Uttarabhāga

Adhyaya 1

The Description of the Glory of Dvādaśī

ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਰੀ ਦੇ ਭੁਜਾਂ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲ ਵੰਦਨਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਭਾਵ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪਾਪ ਰੂਪੀ ਭਿਆਨਕ ਇੰਧਨ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ‘ਅੱਗ’ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਅਣਜਾਣੇ ਕੀਤੇ ‘ਸੁੱਕੇ’ ਪਾਪ ਅਤੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ‘ਗੀਲੇ’ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕੀ? ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਅੱਗ ਹਰੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਹੈ—ਸੰਯਮ, ਉਪਵਾਸ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਧਾਤ੍ਰੀ/ਆਂਵਲਾ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਸਮੇਤ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਭਸਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਰਾਜਸੂਯ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਿਹਤ, ਸੁਖੀ ਦਾਂਪਤ੍ਯ, ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਰੀ-ਦਿਨ ਦਾ ਵਰਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੁਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਪਦਾਹ ਵਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਖ਼ਰੀ ‘ਅੱਗ’ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।

27 verses

Adhyaya 2

Tithi-vicara (Determination of Tithi for Fasts, Parana, and Pitri Rites)

ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਤ ਤਿਥੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਰੱਖੀਏ ਜਾਂ ਤਿਥੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ? ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵ-ਉਦੇਸ਼ ਉਪਵਾਸ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀ-ਪੂਰਨਤਾ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਮੂਲ’ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ; ਅਤੇ ਪੂਰਵਵਿੱਧਾ/ਵਿੱਧਾ (ਓਵਰਲੈਪ-ਦੋਸ਼) ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਿੱਤ ਆਚਰਨ ਲਈ ਸੂਰਜੋਦਯ-ਸਪਰਸ਼ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੈ; ਪਾਰਣਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਉਸੀ ਪਲ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਤਿਥੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਿਥੀ ਸੂਰਜਾਸਤ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਉਹ ‘ਪੂਰੀ’ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ/ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਧ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਉਪਵਾਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਕੇ, ਪਾਰਣਾ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਅਤੇ ਵਾਰ-ਨਕਸ਼ਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰਵਣ) ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੁਗ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਰੰਭ, ਅਯਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਪ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੜੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿੱਧ ਤਿਥੀ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵ੍ਰਤ-ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਕਾਲ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਵੋ।

47 verses

Adhyaya 3

Yama’s Journey to Brahmaloka (Ekadashi–Dvadashi Mahatmya in the Rukmangada Cycle)

ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਧਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਖ਼ੀਰਸ਼ਾਈ/ਪਦਮਨਾਭ ਦਾ ਅਡੋਲ ਭਗਤ ਰਾਜਾ ਡੰਕੇ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਹਰਿਵਾਸਰ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ–ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ) ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ; ਉਸ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦਾਨ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨীয় ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਵੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹਰਿ-ਦਿਨ ਦਾ ਭੋਜਨ ‘ਪਾਪ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਲੇਖ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਰਕ ਤੇ ਸਵਰਗ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਬਾਰੇ ਯਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਖੀ ਯਮ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਵਰਣਨ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

68 verses

Adhyaya 4

Yamavākya (The Words of Yama)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇਜ ਦਾ ਨਾਸ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਿਆਨਕ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਧੀ-ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਪਤਨ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਆਸ-ਧਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਮਾਲਕ ਦੇ ਧਨ ਜਾਂ ਰਾਜ/ਲੋਕ-ਧਨ ਦੀ ਹੇਰਾਫੇਰੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਨਰਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੀੜਾ, ਚੂਹਾ, ਬਿੱਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਹਰਾ’ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰਿ ਦਾ ਦਿਨ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ਅਨਨ੍ਹ ਸ਼ਰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯੱਗ, ਤੀਰਥ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਮੌਤ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾਮਹ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਯਮ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਰਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂਦੂਤ ਯਮ ਦੇ ਤਪਤ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਕੁੰਭੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਛਡਾ ਕੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

29 verses

Adhyaya 5

Yama-vilāpana (The Lamentation Concerning Yama)

ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਦੇ ਭਕਤੀ-ਭੂਗੋਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਯਮ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਵਿਰਾਂਚ/ਪਿਤਾਮਹ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਦਾਚਾਰੀ ਜਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸੁਥਿਰ ਤੇ ਸੁਗਮ ਹੈ। ਉਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਅਪਰਿਮੇਯ ਅਤੇ ਅਖ਼ਯ ਹੈ—ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ‘ਭਰਦਾ’ ਨਹੀਂ। ਮਾਧਵ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ-ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੇਦ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਭ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਹਰੀ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾਜ्ञਾ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਵਰਗੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮ ਨੂੰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਘਟਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਭਕਤ ਨੂੰ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ, ਪੀਤਾਂਬਰ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਦੇ ਕੇ ਸਾਯੁਜ੍ਯ/ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਵਰਗੀ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਦੀ ਅਰਜਿਤ ਸਰਵਭੌਮਤਾ, ਐਸੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਅਤੇ ਸੁਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮੂਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਧਰਮ-ਪ੍ਰਿਯ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਇਕ ਅਨੋਖੀ ‘ਸ਼ੋਧਨ’ ਵਿਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਅਪੂਰਵ ਪਾਵਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਯਮ ਵਿਸਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

17 verses

Adhyaya 6

Brahmavākya (Brahmā’s Pronouncement on Hari-nāma and the Non-punishability of Viṣṇu’s Devotees)

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੌਰ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਨਾਮੋਚਾਰਣ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਦੇ ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਵਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ—ਭਗਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਕਾਸ਼ੀ, ਵਿਰਜਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਜੀਭ ‘ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਦੋ ਅੱਖਰ ‘ਹਰਿ’ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੌਣ ਹੈ; ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਹਰਿ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਭਗਤੀ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧਿਕਾਰ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਕਿ ਦੈਵੀ ਦੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਨਾਰਦਨ/ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਨਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਦਾ ਫਲ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਾਲੇ ਅਧਰਮ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

18 verses

Adhyaya 7

Brahmā’s Discourse to Mohinī (Harivāsara, Desire, and the Satya-Test of Rukmāṅgada)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯਮ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਮ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ‘ਹਰਿ’ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਉਚਾਰਣ ਵੀ ਪੁਨਰਜਨਮ ਕੱਟ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਲੇਖੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯਮ-ਕਰਤਵ ਨੂੰ ਮਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮੋਹਿਨੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਨੋਹਰ ਕੁੜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਕਠੋਰ ਨਿੰਦਾ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਿਧ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵੱਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਰਕਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਚਿਤ ਪੁੰਨ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਸਥੀ-ਮਾਸ-ਮਲ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਕਾਰਜ-ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਤਿ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਂਗਦ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੜੀ ਕਸਮਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੇ, ਹਰਿਵਾਸਰ ਵਰਤ (ਉਪਵਾਸ) ਛੱਡਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਘੋਰ ਸਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਪਰਖ ਕਰਾਵੇ; ਅਡੋਲ ਸਤਿ ਦਾ ਫਲ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

74 verses

Adhyaya 8

The Description of Mandara (Mandaropavarṇanam) in the Mohinī Narrative

ਸੂਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਐਸਾ ਨਾਮ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵਾਲਯ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਗੁਣ ਨਾਮ “ਮੋਹਿਨੀ” ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਵਰਧਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਤੁਰੰਤ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਵਾਸੁਕੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਾਪ ਤੇ ਗਹਿਰਾਈ, ਕੂਰਮ ਦੇ ਅਸਥੀਆਂ ਤੋਂ ਖੀਰ-ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟਯ, ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦਾ ਰਤਨ-ਜੜੀਬੂਟੀ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੋਣਾ। ਸੱਤ ਯੋਜਨ ਨੀਲ-ਕਾਂਤੀ ਸ਼ਿਲਾ-ਆਸਨ, ਦਸ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦਾ ਕੌਲੀਸ਼ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਿੰਗ ਧਾਮ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਰਾਗ-ਤਾਲ, ਮੂਰਛਨਾ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ ਨਾਦ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਗੀਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਮ ਉੱਠ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਇਕ ਦਿਗੰਬਰ ਤਪਸਵੀ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਹੇਠ ਕਾਮ ਤੇ ਲਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੋਲਾਇਮਾਨ।

25 verses

Adhyaya 9

The Dialogue between Rukmāṅgada and Dharmāṅgada

ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰਿ-ਭਗਤ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਂਗਦ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਭਾਰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਤਿਆਗ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇਣਾ ਪਿਤਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਧਰਮ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕੇ, ਕੀਰਤੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਆਗਿਆ ਮੰਨੇ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਵਾਸਰ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ/ਅਪਾਹਜਤਾ ਦੇ ਬਹਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਾਂਗਦ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਦੰਡ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਯਮ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਜਨਾਰਦਨ-ਸਿਮਰਨ, ਮਮਤਾ-ਤਿਆਗ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਵ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਦਿਨ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਕਠੋਰ ਵ੍ਰਤ ਪਾਲਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਰਵੋਚਤਾ (ਹਵ੍ਯ-ਕਵ੍ਯ ਵਾਹਕ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ) ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ‘ਮੁਕਤੀ’ ਲਈ ਪਤਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

50 verses

Adhyaya 10

Rukmāṅgada–Vāmadeva Saṃvāda: Ahimsa, Hunting, and the Fruit of Dvādaśī-Bhakti

ਵਸਿਸ਼ਠ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸੱਚਾ ਰਾਜਧਰਮ ਪਸ਼ੂ-ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਮੀ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਪੂਜਾ ਵੀ ਵਧ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪਾਪ ਛੇ ਜਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਨੁਮੋਦਕ, ਹੰਤਾ, ਪ੍ਰੇਰਕ, ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰੰਧਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੈ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵਾਮਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਉਸਦੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਨੂੰ ਵੈਕੁੰਠ-ਪ੍ਰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਮਰ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਅਦਭੁਤ ਪਤਨੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਭਗਤ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹੜੇ ਪੂਰਵ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਨ੍ਰਿਹਰੀ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪਰਿਪਾਕ ਨਾਲ ਹੈ।

