Adhyaya 41: Rite of the Varāha Dvādaśī Vow and an Exemplary Narrative on Expiation for Brahmin-Slaying

Verse 1

दुर्वासा उवाच । एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीभृतः । वराहस्य शृणुष्वाद्यां मुने परमधार्मिक ॥ ४१.१ ॥

Durvasa ne kaha. Magh mahine mein, jab shukla paksh ho, tab Varah ki dwadashi ka vrat sunna. Yeh dharam ka bada kaam hai, isliye dhyan se sun.

Verse 2

प्रागुक्तेन विधानेन सङ्कल्पस्नानमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां विचक्षणः ॥ ४१.२ ॥

Pehle jaise bataya gaya hai, waise hi sankalp leke snan karo. Phir bhagwan ki puja karo. Yeh sab ekadashi ke din karna hai, jab tum samajhdaar ho.

Verse 3

धूपनैवेद्यगन्धैश्चार्चयित्वाऽच्युतं नरः । पश्चात्तस्याग्रतः कुम्भं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ॥ ४१.३ ॥

Achyut bhagwan ko dhoop aur khana aur itra se puja karo. Uske baad unke saamne paani bhara kumbh rakh do.

Verse 4

ॐ वाराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् । क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः ॥ ४१.४ ॥

Om varahaya bolke charno ko touch karo. Madhavaya bolke kamar ko. Kshetrajnaya bolke pet ko. Vishvarupa bolke chati ko. Yeh Hari ke shareer ke liye hai.

Verse 5

सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवर्चने विधिः ॥ ४१.५ ॥

Sarvajnaya bolke gala touch karo. Prajanam pataye bolke sir ko. Pradyumnaya bolke dono haath ko. Sudarshan chakra ke liye bolo. Amritodbhavaya bolke shankh ko. Yeh bhagwan ki puja ka sahi tarika hai.

Verse 6

एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन्कुम्भे तु विन्यसेत् । सौवर्णं रौप्यताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः ॥ ४१.६ ॥

Puja karne ke baad, jo samajhdar hai woh us kalash mein ek bartan rakh de. Jo apni himmat ke hisaab se sona, chaandi ya tambe ka ho sakta hai.

Verse 7

सर्वबीजैस्तु सम्पूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः । तत्र शक्त्या तु सौवर्णं वाराहं कारयेद्बुधः ॥ ४१.७ ॥

Phir saare beej le ke poora setup kar lo. Apni capacity ke hisaab se sona ka Varaha murti bana lo. Yeh samajhdar log karte hain.

Verse 8

दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् । माधवं मधुहन्तारं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ ४१.८ ॥

Bhagwan ne dant se dharti uthayi thi. Usme pahad, jungle, ped sab the. Woh Varaha roop mein the. Madhu naam ke rakshas ko maara tha.

Verse 9

सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि । स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम् ॥ ४१.९ ॥

Us bartan mein saare beej daal ke, uske upar kalash rakhna hai. Phir usme sona ka bhagwan ki murti sthapit karni hai.

Verse 10

सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने । स्थाप्यार्च्चयेद्गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः ॥ ४१.१० ॥

Hey muni, ek tambe ka bartan lo. Usme safed kapda daal do. Phir usme puja karo. Itra, phool aur khana sab se bhagwan ko offer karo.

Verse 11

पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् । प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः ॥ ४१.११ ॥

Pehle phoolon se mandala banao. Phir wahan raat bhar jaagran karo. Hari ke sab roop ka katha sunwao aur uske baare mein socho.

Verse 12

एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ । शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४१.१२ ॥

Jab subah ho aur sooraj nikle, to yeh sab niyam khatam karo. Phir naha ke saaf ho jao. Hari ki puja karo aur brahman ko bhojan karao.

Verse 13

वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत् ॥ ४१.१३ ॥

Jis brahman ko Ved ka poora gyaan ho, jo achha chale, jo samajhdar ho, aur jo Vishnu ka bhakt ho, usko sabse zyada dena chahiye.

