Adhyaya 41: Rite of the Varāha Dvādaśī Vow and an Exemplary Narrative on Expiation for Brahmin-Slaying

Verse 1

दुर्वासा उवाच । एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीभृतः । वराहस्य शृणुष्वाद्यां मुने परमधार्मिक ॥ ४१.१ ॥

दुर्वासा म्हणाले—हे परमधार्मिक मुने! माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षात, पृथ्वीधारक वराहाच्या द्वादशी-व्रताचे वर्णन आज ऐक.

Verse 2

प्रागुक्तेन विधानेन सङ्कल्पस्नानमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां विचक्षणः ॥ ४१.२ ॥

पूर्वोक्त विधीनुसार संकल्प-स्नान करून आणि देवाचे विधिवत् पूजन करून, विवेकी साधक एकादशीच्या दिवशी हे आचरण करावे।

Verse 3

धूपनैवेद्यगन्धैश्चार्चयित्वाऽच्युतं नरः । पश्चात्तस्याग्रतः कुम्भं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ॥ ४१.३ ॥

धूप, नैवेद्य व सुगंधी द्रव्यांनी अच्युताचे पूजन करून, नंतर त्याच्या समोर जलपूर्ण कलश ठेवावा।

Verse 4

ॐ वाराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् । क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः ॥ ४१.४ ॥

‘ॐ वाराहाय’ असे म्हणत पायांवर, ‘माधवाय’ असे कटीवर, ‘क्षेत्रज्ञाय’ असे उदरावर, आणि ‘विश्वरूप’ असे हरिच्या वक्षस्थळी न्यास करावा।

Verse 5

सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवर्चने विधिः ॥ ४१.५ ॥

‘सर्वज्ञाय’ कंठावर, ‘प्रजानां पतये’ शिरावर, ‘प्रद्युम्नाय’ भुजांवर; दिव्यास्त्र म्हणून सुदर्शनचक्रावर, आणि ‘अमृतोद्भवाय’ असे म्हणत शंखावर (न्यास करावा)। ही देवपूजनाची विधी आहे।

Verse 6

एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन्कुम्भे तु विन्यसेत् । सौवर्णं रौप्यताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः ॥ ४१.६ ॥

अशा प्रकारे पूजन करून मेधावी साधकाने त्या कलशात, आपल्या विभवाप्रमाणे, सुवर्ण, रौप्य किंवा ताम्राचे पात्र ठेवावे।

Verse 7

सर्वबीजैस्तु सम्पूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः । तत्र शक्त्या तु सौवर्णं वाराहं कारयेद्बुधः ॥ ४१.७ ॥

सर्व बीजांसह विधी पूर्णपणे स्थापून, विवेकी पुरुषाने आपल्या शक्तीनुसार सुवर्ण वाराहाची प्रतिमा घडवावी।

Verse 8

दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् । माधवं मधुहन्तारं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ ४१.८ ॥

दंष्ट्रेच्या अग्रभागावर पर्वत, वन व वृक्षांसह पृथ्वी उचलून, मधुहंता माधवाने वाराहरूप धारण केले।

Verse 9

सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि । स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम् ॥ ४१.९ ॥

सर्व बीजांनी भरलेल्या पात्रावर आणि घटाच्या वर रत्नगर्भ ठेवून, जातरूपमय परमदेव हरि याची स्थापना करावी।

Verse 10

सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने । स्थाप्यार्च्चयेद्गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः ॥ ४१.१० ॥

हे मुने, दोन शुभ्र वस्त्रांनी आच्छादित तांब्याचे पात्र स्थापून, सुगंध, पुष्पे व विविध शुभ नैवेद्यांनी अर्चना करावी।

Verse 11

पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् । प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः ॥ ४१.११ ॥

पुष्पमंडल तयार करून तेथे जागरण करावे; आणि तेथे हरिचे प्रादुर्भाव वाचन करून, बुधजनाने त्यांचे चिंतन करावे।

Verse 12

एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ । शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४१.१२ ॥

अशा प्रकारे सूर्योदयाच्या प्रभाती नियमाचा अंत करावा। शुद्ध होऊन स्नान करून हरिची पूजा करावी व ब्राह्मणास अर्पण करावे।

Verse 13

वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत् ॥ ४१.१३ ॥

वेद व वेदांगांत पारंगत, सद्वृत्त, बुद्धिमान व विष्णुभक्त अशा विप्रऋषीस विशेषतः दान द्यावे।

Verse 14

देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद्यद्धि फलं तन्मे निशामय ॥ ४१.१४ ॥

वाराहरूपधारी हरि त्या देवतेस कुम्भासहित ब्राह्मणास दिल्यास जे फळ मिळते, ते माझ्याकडून ऐक.