69 verses

Adhyaya 11

The Vision of Mohinī (मोहिनी-दर्शनम्)

ਵਸਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਦੁੱਖ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੰਗ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਦਲਿਆ। ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ ਤੀਰਥ ਤੇ ਯਮੁਨਾ-ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਰਾਹ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਯਨ ਵਰਤ’ ਚਾਰ ਪਾਰਣਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਜਗੰਨਾਥ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸ਼ਯਿਆ-ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼; ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰਾਜਾ ਰਾਜਭਾਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਪੁੱਤਰ-ਧਰਮ/ਪਿਤ੍ਰ-ਆਗਿਆਪਾਲਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ ਸੁਵਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਹਿਨੀ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮਯੁਕਤ ਦਾਨ ਮੰਗ ਕੇ ਧਰਮ ਬਨਾਮ ਕਾਮ ਦੀ ਪਰਖ ਖੜੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

48 verses

Adhyaya 12

Samayakaraṇa (Determination of Proper Times / Formalizing the Condition)

ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਮੋਹਿਨੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ, ਪਾਤਾਲ-ਨਗਰ, ਧਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਭੌਤਿਕ ਲਾਲਚ ਠੁਕਰਾਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—‘ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਕਹਾਂ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਕਰਨਾ’—ਅਤੇ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਧਰਮਬੱਧ ‘ਸਮਯ’ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹਰ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਮੋਹਿਨੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਆ-ਧਰਮ ਕੀਰਤੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਸਤਿਆ ਪਾਲਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੱਥ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੰਚਿਤ ਪੁੰਨ ਵੀ ਦਾਅ ਤੇ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼, ਪਿਤਾ ਰਿਤਧਵਜ, ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਂਗਦ ਦੱਸ ਕੇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਤੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੈ, ਮੰਦਰ ਤੇ ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਂਦੀ ਹੈ—ਅਧਿਆਇ ਸਮਯ, ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।

34 verses

Adhyaya 13

Mohinī-Saṃmohana (The Enchantment of Mohinī)

ਵਸਿਸ਼ਠ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਕ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਹਿਨੀ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯਸੂਤਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਆਗ੍ਰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਕੁੜੀ ਦਾ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਭਾਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੋਕਤ ਨਿੰਦਿਤ ਜਨਮ (ਦਿਵਾਕੀਰਤੀ) ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਤਿੰਨ ਚਾਂਡਾਲ-ਜਨਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਵੰਸ਼ ਗਿਣਦੀ ਹੈ—ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਜਨਮ, ਸਮਗੋਤ੍ਰ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਪਿਤਾ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਗਹਿਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਸੌਤਣ ਦੀ ਈਰਖਾ ਦੀ ਗੱਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਪਤੀ ਜਿੱਥੇ ਰਹੇ, ਪਤਨੀ ਵੀ ਓਥੇ ਰਹੇ, ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਪਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਕਰਮਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

26 verses

Adhyaya 14

The Liberation of the Lizard (Godhā-vimukti)

ਵਸਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਰਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਦਭੁਤ ਖਣਿਜ-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਟਾਪ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਘਰਲੀ ਛਿਪਕਲੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਕਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਊਡਰ/ਤਾਬੀਜ਼ ਵਰਗੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਰੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤਾਮ੍ਰਭ੍ਰਾਸ਼ਟ੍ਰੀ ਨਰਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੀਚ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਛਿਪਕਲੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਧਾਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ—ਵਿਜਯਾ-ਦਾਇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਖੰਡ ਫਲ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਾਰਣਾ, ਸਰਯੂ-ਗੰਗਾ ਵਰਗੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿ-ਸਿਮਰਨ। ਮੋਹਿਨੀ ਕਰਮ-ਦੰਡ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਦਧੀਚੀ, ਸ਼ਿਬੀ, ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਦਇਆ ਸਿਖਾ ਕੇ ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਛਿਪਕਲੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਫਲ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼।

75 verses

Adhyaya 15

Dialogue of Father and Son (Pitṛputra-saṃvāda) — Mohinī Episode

ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਮੋਹਿਨੀ ਨਾਲ ਵਾਯੁ-ਵੇਗੀ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਬਸਤੀਆਂ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਦੇਸ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਛਣ ਭਰ ਲਈ ਵਾਮਦੇਵ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੈਦੀਸ਼ਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਂਗਦ ਮਿੱਤਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ ਤੇ ਪੁੰਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਨੁਚਿਤਤਾ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਲੇ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਪਿਤਾ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਗਊ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਚੰਡਾਲ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਦਇਆ, ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਫੈਸਲੇ, ਤੋਲ-ਮਾਪ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਅਤਿ ਵਸੂਲੀ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਜੂਆ ਤੇ ਮਦਿਰਾ ਦਾ ਤਿਆਗ; ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਾਂਗਦ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਘਰ ਲਈ ਯੋਗ ਦੱਸ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

48 verses

Adhyaya 16

Pātivratya-kathana (The Narrative of the Pativrata)

ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰੁਕਮਾਂਗਦ–ਧਰਮਾਂਗਦ ਚੱਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਗਿਰੀ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੁਦਰਸ਼ਨਾ/ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮਾਂਗਦ ਲਈ ਮਾਤਾ-ਸਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਧਰਮਾਂਗਦ ਆਦਰਸ਼ ਪੁੱਤਰ-ਭਕਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਪੈਰ ਧੋਣਾ, ਚਰਨੋਦਕ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਲਗਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੋਹਕ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਸੰਯਮ। ਅੱਗੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰਾਜਧਰਮ ਤੇ ਭਕਤੀ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼—ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਸੌਤਣ-ਕਲਹ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਪਤੀ-ਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਕਥਾ: ਪਤਨੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਪਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਸਵਰਗ-ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

90 verses

Adhyaya 17

Mohinī’s Speech (Mohinyāḥ Bhāṣaṇam)

ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਨੂੰ ਈਰਖਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਸਹ-ਧਰਮਣੀ ਵਜੋਂ ਸਹ-ਪਤਨੀ ਮੰਨ ਕੇ ਮਾਤਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌਤ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨਣ ਦੇ ਦੁਲੱਭ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਾਸ ਦੱਸਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਦਗੁਣੀ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਮਾਤਾ-਋ਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਬਰਤਨ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੋਹਿਨੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮਗਰੋਂ ਜਲ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਤਾਮਬੂਲ ਆਦਿ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾਤਾ-ਭਗਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜ-ਵੈਭਵ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਧਰਮ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਲਈ ਡਾਂਟਦੀ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਪਦ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਭਾਰ ਯੋਗ ਵਾਰਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਾਤৃত্ব, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਸਹਿਮਤ ਸੰਤੁਲਨ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।

58 verses

Adhyaya 18

Honoring the Mother (Mātṛpūjanam): Consent, Equity, and Dana to Restore Household Dharma

ਮੋਹਿਨੀ/ਵਿਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਥੱਕਿਆ ਰਾਜਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵੱਲ ਮੋੜਦੀ ਹੈ—ਜਠੇਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ; ਵੱਡੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਕੇ ‘ਛੋਟੀ’ ਨੂੰ ਬਿਠਾਉਣਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਨੁਪਮ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ, ਅੱਗ, ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਤਮਘਾਤੀ ਕਾਮਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ—ਪਤੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਠੇਰੀ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਹੀ; ਜਠੇਰੀ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੇ, ਅਤੇ ਦੰਪਤੀ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ਼ਟ‑ਪੂਰਤ ਕਰਮ ਕਰਨ। ਤਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮਹਾਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਧਨ, ਨਗਰ, ਰਥ, ਸੋਨਾ, ਸੇਵਕ, ਗਾਂਵਾਂ, ਅਨਾਜ, ਘਿਉ, ਹਾਥੀ‑ਉੰਟ, ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਬਰਤਨ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕੁਲ ਵਿਚ ਸੌਹਾਰਦ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਾਵਾਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਮੋਹਿਨੀ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ ਸੁਖ ਭੋਗੇ; ਮਾਤਾ‑ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਵੰਡ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਧਰਮ ਮੁੜ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

56 verses

Adhyaya 19

The Description of Mohinī’s Love Episode

ਵਸਿਸ਼ਠ ਧਰਮਾਂਗਦ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਦਮਨ, ਸਦਾ ਚੌਕਸੀ, ਵਪਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਦਾਨ-ਧਰਮ, ਕਪਟ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ; ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਾਰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪਾਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਰੁੱਖ ਫਲਦੇ ਹਨ, ਖੇਤ ਅਨਾਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਗਾਂਵਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਘਰਾਣੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਾਧਵ-ਦਿਵਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਧੁਰੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਬੁੱਢਾ ਰਾਜਾ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਵਿਮੋਹਿਨੀ/ਮੋਹਿਨੀ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਮ-ਮੋਹ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਉਹ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆਵਾਂ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ—ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਿਵੇਕ-ਹਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ।

37 verses

Adhyaya 20

Dharmāṅgada’s Conquest of the Directions

ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਿਤਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਸਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਂਗਦ ਮਲਯ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੰਜ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜ ਕਾਮਦ ਰਤਨ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਵਸਤ੍ਰ-ਅਭੂਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਯੌਵਨ/ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼-ਗਮਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਰਤਨ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਅਭੂਸ਼ਣਾਰਥ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਪਤਦਵੀਪ ਜਿੱਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਭੋਗਵਤੀ ਜਿੱਤ, ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਾਇਣ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬੀਜ-ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਾਂਗਦ ਆਪਣੀ ਨਵਵਧੂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

32 verses

Adhyaya 21

Śikṣā-nirūpaṇa (Exposition of Discipline): Son’s Marriage, Paternal Duty, and Royal Administration

ਮਾਂਧਾਤਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਵਿਧਾਤਾ) ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ ਕੌਣ ਸੀ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਭਗਤ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਧਨ ਵੰਡਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਇਕ ਹਿੱਸਾ, ਮੋਹਿਨੀ ਲਈ ਇਕ ਹਿੱਸਾ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਯੋਗ ਰੀਤ ਨਾਲ। ਉਹ ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਂਗਦ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਾ ਕਰਵਾਉਣਾ ਮਹਾਪਾਪ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਾਂਗਦ ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਕੰਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਆਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਂ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵਰਗ-ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮੁੱਖ ਵਰਤ ਹੈ। ਰਾਜ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਉਹ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ, ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਠੀਕ ਤੋਲ-ਮਾਪ, ਘਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਯਮ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਜ्ञਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਏਕਾਂਤ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੜਾ ਪਾਲਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

39 verses

Adhyaya 22

Kārtika-Māhātmya (The Greatness of Kārtika)

ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੂੰ ਹਰਿਵਾਸਰ ਦੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧਨ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਰਿਤੂ-ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ। ਫਿਰ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਅਤੇ ਮੋਹਿਨੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਮੋਹ ਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਰਤ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੰਯਮ ਵੀ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਰਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਨਿਯਮ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਉਪਵਾਸ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ, ਦੀਪਦਾਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਦਾਨ, ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ, ਭੀਸ਼ਮ-ਪੰਚਕ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਪੁਸ਼ਕਰ-ਦੁਆਰਕਾ-ਸ਼ੌਕਰ/ਵਰਾਹ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੀਰਥ-ਫਲ, ਅਤੇ ਤੇਲ, ਸ਼ਹਿਦ, ਮਾਸ, ਮੈਥੁਨ ਤੇ ਕੁਝ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਸੰਬੰਧੀ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਉਦਯਾਪਨ ਨਿਯਮ—ਹਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਕਰਮਫਲ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ।

87 verses

Adhyaya 23

The Discourse of Rukmāṅgada (Prabodhinī Ekādaśī, Kārtika-vrata, and Satya-dharma)

ਮੋਹਿਨੀ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਨੂੰ ਕਾਰਤਿਕ-ਵ੍ਰਤ ਛੱਡਣ ਲਈ ਲਲਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਬਦਲੇ ਭੋਗ-ਸੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕਾਮ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਡੋਲਦਾ ਰਾਜਾ ਵੱਡੀ ਰਾਣੀ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਭਗਤੀ-ਪੁੰਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ/ਵਰਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭੇਰੀ-ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਨਿਯਮ ਐਲਾਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸਵੇਰੇ ਜਾਗਣਾ, ਇਕ ਭੋਜਨ, ਲੂਣ-ਖਾਰ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼, ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਆਹਾਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ। ਐਲਾਨ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ (ਬੋਧਿਨੀ) ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਪੂਰਾ ਉਪਵਾਸ, ਹਰਿ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ; ਨਾ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕ ਕਾਇਦੇ ਲਈ ਦੰਡਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਛੂਟਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਪਾਰਣ ਨਾ ਛੁੱਟੇ; ਬੱਚਿਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ, ਗਰਭਵਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ/ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਛੂਟ। ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ ਦੀ ਖਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵ੍ਰਤ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ-ਸਤੁਤੀ—ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ, ਤੱਤ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਟਿਕਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵ੍ਰਤ-ਪਾਲਣ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਨੈਤਿਕ ਧਰਮ ਹੈ।

91 verses

Adhyaya 24

Mohinī-prashna (The Question about Mohinī)

ਰਾਜਾ ਹਰਿਵਾਸਰ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਾਣਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਅਣਭਰੋਸੇਯੋਗ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਮਨਾਹੀ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਵੀ ‘ਨਿਸ਼ਿਧ ਅੰਨ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਫਲ, ਦੁੱਧ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਕੇ, ਖਾਣ ਨਾਲ ਨਰਕ-ਫਲ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਵੇਦਕਰਮੀ ਰੀਤੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਾ ਉਪਵਾਸ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਵਧਰਮ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ—ਤਪੋਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ। ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਵੇਦ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿਤੀ; ਪੁਰਾਣ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਹਨ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਤਿਥੀ-ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਲਈ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੋਹਿਨੀ ਗੌਤਮ ਆਦਿ ਵੇਦਵੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਤ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਪਰਧਰਮ ਬਣ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਰਾਜਕਾਜ ਹੀ ਵ੍ਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਰਕਤ-ਰਹਿਤ ਸੁਵਿਵਸਥਿਤ ਰਾਜ ਹੀ ਸੱਚਾ ਯਜ੍ਞ ਹੈ।

53 verses

Adhyaya 25

Mohinī-ākhyāna: The Trial of Ekādaśī and the King’s Satya-saṅkalpa

ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝਗੜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸੰਮਤ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਅਣਉਚਿਤ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਆਸਰੇ ‘ਵ੍ਰਤ-ਭੰਗ’ ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਵੋ। ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮਰਯਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼; ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਆਤਮਿਕ ਪਤਨ ਹੈ। ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਾ ਸਕਦੇ; ਵ੍ਰਤ-ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਰਕ-ਫਲ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮੋਹਿਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਝੂਠਾ ਕਹਿ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੰਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਂਗਦ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਚਾਈ ਤੇ ਲੋਕ-ਕੀਰਤੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਤੱਕ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਵ੍ਰਤ ਟੁੱਟੇ ਤਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

83 verses

Adhyaya 26

Mohinī-Ākhyāna: Rukmāṅgada’s Refusal to Eat on Harivāsara (Ekādaśī)

ਮੋਹਿਨੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਹਰਿਵਾਸਰ/ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਅੰਨ-ਤਿਆਗ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਕੀਰਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਝੂਠਾ ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ, ਰਾਜ-ਹਾਨੀ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਸਹਿਣੀ ਪਵੇ, ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਵੇ, ਮੌਤ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵ੍ਰਤ ਨਹੀਂ ਤੋੜਾਂਗਾ। ਅਧਿਆਇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਉਪਵਾਸ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਾਹੀ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ, ਕੁਸੰਗ, ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਆਦਿ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਵਾਲੀ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵ੍ਰਤ-ਜਨਿਤ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੇਰੀ ਦੇ ਨਾਦ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਇਸ ਵ੍ਰਤ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਦੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਕੀਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

18 verses

Adhyaya 27

The Account of Kāṣṭhīlā (Kāṣṭhīlā-ākhyāna) within the Mohinī Narrative

ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮਾਂਗਦ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਅਤੇ ਮੋਹਿਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧਸਥ ਬਣ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿਵਾਸਰ/ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਾਪੀ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਿਧ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਵਰਤ ਬਚਾਉਂਦਿਆਂ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸਤਰੀ-ਧਰਮ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪਤਨੀ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ ਕਿ ਪਤੀ ਦੇ ਧਰਮ-ਵਰਤ ਨੂੰ ਥਾਮੇ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਨਾਲ ਨਰਕ ਅਤੇ ਨੀਚ ਜੂਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਪਾਪ, ਭਾਗ ਅਤੇ ਗਰਭਧਾਰਣ ਵੇਲੇ ਮਨੋਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਕਾਸ਼ਠੀਲਾ ਆਪਣਾ ਪੂਰਬ-ਜਨਮ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਅੱਗੇ ਮੰਨਦੀ ਹੈ—ਅਹੰਕਾਰ, ਡਿੱਗੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਘਰ-ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਕਰਮ-ਪਤਨ; ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਅਪਹਰਨ, ਸੌਤਣੀ ਵੈਰ, ਛਲ ਅਤੇ ਆਸন্ন ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਸੰਕਟ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਰੁਕਦਾ ਹੈ; ਏਕਾਦਸ਼ੀ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਤਿਆ-ਵਰਤ ਨੈਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।

155 verses

Adhyaya 28

Kāṣṭhīla-Upākhyāna: Rākṣasī, Spear-Śakti, and Kāśī as Śakti-kṣetra

ਦੌੜਦੇ ਆ ਰਹੇ ਰਾਖਸ਼ ਤੋਂ ਡਰੀ ਰਾਖਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ-ਭਾਲਾ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਰਾਖਸ਼ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਖਸ਼-ਪਤੀ ਦਾ ਪਤਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸੇ ਬਾਰੇ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਮੋਹਿਨੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਲੱਗਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਸਦਾਚਾਰ ਤੇ ਵਿਧੀ-ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਾ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਪਰ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਨਰਥ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ/ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਗਵਿਊਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ੀ ਆਪਣਾ ਪੂਰਵ ਕਰਮ (ਕੰਦਲੀ→ਸ਼ਾਪ→ਰਾਖਸ਼ੀ ਜਨਮ) ਦੱਸ ਕੇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਧਨ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਰਤਨਾਵਲੀ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

90 verses

Adhyaya 29

The Description of Kāśī (Kāśī-māhātmya): Avimukta, Kapālamocana, and Śiva’s Purification

ਕਾਸ਼ਠੀਲ ਕਾਸ਼ੀ/ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਆਗਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਇਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਵੈਸ਼ਣਵ ਖੇਤਰ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿਰ ਦਾ ਛੇਦ, ਕਪਾਲ ਦਾ ਚਿਪਕ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਪਾਪ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮਫਲ ਨਿਯਤ ਭਟਕਣ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ/ਬ੍ਰਹਮਹ੍ਰਦ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਸ਼ਿਵ ਅਨੇਕ ਅਵਤਾਰ-ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਦਾ ਵਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਸ਼ੈਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਸੂਆਂ ਤੋਂ ਬਿੰਦੁਸਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਕਪਾਲਮੋਚਨ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕਪਾਲ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਮਹਿਮਾ—ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਉੱਥੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਇੱਛਾਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਭ—ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਹੈ।

73 verses

Adhyaya 30

Kāṣṭhīlā-Ākhyāna: Ratnāvalī’s Return, Co-wife Dharma, and the Phālguna Propitiation