Verse 14

देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद्यद्धि फलं तन्मे निशामय ॥ ४१.१४ ॥

Hari ki moorti jo Varaha roop wali hai, usko kalash ke saath brahman ko do. Isse jo punya milega, woh main tumhe batata hoon.

Verse 15

इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च । दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम् । अलक्ष्मीर् नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात् ॥ ४१.१५ ॥

Isi janam mein badi kismat milti hai, dhan aur khushi aati hai. Garib aadmi turoot ameer ban jata hai. Jiske beta nahi hota, usko beta mil jata hai. Buri kismat door ho jati hai aur Lakshmi ghar mein aajati hai.

Verse 16

इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय । अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ॥ ४१.१६ ॥

Is janam mein bhi bhagya milega, aur marne ke baad bhi. Suno. Is baare mein main tumhe ek purani kahani sunata hoon jo bahut pehle ki hai.

Verse 17

इह लोकेऽभवद् राजा वीरधन्वेति विश्रुतः । स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगहेतोः परंतपः ॥ ४१.१७ ॥

Is duniya mein ek raja tha. Uska naam Veeradhanva tha, sab jaante the. Ek baar woh shikar karne ke liye jungle gaya.

Verse 18

व्यापादयन् मृगगणान् तत्रार्षिवनमध्यगः । जघान मृगरूपान् सोऽज्ञानतो ब्राह्मणान् नृपः ॥ ४१.१८ ॥

Woh deer maarta ja raha tha. Jungle mein rishiyon ka area tha. Usko pata nahi tha, par woh deer jo the, woh brahmin the. Raja ne galti se unhe maar diya.

Verse 19

भ्रातरस्तत्र पञ्चाशन्मृगरूपेण संस्थिताः । संवर्तस्य सुता ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः ॥ ४१.१९ ॥

Wahan pachas bhai the. Sab deer ki shakal mein the. Woh Samvart ke bete the, brahmin the. Ved padhte the, padhai mein lage the.

Verse 20

सत्यतपा उवाच । कारणं किं समाश्रित्य ते चक्रुर्मृगरूपताम् । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन् प्रणतस्य प्रसीद मे ॥ ४१.२० ॥

Satyatapa ne kaha, inka deer banna kaise hua? Kya wajah thi? Mujhe jaanna hai. Main aapke paas jhuk raha hoon, mujhe bataiye.

Verse 21

दुर्वासा उवाच । ते कदाचिद्वनं याता दृष्ट्वा हरिणपोतकान् । जातमात्रान् स्वमात्रा तु विहीनान् दृश्य सत्तम । एकैकं जगृहुस्ते हि ते मृताः स्कन्धसंस्थिताः ॥ ४१.२१ ॥

Durvasa ne kaha. Ek baar woh jungle gaye the. Wahan unhone dekha ki hiran ke chhote bacche paida hue the aur unki maa nahi thi. Unmein se har ek ko utha liya. Woh bacche unke kandhe par mar gaye.

Verse 22

ततस्ते दुःखिताः सर्वे ययुः पितरमन्तिकम् । ऊचुश्च वचनं छेदं मृगहिंसामृते मुने ॥ ४१.२२ ॥

Phir sab dukhi ho ke apne pita ke paas gaye. Rishi se unhone kaha ki ab hum jaanwaron ko maarna nahi chahte. Aur na hi ped kaatna chahte hain.

Verse 23

ऋषिपुत्रका ऊचुः । जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहता मुने । अकामतस्ततोऽस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम् ॥ ४१.२३ ॥

Rishi ke bete bole. Rishi ji, paanve hiran ke bacche abhi-abhi paida hue the aur humne unhe maar diya. Yeh galti se ho gaya. Ab hume iska koi upay bataiye.

Verse 24

संवर्त्त उवाच । मत्पिता हिंसकस्त्वासीदहं तस्माद्विशेषतः । भवन्तः पापकर्माणः संजाताः मम पुत्रकाः ॥ ४१.२४ ॥

Samvart ne kaha. Mera baap hinsa karta tha. Isliye main bhi waisa hi tha. Isliye tum log mere bete ho aur bade paap karne wale ho.