Verse 15

इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च । दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम् । अलक्ष्मीर् नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात् ॥ ४१.१५ ॥

याच जन्मातच सौभाग्य—श्री, कान्ती व तुष्टी—प्राप्त होते. दरिद्र तत्क्षणी धनवान होतो; अपुत्राला पुत्र मिळतो. अलक्ष्मी लगेच नष्ट होते आणि लक्ष्मी क्षणात प्रवेश करते.

Verse 16

इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय । अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ॥ ४१.१६ ॥

या जन्मात सौभाग्य आणि परलोकीही—ऐक. या विषयासंबंधी एक प्राचीन इतिहास, पुरातन परंपरा (मी सांगतो).

Verse 17

इह लोकेऽभवद् राजा वीरधन्वेति विश्रुतः । स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगहेतोः परंतपः ॥ ४१.१७ ॥

या लोकी वीरधन्व नावाने प्रसिद्ध असा एक राजा होता। तो परंतप कधीतरी मृगशिकारासाठी वनात गेला।

Verse 18

व्यापादयन् मृगगणान् तत्रार्षिवनमध्यगः । जघान मृगरूपान् सोऽज्ञानतो ब्राह्मणान् नृपः ॥ ४१.१८ ॥

मृगांचे कळप मारत मारत तो ऋषींच्या वनाच्या मध्यभागी गेला। तेथे राजाने अज्ञानाने मृगरूप धारण केलेल्या ब्राह्मणांचा वध केला।

Verse 19

भ्रातरस्तत्र पञ्चाशन्मृगरूपेण संस्थिताः । संवर्तस्य सुता ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः ॥ ४१.१९ ॥

तेथे पन्नास भाऊ मृगरूपाने स्थित होते। हे ब्राह्मण, ते संवर्ताचे पुत्र असून वेदाध्ययनात तत्पर होते।

Verse 20

सत्यतपा उवाच । कारणं किं समाश्रित्य ते चक्रुर्मृगरूपताम् । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन् प्रणतस्य प्रसीद मे ॥ ४१.२० ॥

सत्यतपा म्हणाली—कोणत्या कारणाचा आश्रय घेऊन त्यांनी मृगरूप धारण केले? हे ब्राह्मण, ही माझी जिज्ञासा आहे; मी नम्रपणे वंदन करतो, कृपा करा।

Verse 21

दुर्वासा उवाच । ते कदाचिद्वनं याता दृष्ट्वा हरिणपोतकान् । जातमात्रान् स्वमात्रा तु विहीनान् दृश्य सत्तम । एकैकं जगृहुस्ते हि ते मृताः स्कन्धसंस्थिताः ॥ ४१.२१ ॥

दुर्वासा म्हणाले—ते कधीतरी वनात गेले. हे सत्तम, तेथे त्यांनी जन्मताच आईविना राहिलेले हरिणपिल्ले पाहून एकेक करून उचलले; आणि ती (पिल्ले) त्यांच्या खांद्यावरच राहून मृत झाली.

Verse 22

ततस्ते दुःखिताः सर्वे ययुः पितरमन्तिकम् । ऊचुश्च वचनं छेदं मृगहिंसामृते मुने ॥ ४१.२२ ॥

त्यानंतर ते सर्व दुःखी होऊन पित्याजवळ गेले आणि मुनींना असे वचन सांगितले की आम्ही छेदन व मृगहिंसा यांपासून निवृत्त राहू.

Verse 23

ऋषिपुत्रका ऊचुः । जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहता मुने । अकामतस्ततोऽस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम् ॥ ४१.२३ ॥

ऋषिपुत्र म्हणाले—हे मुने! आमच्याकडून नुकतेच जन्मलेले पाच मृग मारले गेले. हे अनिच्छेने झाले; म्हणून आमच्यासाठी प्रायश्चित्त ठरवावे.

Verse 24

संवर्त्त उवाच । मत्पिता हिंसकस्त्वासीदहं तस्माद्विशेषतः । भवन्तः पापकर्माणः संजाताः मम पुत्रकाः ॥ ४१.२४ ॥

संवर्त्त म्हणाले—माझा पिता हिंसक होता आणि त्या कारणाने मीही विशेषतः तसाच झालो. म्हणून तुम्ही माझे पुत्र पापकर्म करणारे म्हणून जन्माला आला आहात.