ਕਾਸ਼ਠੀਲਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਬਚਾਈ ਹੋਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਰਤਨਾਵਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਅਬਾਹੂ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਤੇ ਆ ਕੇ ਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਤਨਾਵਲੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਤਲਪਥ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਣਵਗਿਰਿ ਪਹਾੜ ਤੇ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਬੁੱਧੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਧਰਮੀ ਮਨਸ਼ਾ ਟੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਬਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—‘ਸਹਾਸਨ’ (ਇੱਕੋ ਆਸਨ ਸਾਂਝਾ) ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਰਤਨਾਵਲੀ ਧਰਮਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਤਨਾਵਲੀ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸੌਤਣ-ਵੈਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਲੋਕ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਮੰਨਦੀ ਹੈ—ਫਾਲਗੁਨ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤੋਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤੱਕ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਉਤਸਵ, ਗੀਤ-ਨਾਟਕ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸੁਰਾ, ਮਾਸ, ਲਹੂ ਆਦਿ ਭੇਟ; ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਭ ਅਤੇ ਵਿਆਹੀ ਧਨ ਦੀ ਨੀਤਿਕਥਾ—ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਾਕਕਾਲਿਕੀ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲੱਜਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੁੜ ਮਿਲਣ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤੀ ਦੇ ਧਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਇਸਤਰੀ-ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।

88 verses

Adhyaya 31

The Greatness of the Month of Māgha (Māgha-snāna, Harivāsara, and the Kāṣṭhīlā-Upākhyāna)

ਵਸਿਸ਼ਠ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ਠੀਲਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਧਨ ਰੋਕਣ ਕਾਰਨ ਨਿੰਦਿਤ ਯੋਨੀ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਅਧਮ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ। ਕਾਸ਼ਠੀਲਾ ਮਾਘ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ, ਸੂਰਜੋਦਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਤਃਸਨਾਨ, ਪੁੰਨ ਦੀ ਪੜਾਵਾਰਤਾ (ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕੂਏਂ ਦਾ ਢੋਇਆ ਜਲ ਘੱਟ), ਸਨਾਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਧਰਮ-ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵਿਕਲਪ ਵਿਧੀਆਂ। ਰੋਜ਼ ਤਿਲ-ਸ਼ੱਕਰ ਦਾਨ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਨਾਜ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਹੋਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਮਿਠਾਈ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ/ਹਰਿਵਾਸਰ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ, ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਨਵੇਂ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਬੀਜਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਾਹ-ਸੁਵਰਨ ਦਾਨ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪਾਰਣ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ-ਨਾਸ਼ ਦਾ ਫਲ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਠੀਲਾ ਸੁਲੋਚਨਾ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨਾਂਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਠੀਲਾ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਰਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

60 verses

Adhyaya 32

Saṃdhyāvalī-ākhyāna (Mohinī-parīkṣā; Dvādaśī-vrata-mahattva)

ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਮੰਗ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਦਾਨ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਂਗਦ ਹਰੀ/ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ‘ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ’ ਚੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਿਰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਧਨ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਸੱਚ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਰੋਚਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ/ਪਾਦੋਦਕ ਪਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਨ। ਅਸੁਰ ਬਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਦਾਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਦੰਪਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਤੀ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਸੱਚ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿਗੇਗੀ; ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ, ਸੱਚ ਤੋਂ ਡਿਗਣਾ ਅਧੋਗਤੀ ਹੈ।

69 verses

Adhyaya 33

Dharmāṅgada’s Discourse (Dharmāṅgadopadeśa) in the Mohinī Episode

ਵਸਿਸ਼ਠ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਣੀ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ-ਤਿਆਗ ਜਿਹੀ ਅਸਹਿਣ ਕੀਮਤ ਵੀ ਦੇਣੀ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਛੱਡਣਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਨਰਥ ਹੈ; ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਨਿੱਜੀ ਵਿਪਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਨਿਕਸ਼’ (ਕਸੌਟੀ) ਦਾ ਭਾਵ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਵਰਤ ਦੀ ਪਰਖ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰੀ (ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼) ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਈਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵੀ ਪੁੰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਮੋਹਿਨੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹੋਰ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ; ਉਹ ਦੁਰਲਭ ਆਤਮਿਕ ਧਨ—ਸੁਪੁੱਤਰ, ਗੰਗਾ-ਜਲ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਦੀਖਿਆ, ਹਰੀ-ਪੂਜਾ, ਮਾਘ ਕਰਮ—ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਦਾ ਭੋਜਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ-ਵਧ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਧਰਮਾਂਗਦ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਆਤਮ-ਬਲੀਦਾਨ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੱਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਤੇ ਕੀਰਤੀਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕਦੇ ਭਗਤ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

70 verses

Adhyaya 34

The Vision of the Lord Granted to Rukmangada (Prepared to Slay His Son)

ਵਸਿਸ਼ਠ ਮੋਹਿਨੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਦਾ ਚਰਮ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਹਿਨੀ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਂਗਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਗਲਾ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਛਲਦੇ ਹਨ, ਉਲਕਾਵਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਿਰਣਾਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਆ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸੰਤੋਖ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਧਾਮ/ਸੰਨਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਤਸਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਆਦਿ ਲੇਖਾ-ਪਾਲ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸੋਧਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੰਡ-ਪੁਰਸਕਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਧੀਨ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।

27 verses

Adhyaya 35

Śāpaprāpti (Receiving a Curse) — Mohinī Narrative

ਮੋਹਿਨੀ–ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਯਮ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਲਣ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੈਕੁੰਠ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ/ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਜਿਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੀ ਉਪਮਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਢੰਗ ਦਾ ਸਾਧਨ, ਕਰੁਣਾ, ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸਹੀ ਵਿਧੀ ਬਿਨਾਂ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ ਵੈਸ਼ਾਖ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਮੋਹਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਅਡੋਲ ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵੈਕੁੰਠ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੇਤਨ, ਕਰਜ਼ਾ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅੰਨ/ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਕਣ ਦੇ ਪਾਪ ਬਾਰੇ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਪਸਵੀ/ਪੁਰੋਹਿਤ ਇਸ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਤੇ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਸਮਝ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਲ-ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਚਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੋਹਿਨੀ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ‘ਸ਼ਾਪਪ੍ਰਾਪਤੀ’ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।

88 verses

Adhyaya 36

The Account of Mohinī (Mohinī-upākhyāna)

ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮੋਹਿਨੀ ਦਾ ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੀਵਾਸਰ/ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਦਾ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਕਰਦਿਆਂ—ਪਤੀ ਨਾਲ ਵੈਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੱਕ—ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਵਾਯੂ-ਦੂਤ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਰਕਾਂ ਵਿਚ ਧੱਕਦਾ ਹੈ। ਯਮਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਦੰਡ’ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਨਰਕਵਾਸੀ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ। ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਨਕ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ, ਧਰਮ, ਸੂਰਜ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵੈਕੁੰਠ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕੇਵਲ ਸਾਂਖ੍ਯ ਜਾਂ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸਵਰਗ, ਨਰਕ ਤੇ ਪਾਤਾਲ—ਕਿਤੇ ਵੀ ਮੋਹਿਨੀ ਲਈ ਥਾਂ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ/ਹਰੀਵਾਸਰ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਲਝਦੀ ਹੈ।

61 verses

Adhyaya 37

The Account of Mohinī (Mohinī-kathanam): Ekādaśī Nirṇaya, Daśamī Boundary, and Aruṇodaya

ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਪਾਰਣਾ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਧਾਨ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਣਵ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਸਧਾਰਣ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਸੂਰਜੋਦਯ ਜਾਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ‘ਵੰਡ’ ਜਾਂ ‘ਵੇਧ’ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਿਰਣਯ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਰੁਣੋਦਯ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁਹੂਰਤ ਮੰਨ ਕੇ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਪਾਤੀ ਸੋਧ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੂਰਜੋਦਯ-ਸਪਰਸ਼ੀ ਦਸ਼ਮੀ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ; ਦਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਗਲਤ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੱਸ ਕੇ ਪੰਚਾਂਗ-ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਹਾਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਯਮ ਦੇ ਮਾਨ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੋਹਿਨੀ ਦਾ ਭਸਮ ਹੋਣਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕਮੰਡਲੂ-ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਪੁਨਰਰਚਨਾ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ—ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

47 verses

Adhyaya 38

The Description of the Greatness of the Gaṅgā

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਗੰਗਾ-ਭਕਤੀ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਯਜ੍ਞ, ਯੋਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ‘ਪਰਮ ਗਤੀ’ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੰਗਾ ਸਵੈੰਸਿੱਧ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ, ਸਨਾਨ, ਆਚਮਨ, ਜਲ ਲੈ ਜਾਣਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗੰਗਾ-ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਛੁਹੀ ਹਵਾ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ, ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ/ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਦ੍ਰਵ-ਰੂਪ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨ্নਿਧ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਧਰਤੀ-ਪਾਤਾਲ-ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਗਮਨ, ਕੁਝ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ-ਫਲ, ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਬਾਸੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਵਰਗ, ਗਿਆਨ, ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਹੈ।

63 verses

Adhyaya 39

The Greatness of Bathing in the Ganges (Gaṅgā-snānā-mahātmya)

ਮੋਹਿਨੀ ਕਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਾਰਕ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਗਰੁੜ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਕੁਲ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਤੇ ਵੰਸ਼ਜ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਉੱਧਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ-ਨਾਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ, ਨਰਕਾਸੰਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਸੰਚੇ ਦੇ ‘ਪਿੰਜਰੇ’ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਨੈਮਿਸ਼, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਨਰਮਦਾ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਫਲ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਹਰਿਦੁਆਰ-ਪ੍ਰਯਾਗ-ਸਿੰਧੁ ਸੰਗਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਰ ਬੈਠੇ ਨਾਮ-ਸਤੁਤੀ ਜਾਂ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਗ-ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