Verse 25

इदानीं मृगचर्माणि परिधाय यतव्रताः । चरघ्वं पञ्चवर्षाणि ततः शुद्धा भविष्यथ ॥ ४१.२५ ॥

Ab hiran ki khaal pehan lo aur vrat rakh ke raho. Paanch saal aisa karo. Uske baad tum saaf ho jaoge.

Verse 26

एवमुक्तास्तु ते पुत्रा मृगचर्मोपवीतिनः । वनं विविशुरव्यग्रा जपन्तो ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ४१.२६ ॥

Jab unhe yeh baat bata di gayi, toh bete maan gaye. Unhone hiran ki khaal pehni thi. Woh shaant dimaag se jungle mein chale gaye. Woh wahan jaake Bhagwan ka naam lete rahe.

Verse 27

तथा वर्षे व्यतिक्रान्ते वीरधन्वा महीपतिः । तत्राजगाम यस्मिंस्ते चरन्ति मृगरूपिणः ॥ ४१.२७ ॥

Ek saal baad Raja Viradhanva wahan aaya. Woh jagah dekhne gaya jahan woh log ghoom rahe the. Woh log hiran ban ke chal rahe the.

Verse 28

ते चाप्येकतरॊर्मूले मृगचर्मोपवीतिनः । जपन्तः संस्थितास्ते हि राज्ञा दृष्ट्वा मृगा इति । मत्वा विद्धास्तु युगपन्मृतास्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ४१.२८ ॥

Woh dono ped ke paas khade the, hiran ki khaal pehen ke. Woh Bhagwan ka naam jaap rahe the. Raja ne unhe dekha aur socha ki yeh toh hiran hain. Usne turant teer chalaya aur woh dono mar gaye.

Verse 29

तान् दृष्ट्वा तु मृतान् राजा ब्राह्मणान् संहितव्रतान् । भयेन वेपमानस्तु देवराताश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ब्रह्मवध्याः ममायाता महामुने ॥ ४१.२९ ॥

Jab raja ne dekha ki woh brahmin the aur mar gaye, toh uska dil kaanp gaya. Woh darr ke maare Devrata rishi ke ashram gaya. Usne poocha, Maha muni, kya maine brahmin maara? Ab mera kya hoga?

Verse 30

अमूल्य तद्वधं वृत्तं कथयित्वा नराधिपः । भृशं शोकपरीतात्मा रुरोद भृशदुःखितः ॥ ४१.३० ॥

Amulya, raja ne poora kissa sunaya ki kaise woh galti ho gayi. Woh bahut dukhi tha, uska dil bhar gaya. Woh bahut roya, usse bahut takleef hui.

Verse 31

स ऋषिर्देवरातस्तु रुदन्तं नृपसत्तमम् । उवाच मा भैर्नृपतेऽपनेष्यामि पातकम् ॥ ४१.३१ ॥

Rishi Devarata ne raja ko dekha jo ro raha tha. Unhone kaha, raja, daro mat. Main tumhara paap door kar dunga.

Verse 32

पाताले सुतलाख्ये च यथा धात्री निमज्जती । उद्धृता देवदेवेन विष्णुना क्रोडमूर्त्तिना ॥ ४१.३२ ॥

Jaise dharti Pataal mein doob rahi thi, Sutala naam ki jagah pe. Tab Vishnu ne suar ka roop liya aur dharti ko utha liya. Woh sab devtaon ke bhagwan hain.

Verse 33

तद्वद् भवन्तं राजेन्द्र ब्रह्मवध्यापरिप्लुतम् । उद्धरिष्यति देवोऽसौ स्वयमेव जनार्दनः ॥ ४१.३३ ॥

Waise hi raja, tumne brahman ko maara hai, is paap mein phanse ho. Janardan khud aake tumhe bacha lenge. Woh khud hi tumhe is se nikaal denge.

Verse 34

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षितो वाक्यमब्रवीत् । कतरेण प्रकारेण स मे देवः प्रसीदति । प्रसन्ने चाशुभं सर्वं येन नश्यति सत्तम ॥ ४१.३४ ॥

Yeh sun ke raja khush ho gaya. Usne poocha, bhagwan kaise khush honge mere upar? Jab woh khush ho jayein to saala buraai kaise khatam hogi?