Verse 25

इदानीं मृगचर्माणि परिधाय यतव्रताः । चरघ्वं पञ्चवर्षाणि ततः शुद्धा भविष्यथ ॥ ४१.२५ ॥

आता मृगचर्म परिधान करून आणि संयमित व्रत पाळून पाच वर्षे आचरण करा; मग तुम्ही शुद्ध व्हाल.

Verse 26

एवमुक्तास्तु ते पुत्रा मृगचर्मोपवीतिनः । वनं विविशुरव्यग्रा जपन्तो ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ४१.२६ ॥

असे सांगितल्यावर ते पुत्र मृगचर्म उपवीतासारखे धारण करून, मन न विचलित होता वनात प्रवेशले आणि शाश्वत ब्रह्माचा निरंतर जप करू लागले.

Verse 27

तथा वर्षे व्यतिक्रान्ते वीरधन्वा महीपतिः । तत्राजगाम यस्मिंस्ते चरन्ति मृगरूपिणः ॥ ४१.२७ ॥

मग एक वर्ष लोटल्यावर राजा वीरधन्वा त्या स्थानी आला, जिथे ते मृगरूप धारण करून संचार करीत होते।

Verse 28

ते चाप्येकतरॊर्मूले मृगचर्मोपवीतिनः । जपन्तः संस्थितास्ते हि राज्ञा दृष्ट्वा मृगा इति । मत्वा विद्धास्तु युगपन्मृतास्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ४१.२८ ॥

तेही एका वृक्षाच्या मुळाशी मृगचर्म धारण करून जपात स्थिर उभे होते. राजाने त्यांना पाहून ‘हे मृग आहेत’ असे मानून एकाच वेळी बाणांनी विद्ध केले; आणि ते ब्रह्मवक्ता एकत्रच मृत झाले।

Verse 29

तान् दृष्ट्वा तु मृतान् राजा ब्राह्मणान् संहितव्रतान् । भयेन वेपमानस्तु देवराताश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ब्रह्मवध्याः ममायाता महामुने ॥ ४१.२९ ॥

ते मृत, संयमव्रतधारी ब्राह्मण पाहून राजा भयाने थरथरत देवरातांच्या आश्रमात गेला. तेथे तो विचारू लागला—“हे महामुने, माझ्यावर ब्रह्महत्येचे पाप आले काय?”

Verse 30

अमूल्य तद्वधं वृत्तं कथयित्वा नराधिपः । भृशं शोकपरीतात्मा रुरोद भृशदुःखितः ॥ ४१.३० ॥

हे अमूल्य! त्या वधाचा वृत्तांत सांगून राजा शोकाने व्याकुळ होऊन अत्यंत दुःखी होत रडू लागला।

Verse 31

स ऋषिर्देवरातस्तु रुदन्तं नृपसत्तमम् । उवाच मा भैर्नृपतेऽपनेष्यामि पातकम् ॥ ४१.३१ ॥

तेव्हा ऋषी देवरात रडणाऱ्या श्रेष्ठ राजाला म्हणाले—“हे नृपते, भय करू नकोस; मी तुझे पातक दूर करीन।”

Verse 32

पाताले सुतलाख्ये च यथा धात्री निमज्जती । उद्धृता देवदेवेन विष्णुना क्रोडमूर्त्तिना ॥ ४१.३२ ॥

जेव्हा धात्री पृथ्वी पाताळातील सुतल नावाच्या लोकात बुडत होती, तेव्हा देवदेव विष्णूंनी वराहमूर्ती धारण करून तिला उचलून काढले।

Verse 33

तद्वद् भवन्तं राजेन्द्र ब्रह्मवध्यापरिप्लुतम् । उद्धरिष्यति देवोऽसौ स्वयमेव जनार्दनः ॥ ४१.३३ ॥

त्याचप्रमाणे, हे राजेंद्र, ब्रह्महत्येच्या पापाने व्याकुळ झालेल्या तुम्हाला तोच देव जनार्दन स्वतःच उद्धरून काढील।

Verse 34

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षितो वाक्यमब्रवीत् । कतरेण प्रकारेण स मे देवः प्रसीदति । प्रसन्ने चाशुभं सर्वं येन नश्यति सत्तम ॥ ४१.३४ ॥

असे सांगितल्यावर राजा आनंदित होऊन म्हणाला—हे सत्तम, कोणत्या प्रकारे तो देव माझ्यावर प्रसन्न होतो, आणि प्रसन्न झाल्यावर ज्यामुळे सर्व अशुभ नष्ट होते तो उपाय सांगा।

