येकतरॊर्मूले मृगचर्मोपवीतिनः । जपन्तः संस्थितास्ते हि राज्ञा दृष्ट्वा मृगा इति । मत्वा विद्धास्तु युगपन्मृतास्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ४१.२८ ॥

તેઓ પણ એક વૃક્ષના મૂળ પાસે મૃગચર્મ ધારણ કરીને જપમાં સ્થિર ઊભા હતા. રાજાએ તેમને જોઈ ‘આ મૃગ છે’ એમ માની એકસાથે બાણ માર્યા; અને તે બ્રહ્મવાદીજન એકસાથે મૃત્યુ પામ્યા।

Verse 29

तान् दृष्ट्वा तु मृतान् राजा ब्राह्मणान् संहितव्रतान् । भयेन वेपमानस्तु देवराताश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ब्रह्मवध्याः ममायाता महामुने ॥ ४१.२९ ॥

તે મૃત, સંયમવ્રતધારી બ્રાહ્મણોને જોઈ રાજા ભયથી કંપતો દેવરાતના આશ્રમે ગયો. ત્યાં તેણે પૂછ્યું—“હે મહામુને, શું મારા પર બ્રહ્મહત્યાનું પાપ આવી પડ્યું છે?”

Verse 30

अमूल्य तद्वधं वृत्तं कथयित्वा नराधिपः । भृशं शोकपरीतात्मा रुरोद भृशदुःखितः ॥ ४१.३० ॥

હે અમૂલ્ય! તે વધનો વર્ણન કહીને રાજા શોકથી ઘેરાયેલ મન સાથે અત્યંત દુઃખી થઈ રડી પડ્યો।

Verse 31

स ऋषिर्देवरातस्तु रुदन्तं नृपसत्तमम् । उवाच मा भैर्नृपतेऽपनेष्यामि पातकम् ॥ ४१.३१ ॥

ત્યારે ઋષિ દેવરાતે રડતા રાજશ્રેષ્ઠને કહ્યું—“હે નૃપતિ, ભય ન કર; હું તારો પાતક દૂર કરી દઈશ।”

Verse 32

पाताले सुतलाख्ये च यथा धात्री निमज्जती । उद्धृता देवदेवेन विष्णुना क्रोडमूर्त्तिना ॥ ४१.३२ ॥

જ્યારે ધાત્રી પૃથ્વી પાતાળના સুতલ નામના લોકમાં ડૂબી રહી હતી, ત્યારે દેવોના દેવ વિષ્ણુએ વરાહમૂર્તિ ધારણ કરીને તેને ઉદ્ધર કરી।

Verse 33

तद्वद् भवन्तं राजेन्द्र ब्रह्मवध्यापरिप्लुतम् । उद्धरिष्यति देवोऽसौ स्वयमेव जनार्दनः ॥ ४१.३३ ॥

એ જ રીતે, હે રાજેન્દ્ર, બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી વ્યાપ્ત થયેલા તમને એ દેવ જનાર્દન સ્વયં જ ઉદ્ધર કરશે।

Verse 34

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षितो वाक्यमब्रवीत् । कतरेण प्रकारेण स मे देवः प्रसीदति । प्रसन्ने चाशुभं सर्वं येन नश्यति सत्तम ॥ ४१.३४ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી રાજા હર્ષિત થઈ બોલ્યો—હે સત્તમ, કયા પ્રકારના ઉપાયથી તે દેવ મારા પર પ્રસન્ન થાય છે? અને પ્રસન્ન થતાં કયા કારણે સર્વ અશુભ નાશ પામે છે?

Verse 35

दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन देवरात इमं व्रतम् । आचख्यौ सोऽपि तं कृत्वा भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान् ॥ ४१.३५ ॥

દુર્વાસા બોલ્યા—તેના દ્વારા આમ કહ્યા પછી મુનિ દેવરાતે આ વ્રત સમજાવ્યું; અને તેણે પણ તે કરીને અત્યંત પ્રચુર ભોગો ભોગવ્યા।

Verse 36

मृत्युकाले मुनिश्रेष्ठ सौवर्णेन विराजता । विमानेनागमत् स्वर्गमिन्द्रलोकं स पार्थिवः ॥ ४१.३६ ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મૃત્યુકાળે તે રાજા સુવર્ણ તેજથી ઝળહળતા વિમાનમાં બેસીને સ્વર્ગ—ઇન્દ્રલોક—માં ગયો।