49 verses

Adhyaya 40

The Account of the Fruits of Bathing at Particular Sacred Places (Tīrtha-viśeṣa-snāna-phala)

ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਦੇ ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ–ਵਸੁ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ਵਸੁ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਧਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹੱਤਤਾ—ਨਿਰੰਤਰ ਮਾਘ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਇੰਦਰਲੋਕ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ; ਉੱਤਰਾਯਣ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ-ਤਪ (ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਵਿਸੁਵ/ਅਯਨ-ਬਦਲਾਅ, ਅਕਸ਼ਯਾ ਤਿਥੀ, ਮਨਵੰਤਰ-ਯੁਗਾਰੰਭ, ਦੁਲੱਭ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਯੋਗ, ਪਰਵ, ਮਹੋਦਯ-ਅਰਧੋਦਯ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਧਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੰਨ ਦੀ ਵਾਧਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਵਿਂਧ੍ਯ ਖੇਤਰ, ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਤ੍ਰਯ—ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ (ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ), ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਸਾਗਰ-ਸੰਗਮ—ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ, ਕਨਖਲ, ਸੌਕਰ/ਵਰਾਹ-ਸਥਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਕੁਬ੍ਜ, ਕਾਪਿਲ, ਸਰਯੂ–ਗੰਗਾ ਸੰਗਮ ਦਾ ਵੇਣੀਰਾਜ੍ਯ, ਗਾਂਡਵ, ਰਾਮਤੀਰਥ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਚੰਪਕ ਦੀ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਗੰਗਾ, ਕਲਸ਼, ਸੋਮਦ੍ਵੀਪ, ਜਹਨੂ ਸਰੋਵਰ, ਅਦਿਤੀ/ਤਾਰਕ ਤੀਰਥ, ਕਸ਼੍ਯਪ/ਸ਼ਿਲੋੱਚਯ, ਇੰਦਰਾਣੀ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਤੀਰਥ, ਦਕਸ਼-ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਲਈ ਯਜ੍ਞ-ਸਮ ਪੁੰਨ, ਰੋਗ-ਨਾਸ਼, ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੁਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

55 verses

Adhyaya 41

Description of the Rules for Charitable Gifts and Related Rites (Gaṅgā-māhātmya)

ਵਸੁ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ-ਅਵਗਾਹਨ (ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਾਹਿਨੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਸੰਧਿਆ, ਕੁਸ਼ਾ-ਤਿਲ ਸਮੇਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੀ ਐਸੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ ਕਿ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਉੱਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ—ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ‘ਓਂ ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ’ ਅਤੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ‘ਓਂ ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਯ’—ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਕੰਢੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ/ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਿੱਤ ਅਰਪਣ-ਨਿਮੱਜਨ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਅਕਸ਼ਯ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ-ਅਰਪਣ ਵਾਲਾ ਵਰਤ-ਕਲਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਾਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸੂਚੀ—ਘ੍ਰਿਤਧੇਨੂ, ਗੋਦਾਨ, ਸੋਨਾ, ਭੂਮੀਦਾਨ (ਨਿਵਰਤਨ ਮਾਪ), ਗ੍ਰਾਮਦਾਨ, ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਬਾਗ਼ ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਉਣਾ—ਅਤੇ ਹਰ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ, ਸ਼ਿਵਲੋਕ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ, ਇੰਦਰਲੋਕ, ਗੰਧਰਵਲੋਕ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

73 verses

Adhyaya 42

Procedure for the Guḍa-dhenū (Jaggery-Cow) Gift; Ten Dhenu-dānas; Yearlong Gaṅgā Worship and Darśana

ਮੋਹਿਨੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ ਗੁੜ-ਧੇਨੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਧੇਨੂ-ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਪਿਛੋਕੜ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਜਾਣੂ ਵਸੁ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਭੂਮੀ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਗੋਬਰ-ਲੇਪਨ, ਕੁਸ਼ਾ ਵਿਛਾਉਣਾ, ਪੂਰਬ-ਮੁਖ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ, ਗੁੜ ਦੀ ਗਾਂ ਤੇ ਵੱਛੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ, ਤੋਲ-ਮਾਪ, ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਦਾਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ। ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸਰੂਪ ਗੌ ਮਾਤਾ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਮੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਸ ਧੇਨੂ-ਦਾਨ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਗੁੜ, ਘੀ, ਤਿਲ, ਪਾਣੀ, ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ, ਸ਼ੱਕਰ, ਦਹੀਂ, ਰਤਨ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਧੇਨੂ। ਅੱਗੇ ਧੇਨੂ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਯਨ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ, ਯੁਗ/ਮਨਵੰਤਰ ਆਰੰਭ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਚੌਲ, ਦੁੱਧ, ਪਾਇਸ, ਸ਼ਹਿਦ, ਘੀ, ਮਿਠਾਈਆਂ, ਧਾਤਾਂ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੋਕਤ ਨਮਸਕਾਰ-ਮੰਤਰ। ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸਾਲ-ਭਰ ਦਾ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੇ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਕਾਮਨਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗ-ਫਲ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼।

45 verses

Adhyaya 43

Pūjādi-kathana — Gaṅgā Vratas, Tenfold Worship, Stotra, and Mokṣa on the Riverbank

ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਸੂ, ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲੱਭਦੀ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ‑ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਵਰਤ‑ਪੂਜਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਯਮ, ਨਕਤ‑ਭੋਜਨ, ਗੰਗਾ‑ਤਟ ਉੱਤੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵਰਤ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ), ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਫੁੱਲ‑ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ, ਗੋ‑ਦਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਆਹਾਰ‑ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਮੌਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੇਠ ਸ਼ੁਕਲ ਦਸਮੀ (ਹਸਤਾ ਨਕਸ਼ਤਰ) ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਸਮੇਤ ‘ਦਸਵਿਧ’ ਗੰਗਾ‑ਪੂਜਾ, ਤਿਲ‑ਜਲ ਅਰਘ, ਪਿੰਡ‑ਦਾਨ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵਿਕਲਪ (ਧਾਤੂ/ਮਿੱਟੀ/ਆਟੇ ਦਾ ਚਿੱਤਰ), ਜਲਚਰ ਨਿਵੇਦਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ‑ਅਭਿਮੁਖ ਗੰਗਾ ਰਥਯਾਤਰਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਹ‑ਬਾਣੀ‑ਮਨ ਦੇ ਦਸ ਪਾਪ ਗਿਣਾ ਕੇ ਇਸ ਕਰਮ ਅਤੇ ਦਸ਼ਹਰਾ ਮੰਤ੍ਰ‑ਜਪ ਨਾਲ ਪਾਪਨਾਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਲੰਮਾ ਗੰਗਾ‑ਸਤੋਤਰ ਰੋਗ‑ਸ਼ਮਨ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ‑ਲਯ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ‑ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਭੇਦ, ਉਮਾ‑ਗੰਗਾ ਏਕਤਾ, ਗੰਗਾ‑ਤਟ ਤੇ ਮਰਨ/ਸਿਮਰਨ/ਅਸਥੀ ਵਿਸਰਜਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼‑ਧਰਮ, ਤੀਰਥ‑ਸੀਮਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ‑ਗ੍ਰਹਣ ਨਿਸ਼ੇਧ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

130 verses

Adhyaya 44

The Greatness of Gayā (Gayā-Māhātmya)

ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਗਿਆ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆ ਪਰਮ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ; ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਗਿਆ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਫਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਯਾਸੁਰ ਦੀ ਕਥਾ—ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ‘ਗਦਾਧਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਨਿਧੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਪਿੰਡਦਾਨ, ਸਨਾਨ ਦੇ ਫਲ—ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ/ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਾ ਗਿਆ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਵੀਚੀ/ਵੀਚੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪਾਪੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਯਮ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲਈ ਗਿਆ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਕਸ਼ਯਵਟ, ਧਰਮਪ੍ਰਿਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਹਮਾਰਣ੍ਯ, ਨਿਃਕਸ਼ੀਰਾ, ਮਾਨਸ, ਧੇਨੁਕ, ਗ੍ਰਿਧ੍ਰਵਟ, ਫਲਗੂ, ਬ੍ਰਹਮਸਰੋਵਰ ਆਦਿ ਉਪਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ—ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਉਤਥਾਨ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

92 verses

Adhyaya 45

The Procedure for Offering Piṇḍa (Funerary Rice-balls) — Gayā-māhātmya

ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਤਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ/ਪ੍ਰਭਾਸੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੈਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਿਆ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਕਠੋਰ ਵਿਧੀ—ਪ੍ਰਭਾਸੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਮ/ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਵਾਨਾਂ ਲਈ ਬਲੀ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਿੰਡ-ਕ੍ਰਮ: ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਵੀਤ, ਦੱਖਣਮੁਖ ਆਸਨ, ਕਵ੍ਯਵਾਹਨ-ਅਨਲ-ਸੋਮ-ਯਮ-ਆਰ੍ਯਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤਿਲੋਦਕ, ਜੌ/ਤਿਲ/ਘਿਉ/ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਠੀਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ, ਅਤੇ ਦੰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝਾ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਮਨਾਹੀ। ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਪਿੰਡ ਲਈ ਕਈ ਭੋਜਨ-ਮਾਧਿਅਮ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਤੇ ਤਿਰ੍ਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਅਕਾਲ/ਪੀੜਤ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੱਕ ਅਰਪਣ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰੇਤ ਪਹਾੜ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ, ਪੰਚਤੀਰਥ, ਉੱਤਰ/ਦੱਖਣ ਮਾਨਸ (ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ), ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਗੂ ਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਗਦਾਧਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ/ਮਤੰਗ ਟੈਂਕ—ਇਹ ‘ਦੂਜੇ ਦਿਨ’ ਦਾ ਕਰਮ-ਸਮੂਹ ਹੈ।

105 verses

Adhyaya 46

The Greatness of Offering Piṇḍas at Viṣṇvādipada (Viṣṇupada) — Gayā Śrāddha Procedure and Fruits

ਗਯਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦਾ ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਯਾ-ਸੰਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਸਰਸ/ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਪਿੰਡ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕੂਏਂ ਤੇ ਯੂਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯੂਪ ਕੋਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਏ ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਦੇਣਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਮੋਚਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਮਬਲੀ ਅਤੇ ਦਿਗਬਲੀ (ਕੁੱਤੇ-ਕਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਅਰਪਣ ਸਮੇਤ) ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਫਲਗੂਤੀਰਥ, ਗਯਾਸ਼ਿਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁਪਦ ਜਾ ਕੇ ਸਾਪਿੰਡੀਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੁਪਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਪਰਸ਼-ਪੂਜਨ ਮਾਤਰ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਪਿਤ੍ਰਤਾ-ਸੰਦੇਹ, ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ—ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਠੀਕ/ਗਲਤ ਢੰਗ (ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ) ਅਤੇ ਸਥਾਨ-ਮਹਿਮਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਰਜ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਪਾਦ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਜਪੇਯ, ਰਾਜਸੂਯ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ-ਤੁਲ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਗਦਾਲੋਲਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ-ਪਾਦ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਾ-ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਸਾਪਿੰਡ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

58 verses

Adhyaya 47

Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā): Gadālola, Akṣayavaṭa, and the Śrāddha Circuit for Pitṛ-Liberation

ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਗਯਾ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਯਾਤਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਗਡਾਲੋਲਾ (ਗਦਾ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ) ਦੇ ਸ਼ੁੱਧਿ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅਕਸ਼ਯਵਟ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰ ਵੱਲ ‘ਪ੍ਰੇਰਿਤ’ ਕਰਨ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ-ਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਵਟ ਦੀ ਸਤੋਤਰ-ਸਮਾਨ ਵੰਦਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਣਕਥਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਹੇਤੀ ਅਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਗਡਾਲੋਲਾ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗਯਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ—ਨਦੀਆਂ, ਸੰਗਮ, ਕੁੰਡ, ਪੈਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ, ਗਾਇਤਰੀ/ਸਾਵਿਤਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਧਾਮ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਸਮ ਪੁੰਨ, 7×3 ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ/ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ/ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ ਹੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਹਨ; ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ-ਕਾਰਕ ਆਚਰਣਾਂ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਅਤੇ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਪਾਠ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਯਸ਼, ਦੀਰਘਾਯੁ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

95 verses

Adhyaya 48

The Greatness of Kāśī (Kāśī-māhātmya) and Avimukta’s Liberative Power

ਮੋਹਿਨੀ ਗਯਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਸਾਰ, ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ, ਗੋਹਤਿਆ, ਗੁਰੂਤਲਪਗਮਨ, ਨਿਆਸ-ਚੋਰੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਵਸਣ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ, ਡਰ-ਸ਼ੋਕ ਮਿਟਦੇ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ, ਅੰਦਰੂਨੀ ‘ਨਾਡੀਆਂ’ (ਇਡਾ–ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ) ਨੂੰ ਵਰੁਣਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਭਾਗਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ) ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ/ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਯੋਗਪੀਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਪਾਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।

89 verses

Adhyaya 49

Tīrtha-yātrā-varṇana (Description of Pilgrimage to the Sacred Fords)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸੂ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤ/ਕਾਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ—ਨਾਮਵਾਲੇ ਲਿੰਗ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸਥਾਨ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਗਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਚਤੁਰਮੁਖ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਦੇਹ ਝੀਲ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗੋਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਾਰਕ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਭੇਦ (ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਹਸਤੀਪਾਲੇਸ਼ਵਰ) ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਿਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੰਟਾਕਰਣੀ ਸਰੋਵਰ, ਦੰਡਖਾਤ ਵਿੱਚ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਉੱਧਾਰ, ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਸਾਚ-ਮੋਚਨ, ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਜਾਗਰਣ, ਅਤੇ ਮਣਿਕਰਣੀ/ਮਣਿਕਰਣਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਕੁੱਕੜ ਦੇ ਸ਼ਕੁਨ ਨਾਲ ‘ਅਵਿਮੁਕਤਤਾਰ’ ਤੇ ‘ਵਿਮੁਕਤ’ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹਿ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਨਾਨ-ਸੰਧਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਰੁਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕੈਵਲ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

75 verses

Adhyaya 50

The Greatness of Kāśī (Avimukta): Pilgrimage Calendar, Yātrā-Dharma, and the Network of Śiva-Liṅgas

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸੂ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ‘ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ’ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਮਕੁੰਡ, ਰੁਦ੍ਰਾਵਾਸ, ਪ੍ਰਿਯਾਦੇਵੀ-ਕੁੰਡ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਕੁੰਡ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸਰੋਵਰ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਕਪਾਲਮੋਚਨ, ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਾਤਰਾ-ਧਰਮ—ਅੰਨ-ਫੁੱਲਾਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਕਲਸ਼ ਦਾਨ, ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਗੌਰੀ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਫਲ, ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਸੰਵਰਤਾ/ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ, ਸ਼ਿਵਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਪੰਚਗੌਰੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਵਿਨਾਇਕ ਦਰਸ਼ਨ ਕ੍ਰਮ (ਢੁਣਢੀ, ਕਿਲ, ਦੇਵਿਆ, ਗੋਪ੍ਰੇਕਸ਼, ਹਸਤੀ-ਹਸਤਿਨ, ਸਿੰਦੂਰੀਆ) ਅਤੇ ਵਡਵਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਲੱਡੂ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੰਡਿਕਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ੍ਰੋਤਾ/ਮੰਦਾਕਿਨੀ/ਮਤਸ੍ਯੋਦਰੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਗਮਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਦੇਸ਼ਵਰ, ਕਪਾਲਮੋਚਨ, ਓੰਕਾਰੈਸ਼ਵਰ (ਅ-ਉ-ਮ ਤੱਤਵ), ਪੰਚਾਇਤਨ, ਗੋਪ੍ਰੇਕਸ਼ਕ/ਗੋਪ੍ਰੇਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰ, ਕਪਿਲਾ-ਹ੍ਰਦ, ਭਦ੍ਰਦੋਹ, ਸਵਰਲੋਕੇਸ਼ਵਰ/ਸਵਰਲੀਲਾ, ਵਿਆਘ੍ਰੇਸ਼ਵਰ/ਸ਼ੈਲੇਸ਼ਵਰ, ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਜੰਬੁਕ-ਵਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਪਾਪਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

70 verses

Adhyaya 51

Kāśī-māhātmya: Avimukta Gaṅgā and the Pañcanada Tīrtha

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ/ਵਾਰਾਣਸੀ) ਅਤੇ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਗੰਗਾ ਪਰਮ ਤਾਰਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਉੱਥੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਅਤੇ ਮਾਘ ਵਿੱਚ), ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਵਰੁਣਾ–ਅਸੀ–ਜਾਹਨਵੀ ਸੰਗਮ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਚਨਦ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਗਾਈ ਗਈ—ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਨਦਾ/ਧੂਤਪਾਪ/ਬਿੰਦੂ-ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਤਰਪਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਮਾਘ-ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸੁਣਨ/ਪੜ੍ਹਨ/ਪਾਠ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ—ਸੱਚੇ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ, ਪਰ ਕਪਟੀ, ਗੁਰੂ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ/ਗੌ-ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਿੰਦਨੀਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

49 verses

Adhyaya 52

Puruṣottama-māhātmya (The Greatness of Puruṣottama Kṣetra)

ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਵਸੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ ਦੱਸੋ। ਵਸੂ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਉਤਕਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਗੁਪਤ, ਰੇਤ-ਢੱਕੇ, ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਅਤੇ ਦਸ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ’ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਸੰਗਮ ਹੈ; ਤੀਰਥਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਫਲ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਗੁਣ, ਯੋਗ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਖੋਜ, ਖੇਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ (ਬਲਰਾਮ), ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਭਦਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਪੰਚ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੋਹਿਨੀ ਪੁਰਾਤਨ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੂਰਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਵਸੂ ਸੁਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ, ਕੇਸ਼ਵ ਧਾਮ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਯਮ ਇੰਦਰਨੀਲਮਣੀ-ਰੂਪ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਵੇਤਲੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੇਤ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਵੇਤ-ਮਾਧਵ, ਸ੍ਵਰਗਦ੍ਵਾਰ, ਨਰਸਿੰਹ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਨੰਤ-ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਮੁੰਦਰ-ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਪੰਚ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਪੁੰਨ ਆਦਿ ਅਗਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

98 verses

Adhyaya 53

The Glory of Puruṣottama (Puruṣottama-māhātmya): Indradyumna’s Praise and the Origins of Sacred Images

ਮੋਹਿਨੀ ਵਸੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਮਾਧਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ? (1–3)। ਵਸੂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਜਣਯੋਗ ਵਿਗ੍ਰਹ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਘੋਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਰਾਜ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ (4–6)। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪੱਥਰ/ਲੱਕੜ/ਧਾਤੂ ਦੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਐਸੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ (7–8)। ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਤੋਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੋਖਸ਼ਦਾਤਾ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ-ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ-ਅਨਿਰੁੱਧ, ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ-ਵਰਾਹ ਆਦਿ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ (9–19)। ਉਹ ਹਰਿ ਦੀ ਭੇਦਾਤੀਤ ਏਕਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ (20–30)। ਫਿਰ ਸਤੁਤੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜੀਵ ਦੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜਨਮ, ਕਰਮ-ਬੰਧਨ, ਨਰਕ-ਸੁਰਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਗ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ (31–68)।

69 verses

Adhyaya 54

Kāruṇya-stotra Phalaśruti; Dream-Darśana of Vāsudeva; Manifestation and Pratiṣṭhā of Jagannātha, Balabhadra (Ananta), and Subhadrā