Verse 35

दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन देवरात इमं व्रतम् । आचख्यौ सोऽपि तं कृत्वा भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान् ॥ ४१.३५ ॥

दुर्वासा म्हणाले—त्याने असे विचारल्यावर मुनी देवरात यांनी हे व्रत सांगितले; आणि त्यानेही ते करून अत्यंत विपुल भोग भोगले।

Verse 36

मृत्युकाले मुनिश्रेष्ठ सौवर्णेन विराजता । विमानेनागमत् स्वर्गमिन्द्रलोकं स पार्थिवः ॥ ४१.३६ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ, मृत्युकाळी तो राजा सुवर्णप्रभेने झळकणाऱ्या विमानात आरूढ होऊन स्वर्गातील इंद्रलोकास गेला।

Verse 37

तस्येन्द्रस्त्वर्घ्यमादाय प्रत्युत्थानेन निर्ययौ । आयान्तमिन्द्रं दृष्ट्वा तु तमूचुर्विष्णुकिङ्कराः । न द्रष्टव्यो देवराजस्त्वद्धीनस्तपसा इति ॥ ४१.३७ ॥

तेव्हा इंद्राने अर्घ्य घेऊन आदरपूर्वक स्वागतासाठी बाहेर प्रस्थान केले. पण इंद्र येताना पाहून विष्णूचे किंकर म्हणाले—“देवराजास दर्शन देऊ नये; तो तपस्येच्या बळावर तुझ्या अधीन आहे.”

Verse 38

एवं सर्वे लोकपालाः निर्ययुस्तस्य तेजसा । प्रत्याख्याताश्च तैर्विष्णुकिंकरैर्हीनकर्मणः । एवं स सत्यलोकान्तं गतो राजा महामुने ॥ ४१.३८ ॥

अशा रीतीने त्याच्या तेजाने पराभूत होऊन सर्व लोकपाल मागे हटले. आणि विष्णूच्या किंकरांनी नीच कर्म करणाऱ्यास नाकारले. अशा प्रकारे, हे महामुने, तो राजा सत्यलोकाच्या सीमेपर्यंत गेला.

Verse 39

अपुनर्मारके लोके दाहप्रलयवर्ज्जिते । अद्यापि तिष्ठते देवैः स्तूयमानो महानृपः । प्रसन्ने यज्ञपुरुषे किं चित्रं येन तद्भवेत् ॥ ४१.३९ ॥

ज्या लोकात पुन्हा मृत्यू नाही आणि जो दाह-प्रलयापासून मुक्त आहे, त्या ठिकाणी तो महान राजा आजही देवांकडून स्तुत होत राहतो. यज्ञपुरुष प्रसन्न असता असे घडण्यात आश्चर्य ते काय?

Verse 40

इह जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसंपदः । एकैका विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् ॥ ४१.४० ॥

याच जन्मातच (ही उपासना) सौभाग्य, आयुष्य, आरोग्य आणि संपत्ती देते. प्रत्येक साधना विधिपूर्वक केली असता उत्तम ‘अमृत’—म्हणजेच परम फल—प्रदान करते.

Verse 41

किं पुनर्वर्षसंपूर्णे स ददाति स्वकं पदम् । नारायणश्चतुर्मूर्तिः परार्ध्यं च न संशयः ॥ ४१.४१ ॥

आणखी वर्ष पूर्ण झाल्यावर तो आपलेच धाम प्रदान करतो. चतुर्मूर्ती नारायण परम मौल्यवान फल देतात—यात संशय नाही.

Verse 42

यथैवोद्धृतवान् वेदान् मत्स्यरूपेण केशवः । क्षीराम्बुधौ मथ्यमाने मन्दरं धृतवान् प्रभुः । तद्वच्च कूर्मरूपाख्या द्वितीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४२ ॥

जसा केशवाने मत्स्यरूपाने वेदांचा उद्धार केला आणि क्षीरसागर मंथन होत असता प्रभूने मंदर पर्वत धारण केला—तसाच, हे वैष्णवी, कूर्मरूप नावाची दुसरी प्रकटता पाहा।

Verse 43

यथा रसातलात् क्ष्मां च धृतवान् पुरुषोत्तमः । वराहरूपी तद्वच्च तृतीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४३ ॥

जसा पुरुषोत्तमाने वराहरूप धारण करून रसातलातून पृथ्वी उचलली—तसाच, हे वैष्णवी, तिसरी प्रकटता पाहा।