Verse 35

दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन देवरात इमं व्रतम् । आचख्यौ सोऽपि तं कृत्वा भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान् ॥ ४१.३५ ॥

Durvasa ne kaha, rishi Devarata ne unko ek vrat bataya. Raja ne woh vrat kiya. Phir usne bahut saare sukh bhoge aur uska life acha ho gaya.

Verse 36

मृत्युकाले मुनिश्रेष्ठ सौवर्णेन विराजता । विमानेनागमत् स्वर्गमिन्द्रलोकं स पार्थिवः ॥ ४१.३६ ॥

Muniyon mein jo bada hai, sunno. Jab marne ka waqt aaya, us raja ne sona jaisa chamakta viman liya. Woh seedha swarg gaya, Indra ke paas.

Verse 37

तस्येन्द्रस्त्वर्घ्यमादाय प्रत्युत्थानेन निर्ययौ । आयान्तमिन्द्रं दृष्ट्वा तु तमूचुर्विष्णुकिङ्कराः । न द्रष्टव्यो देवराजस्त्वद्धीनस्तपसा इति ॥ ४१.३७ ॥

Phir Indra ne arghya leke uthke uska swagat kiya. Lekin Vishnu ke logon ne dekha ki Indra aa raha hai. Unhone kaha, devon ka raja tumhare paas nahi aa sakta. Uski tapasya itni badi hai ki woh tumhare neeche hai.

Verse 38

एवं सर्वे लोकपालाः निर्ययुस्तस्य तेजसा । प्रत्याख्याताश्च तैर्विष्णुकिंकरैर्हीनकर्मणः । एवं स सत्यलोकान्तं गतो राजा महामुने ॥ ४१.३८ ॥

Aise hi sab duniya ke rakshak uski chamak se peeche hat gaye. Vishnu ke logon ne uska kaam achha nahi tha, isliye usko andar nahi aane diya. Phir woh raja Satyaloka tak gaya, bade muni.

Verse 39

अपुनर्मारके लोके दाहप्रलयवर्ज्जिते । अद्यापि तिष्ठते देवैः स्तूयमानो महानृपः । प्रसन्ने यज्ञपुरुषे किं चित्रं येन तद्भवेत् ॥ ४१.३९ ॥

Woh jagah jahan phir maut nahi aati, jahan sab kuch barbaad hone se bacha hai. Woh bada raja aaj bhi wahan hai, dev log uski taarif karte hain. Jab Yajna-Purusha khush ho, toh kya hairani ki yeh ho gaya.

Verse 40

इह जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसंपदः । एकैका विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् ॥ ४१.४० ॥

Is janam mein bhagya, umar, sehat aur paisa sab milta hai. Jo bhi vrat sahi tarah karta hai, use woh sab milta hai jo sabse upar hai.

Verse 41

किं पुनर्वर्षसंपूर्णे स ददाति स्वकं पदम् । नारायणश्चतुर्मूर्तिः परार्ध्यं च न संशयः ॥ ४१.४१ ॥

Jab poora saal ho jaata hai, woh apna ghar de deta hai. Narayan, jo chaar roop mein hai, woh sabse bada inaam deta hai. Isme koi shak nahi hai.

Verse 42

यथैवोद्धृतवान् वेदान् मत्स्यरूपेण केशवः । क्षीराम्बुधौ मथ्यमाने मन्दरं धृतवान् प्रभुः । तद्वच्च कूर्मरूपाख्या द्वितीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४२ ॥

Jaise Keshav ne machhli ke roop mein Ved ko bachaya tha. Aur jaise Prabhu ne Mandar parvat ko pakda tha jab samundar matha ja raha tha. Waise hi doosra roop dekho, yeh kachhua ka hai.

Verse 43

यथा रसातलात् क्ष्मां च धृतवान् पुरुषोत्तमः । वराहरूपी तद्वच्च तृतीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४३ ॥

Jaise Purushottam ne suar ke roop mein dharti ko neeche se uthaya tha. Waise hi teesra roop dekho, yeh bhi waisa hi hai.