ਮੋਹਿਨੀ–ਵਸੁ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਕਾਰੁਣ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਸਤੋਤ੍ਰ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਜਗੰਨਾਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿੱਤ ਸਤਵਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੋਖ਼ਸ਼, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਵਰਗੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਹਨ: ਨਾਸਤਿਕ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਅਤੇ ਭਕਤੀਹੀਨ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਦਾਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਦਾਨ ਸਦਾਚਾਰੀ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਗਰੁੜਾਰੂੜ ਅਸ਼ਟਭੁਜ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰੁੱਖ ਲੱਭਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਗ੍ਰਹ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਘੜਤ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰੂਪ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਜਗੰਨਾਥ), ਸ਼ੁੱਧ-ਸ਼ਵੇਤ ਹਲਧਰ ਅਨੰਤ/ਬਲਭਦਰ, ਅਤੇ ਸੁਵਰਨਵਰਣ ਸੁਭਦਰਾ, ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਰਾਜ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਸਮ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ, ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਬਹੁਤ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਧਰਮਮਈ ਰਾਜਕਾਜ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਇਹੀ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਹੈ।

126 verses

Adhyaya 55

Glory of Puruṣottama: Pañcatīrthī Observance and Narasiṃha Worship

ਮੋਹਿਨੀ ਤੇ ਵਸੁ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੰਨ-ਕਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੇਠ ਮਹੀਨਾ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ; ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਠੋਰ ਤਪ (ਲੰਮਾ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ-ਤਪ ਵੀ) ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਸੁ ਪੰਚਤੀਰਥੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯਾਤਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ, ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅਘੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਖ਼ਿਮਾ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ—ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ। ਅੱਗੇ ਕਲਪਵਟ (ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ) ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੇ ਸਤੁਤੀ, ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼; ਸੰਕਰਸ਼ਣ (ਬਲਰਾਮ), ਸੁਭਦਰਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ‘ਜਯ’ ਸਤੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਵਰਨਨ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ। ਗ੍ਰੰਥ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ-ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਵੇਦ, ਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਸਮੂਹ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਕੁਲ-ਉੱਧਾਰ ਸਮੇਤ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਧੀ, ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਸ਼ਰਨ; ਸਾਦੇ ਉਪਚਾਰ, ਕਵਚ/ਅਗਨਿਸ਼ਿਖਾ ਜਪ, ਉਪਵਾਸ, ਹੋਮ, ਰੱਖਿਆ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼, ਸੰਕਟ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

134 verses

Adhyaya 56

Puruṣottama-kṣetra Māhātmya: Śveta-Mādhava & Matsya-Mādhava; Mārkaṇḍeya-tīrtha Mārjana and Bath Liturgy

ਵਸੂ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਵੇਤ-ਮਾਧਵ ਦਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਰੂਪ-ਵਰਨਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਵੇਤਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਤਸ੍ਯ-ਮਾਧਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਤਸ੍ਯਾਵਤਾਰ ਦੇ ਜਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰ ਪੂਜਾ ਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਜੇਯਤਾ, ਰਾਜ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਧੀ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਮਾਰਜਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜੇਠ ਪੂਰਨਿਮਾ (ਜੇਠਾ ਨਕਸ਼ਤਰ) ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੇਂ, ਕਲਪਵਟ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਵਚ, ਆਤਮ-ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥਰਾਜ ਲਈ ਸਨਾਨ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਘਮਰਸ਼ਣ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ, 108 ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਵਿਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਦੇਵ-ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤ੍ਰ ਅਰਪਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

69 verses

Adhyaya 57

The Greatness of Puruṣottama (Aṣṭākṣarī Maṇḍala-Pūjā and Nyāsa)

ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚੌਕੋਰ ਆਵਰਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਆਚਮਨ ਤੇ ਵਾਣੀ-ਸੰਯਮ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਧਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਸ਼/ਰ ਵਰਣ-ਭਾਵਨਾ, ਸਿਰ ਦੇ ਚੰਦਰਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਏਕਾਰ-ਨਿਆਸ; ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਨਾਨ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ‘ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਨਿਆਸ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੰਚਾਂਗ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗ, ਕਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ (ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ) ਦਾ ਦੇਹ-ਵਿਆਪੀ ਚਿੰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਨਾਮ ਰੱਖ ਕੇ ਸੂਰਜ–ਚੰਦ੍ਰ–ਅਗਨੀ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ-ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਮਤਸ੍ਯ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਮਧੁਪਰਕ, ਆਚਮਨੀਯ, ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗੰਧ, ਉਪਵੀਤ, ਦੀਪ, ਧੂਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹਨ; ਦਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵ੍ਯੂਹ/ਅਵਤਾਰ ਨਿਆਸ, ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ-ਸ਼ਾਰੰਗ, ਖੜਗ, ਤੂਣੀਰ, ਗਰੁੜ ਆਦਿ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲ-ਲੋਕਾਧਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਵਾਹਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਪ-ਗਿਣਤੀ (8/28/108), ਮੁਦਰਾ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਕਸ਼ੈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਹਰੀ-ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਅਗਿਆਨ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।

59 verses

Adhyaya 58

Description of the Origin of the Cosmic Egg (Brahmāṇḍa) and the Ocean as King of Tīrthas

ਮੋਹਿਨੀ–ਵਸੂ ਸੰਵਾਦ (ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਕਥਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਵਸੂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ, ‘ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ’ ਵਜੋਂ ਸਾਗਰ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਸਨਾਨ, ਫਿਰ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ। ਰਾਮ–ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ–ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਸਮ ਪੁੰਨ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼, ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਣ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਅਯਨ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਯੁਗ/ਮਨਵੰਤਰ ਆਰੰਭ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ, ਆਸ਼ਾਢ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਤੇ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਸੂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਨਦੀਆਂ, ਸਰੋਵਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਨਿਨਾਨਵੇਂ ਕਰੋੜ’ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਖਾਰੇਪਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ-ਰੂਪ, ਰਾਧਿਕਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸਮੁੰਦਰ ਕਸ਼ਾਰ-ਸਰੂਪ ਬਣਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਖ੍ਯ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣ-ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਾਟ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਹੈ।

68 verses

Adhyaya 59

The Greatness of Puruṣottama (Goloka-tattva and Rādhā–Kṛṣṇa Upāsanā)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਸ਼ੁੱਧ-ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ; ਉਹ ਗੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਅੰਤਰ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ-ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੋਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ (1–5)। ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ, ਗਾਂਵਾਂ, ਗੋਪ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੋਲੋਕ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਤੱਤਵ-ਪਛਾਣ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (3–5)। ਫਿਰ ਤੇਜੋਮਯ ਦਰਸ਼ਨ—ਯੁਵਕ ਸ਼ਿਆਮ, ਵੇਣੁਧਰ, ਦੋ-ਭੁਜਾ ਪ੍ਰਭੂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਤੇ ਰਾਧਾ ਵਿਹਾਜਮਾਨ। ਰਾਧਾ ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ (6–9)। ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਅਵਰਨਨੀਯ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਉੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਧਿਆਨ-ਮਾਰਗ, ਪਰ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਚਤੁਰਭੁਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮੀ–ਸਨਤਕੁਮਾਰ–ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ–ਨਾਰਾਇਣ–ਬ੍ਰਹਮਾ–ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਨਾਰਦ ਤੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ (10–21)। ਅੱਗੇ ਲੀਲਾ-ਤੱਤਵ, ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ (ਰਾਧਾ=ਲਕਸ਼ਮੀ/ਸਰਸਵਤੀ/ਸਾਵਿਤਰੀ; ਹਰੀ=ਦੁਰਗਾ), ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਤੀ/ਪਾਰਵਤੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨੇਤੀ ਨੇਤੀ’ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ—ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦੇ ਭੇਦ, ਪ੍ਰਗਟ ਮੰਤਰ-ਵਿਧਾਨ, ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ, ਵੈਸ਼ਨਵ-ਸਨਮਾਨ, ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਉਤਸਵ-ਵ੍ਰਤ ਆਚਰਨ (22–48)।

49 verses

Adhyaya 60

Abhiṣeka (Consecratory Bathing Rite)

ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਸਰੋਵਰ (ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਤੀਰਥ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਆਚਮਨ, ਹਰਿ-ਸਮਰਣ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਤਰਪਣ, ਵਾਣੀ-ਸੰਯਮ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਫਲ ਵਜੋਂ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ-ਸਮ ਪੁੰਨ, ਪਿਤ੍ਰ-ਉੱਧਾਰ, ਸਵਰਗ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕਲ ਦਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਉਤਸਵ-ਕਾਲ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕਰਮ ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦਸ਼ਹਰਾ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ, ਪੂਰਨਿਮਾ (ਪੰਚਦਸ਼ੀ) ਦਰਸ਼ਨ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਦਾ ਚੰਦਨ-ਲੇਪਨ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਨ ਦਾ ਝੂਲਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਨਦੀਆਂ-ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮੰਡਪ, ਸੰਗੀਤ-ਵਾਜੇ, ਵੈਦਿਕ ਘੋਸ਼, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

77 verses

Adhyaya 61

Description of the Fruits of Pilgrimage to Puruṣottama-kṣetra

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਮੋਹਿਨੀ/ਸੁਪ੍ਰਭਾ/ਨੰਦਿਨੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸਤੁਤੀ—ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯਗਣ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਭਦਰਾ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ‘ਜਯ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ, ਮਤਸ੍ਯ-ਕੂਰਮ-ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ-ਸ਼ੰਖ-ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਤੁਲਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮੰਡਪ ਦੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਤ੍ਰਯ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਰਾਮ-ਸੁਭਦਰਾ) ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਗੋਦਾਨ, ਕਨਿਆਦਾਨ, ਸੋਨੇ ਸਮੇਤ ਭੂਦਾਨ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾਵਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਬਚੇ ਜਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਬਾਂਝਪਨ, ਰੋਗ, ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ, ਰਾਖਸ਼ਸ-ਗ੍ਰਹਣ ਆਦਿ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ-ਅਭਿਮੁਖ ਗਮਨ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ: ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ, ਸੂਰਜ-ਜਪ, ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘੀ-ਦੁੱਧ-ਸ਼ਹਿਦ/ਚੰਦਨ-ਜਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਪੂਜਾ, ਬਾਰਾਂ ਦੀਵੇ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਪ੍ਰਣਾਮ, ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ, ਮੰਡਪ/ਮੰਡਲ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਜਾਗਰਣ; ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ, ਗਾਂ-ਸੋਨਾ-ਬਰਤਨ ਦਾਨ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵਿਦਾਈ ਕਰਮ। ਫਲ—ਅਨੇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਪ-ਕਾਲ ਵਾਸ, ਫਿਰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਯੋਗ ਤੇ ਕੈਵਲ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ।