Verse 37

तस्येन्द्रस्त्वर्घ्यमादाय प्रत्युत्थानेन निर्ययौ । आयान्तमिन्द्रं दृष्ट्वा तु तमूचुर्विष्णुकिङ्कराः । न द्रष्टव्यो देवराजस्त्वद्धीनस्तपसा इति ॥ ४१.३७ ॥

ત્યારે ઇન્દ્રે અર્ઘ્ય લઈને આદરપૂર્વક સ્વાગત માટે બહાર પ્રસ્થાન કર્યું. પરંતુ ઇન્દ્રને આવતો જોઈ વિષ્ણુના કિંકરોએ કહ્યું—“દેવરાજને દર્શન ન આપવું; તપસ્યાના બળે તે તમારા અધિન છે.”

Verse 38

एवं सर्वे लोकपालाः निर्ययुस्तस्य तेजसा । प्रत्याख्याताश्च तैर्विष्णुकिंकरैर्हीनकर्मणः । एवं स सत्यलोकान्तं गतो राजा महामुने ॥ ४१.३८ ॥

આ રીતે તેના તેજથી પરાભૂત થઈ બધા લોકપાલો પાછા હટ્યા. અને વિષ્ણુના કિંકરોએ નીચ કર્મ કરનારને અસ્વીકાર કર્યો. આ રીતે, હે મહામુને, તે રાજા સત્યલોકની સીમા સુધી ગયો.

Verse 39

अपुनर्मारके लोके दाहप्रलयवर्ज्जिते । अद्यापि तिष्ठते देवैः स्तूयमानो महानृपः । प्रसन्ने यज्ञपुरुषे किं चित्रं येन तद्भवेत् ॥ ४१.३९ ॥

જ્યાં ફરી મૃત્યુ નથી અને દાહ-પ્રલયથી રહિત એવો લોક છે, ત્યાં તે મહારાજા આજે પણ દેવતાઓ દ્વારા સ્તુત થતો નિવાસ કરે છે. યજ્ઞપુરુષ પ્રસન્ન હોય તો એવું થવામાં આશ્ચર્ય શું?

Verse 40

इह जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसंपदः । एकैका विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् ॥ ४१.४० ॥

આ જ જન્મમાં (આ ઉપાસના) સૌભાગ્ય, આયુષ્ય, આરોગ્ય અને સંપત્તિ આપે છે. દરેક સાધના વિધિપૂર્વક કરવામાં આવે તો ઉત્તમ ‘અમૃત’—અર્થાત્ પરમ ફળ—પ્રદાન કરે છે.

Verse 41

किं पुनर्वर्षसंपूर्णे स ददाति स्वकं पदम् । नारायणश्चतुर्मूर्तिः परार्ध्यं च न संशयः ॥ ४१.४१ ॥

વધુમાં, એક વર્ષ પૂર્ણ થતાં તે પોતાનું જ ધામ આપે છે. ચતુર્મૂર્તિ નારાયણ પરમ મૂલ્યવાન ફળ આપે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 42

यथैवोद्धृतवान् वेदान् मत्स्यरूपेण केशवः । क्षीराम्बुधौ मथ्यमाने मन्दरं धृतवान् प्रभुः । तद्वच्च कूर्मरूपाख्या द्वितीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४२ ॥

જેમ કેશવે મત્સ્યરૂપે વેદોનું ઉદ્ધાર કર્યું અને ક્ષીરસાગર મથાતાં પ્રભુએ મન્દર પર્વત ધારણ કર્યો—તેમ જ, હે વૈષ્ણવી, કૂર્મરૂપ નામની બીજી પ્રકટતા નિહાળો।

Verse 43

यथा रसातलात् क्ष्मां च धृतवान् पुरुषोत्तमः । वराहरूपी तद्वच्च तृतीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४३ ॥

જેમ પુરુષોત્તમે વરાહરૂપ ધારણ કરીને રસાતલમાંથી પૃથ્વીને ઉઠાવી—તેમ જ, હે વૈષ્ણવી, ત્રીજી પ્રકટતાને નિહાળો।