104 verses

Adhyaya 62

Tīrtha-vidhi (Procedure for Holy Places) — Prayāgarāja-māhātmya

ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਪਹਿਲਾਂ ਸਧਾਰਣ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਦਾਨ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਨੇਕ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦੇਹਕ ਨੇੜੇ ਹੋਣਾ (ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ) ਭਗਤੀ ਬਿਨਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ। ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ-ਲੋਭ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਤਿਤਿਕਸ਼ਾ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ। ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਣੇਸ਼-ਪੂਜਾ, ਦੇਵ-ਪਿਤ੍ਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਾਧੂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ-ਤਰਪਣ ਦੀ ਰੀਤ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ੌਚ-ਪਰਿਹਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੇ ਗਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ—ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਨ, ਕਾਰਪਟੀ ਵੇਸ਼, ਦਾਨ/ਉਪਹਾਰ ਨਾ ਲੈਣਾ। ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ ਸਵਾਰੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਸ਼-ਪੁੰਨ ਦਾ ਤਾਰਤਮ੍ਯ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਨ ਤੇ ਕਸ਼ੌਰ ਦਾ ਭੇਦ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ-ਵਿਸ਼ਾਲਾ-ਵਿਰਜਾ-ਗਿਆ ਆਦਿ ਅਪਵਾਦ, ਗੰਗਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜਲ-ਭੂਮੀ-ਅਗਨੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

56 verses

Adhyaya 63

Prayaga-mahatmya (Glory of Prayaga and the Magha Bath at Triveni)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸੂ ਮੋਹਿਨੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਸੰਮਤ ਪ੍ਰਯਾਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਮਾਘ-ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਸਥਾਨ, ਸੰਗਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਦੁਰਲਭ ਵੇਣੀ/ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ (ਗੰਗਾ–ਯਮੁਨਾ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਸਵਤੀ) ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਨਾਨ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਮੌਨ ਆਦਿ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ-ਸਥਾਨ (ਘਰ ਦਾ ਗਰਮ ਪਾਣੀ, ਤਲਾਬ, ਨਦੀ, ਮਹਾ-ਸੰਗਮ) ਅਤੇ ਕਾਲ (ਮਕਰ-ਮਾਘ) ਮੁਤਾਬਕ ਫਲ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗ-ਖੇਤਰਮੰਡਲ ਪੰਜ ਯੋਜਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ, ਹੰਸਪ੍ਰਤਾਪਨ, ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧਿਕ, ਰਿਣਮੋਚਨਕ, ਅਗਨਿ-ਤੀਰਥ, ਨਰਕ-ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਉਪਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ, ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਆਚਾਰ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਦਾਨ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਗੋ-ਦਾਨ—ਅਤੇ ਚੂੜਾਕਰਮ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਘ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਯਾਗ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉਚਾਰਣ ਹੈ।

175 verses

Adhyaya 64

The Determination of the Extent of the Sacred Field and Related Matters (Kurukṣetra Māhātmya)

ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਪਰਮ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਪਾਪ ਹਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਦੱਸ ਕੇ ਚਾਰ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਸਾਧਨ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ, ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ, ਅਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ। ਬ੍ਰਹਮਸਰ, ਰਾਮਹ੍ਰਦ ਅਤੇ ਰਾਮਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਕੁਰੂਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ/ਸ਼ਿਆਮੰਤਪੰਚਕ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਨਾਨ, ਉਪਵਾਸ, ਦਾਨ, ਹੋਮ, ਜਪ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਅਖੰਡ ਫਲ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪੁਨਰਾਗਮਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਯਕਸ਼ ਰਖਵਾਲੇ ਸੁਚੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ।

33 verses

Adhyaya 65

Description of the Pilgrimage to the Sacred Tīrthas (Kurukṣetra-yātrā-krama)

ਮੋਹਿਨੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਜੰਗਲਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਮਾਰਗ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਵਸੂ ਸੁਚੱਜੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਵਨ (ਕਾਮ੍ਯਕ, ਅਦਿਤਿਵਨ, ਵਿਆਸਵਨ, ਫਲਕੀਵਨ, ਸੂਰ੍ਯਵਨ, ਮਧੁਵਨ, ਸੀਤਾਵਨ) ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਪਾਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਯਕਸ਼ ਰੰਤੁਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਵਿਮਲ/ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ, ਪਾਰਿਪਲਵ, ਪૃਥਿਵੀ-ਤੀਰਥ, ਦਕਸ਼-ਆਸ਼ਰਮ (ਦਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰ), ਸ਼ਾਲਕਿਨੀ, ਨਾਗ-ਤੀਰਥ, ਪੰਚਨਦ, ਕੋਟਿ-ਤੀਰਥ/ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ, ਅਸ਼ਵਿ-ਤੀਰਥ, ਵਰਾਹ-ਤੀਰਥ, ਸੋਮ-ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਨਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਪੂਜਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਤੀਰਥਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਰਾਜਸੂਯ, ਸੋਮਯਜ্ঞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਹਿ ਕੇ ਚੈਤਰ ਦੇ ਆਚਾਰ, ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਕਨਿਆਦਾਨ, ਪਿਤ੍ਰਪੱਖ/ਮਹਾਲਯ ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ-ਦਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ; ਸਥਾਣੂ-ਤੀਰਥ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

136 verses

Adhyaya 66

The Greatness of Haridvāra (Gaṅgādvāra-māhātmya)

ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ (ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ) ਦਾ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਦ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਗੰਗਾ ਲਾਕਾਨੰਦਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭੂਮੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸੰਕਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਬਹਿਸਕਾਰ, ਸਤੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ, ਉਸ ਦਾ ਦੇਹਤਿਆਗ; ਉਸੇ ਥਾਂ ਸਨਾਨ ਤੇ ਤਰਪਣ ਦਾ ਮਹਾ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਉਪਤੀਰਥ—ਹਰਿਤੀਰਥ (ਹਰਿਪਾਦ), ਤ੍ਰਿਗੰਗਾ, ਕਨਖਲ, ਜਹਨੂਤੀਰਥ, ਕੋਟੀਤੀਰਥ/ਕੋਟੀਸ਼, ਸਪਤਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਆਸ਼ਰਮ, ਆਵਰਤ, ਕਪਿਲਾ ਸਰੋਵਰ, ਨਾਗਰਾਜ ਤੀਰਥ, ਲਲਿਤਕਾ, ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਤੀਰਥ, ਭੀਮਸਥਲ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤ-ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਕੁੰਭ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੂਰਜ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ/ਮਹਾਵਾਰੁਣਕ ਵਰਗੇ ਦੁਰਲਭ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਤਕਾਰ, ਅਤੇ ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ, ਪਾਠ, ਗੰਗਾ-ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਜਪ, ਪੁਰਾਣ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਲਿਖਤ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪੁੰਨ-ਲਾਭ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

57 verses

Adhyaya 67

Badarikāśrama-māhātmya: The Five Śilās, Tīrthas, and the Path of Liberation

ਵਸੁ ਤੇ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਬਦਰੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹਰਿ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਨੀ/ਵਹਨੀ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਦਾਹ, ਨਾਰਦੀ ਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਨਾਰਦ-ਕੁੰਡ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਪੰਚਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਪੁਨਰਾਗਮਨ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਵੈਨਤੇਯ-ਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਵੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਵਾਰਾਹੀ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਅਵਤਾਰ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਦੁਰਗਤੀ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ਿਲਾ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਪੂਰਵ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸ਼ਿਲਾ-ਪੂਜਾ (ਵੈਸ਼ਾਖ/ਕਾਰਤਿਕ) ਰਾਹੀਂ ਸੁਲਭ। ਕਪਾਲਮੋਚਨ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ-ਜਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਬਦਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਠ, ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਰਹਿਤਤਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

83 verses

Adhyaya 68

Kāmodākhyāna (Glory of the Kāmodā Sacred Place)

ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵਸੁ ਗੰਗਾ-ਕੰਢੇ ਦੇ ‘ਕਾਮੋਦਾ’ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਖੀਰਸਾਗਰ-ਮਥਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਚਾਰ ‘ਕੰਨਿਆ-ਰਤਨ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਰਮਾ, ਵਾਰੁਣੀ, ਕਾਮੋਦਾ ਅਤੇ ਵਰਾ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਲੈ ਗਏ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਹਧਰਮਣੀ ਬਣੀ। ਦੇਵਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕਾਮੋਦਾ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਮਗਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾਵਾਨ ਦੇਵੀ ਕਾਮੋਦਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੌਖੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਆਨੰਦ-ਅੰਸੂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੀਲੇ ‘ਕਾਮੋਦ’ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ। ਤੀਰਥ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇੱਕ ਸਾਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤਰ-ਜਪ, ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਖਾਤ ਦਰਸ਼ਨ। ਚੈਤਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਤੇ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

26 verses

Adhyaya 69

Kāmākṣā-māhātmya (Glory of Kāmākṣā) with Siddhanātha Account

ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਕਥਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਹਿਨੀ ਕਾਮਾਕ੍ਸ਼ਾ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਕ੍ਸ਼ਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਵਰਤ-ਸਮਾਨ ਵਿਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਨਿਵਾਸ; ਇਸ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਡੋਲ ਧੀਰਜ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ, ਡਰ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਰੁਕਾਵਟ। ਫਿਰ ਪਾਰਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਸਿੱਧਨਾਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਪਤ, ਪਰ ਕਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਮਾਇਆ ਤੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਲੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਗਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰੇਗਾ। ਜੋ ਸਿੱਧੇਸ਼ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਮਾਕ੍ਸ਼ਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭ੍ਰਮਣ ਆਦਿ ਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਮਤਸ੍ਯਨਾਥ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ—ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਬੱਚਾ ਮੱਛੀ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਉਪਦੇਸ਼ (ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਮਾ ਨੇ ‘ਸਿੱਧਾਂ ਦਾ ਨਾਥ’ ਮੰਨਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ।

28 verses

Adhyaya 70

Prabhāsa-kṣetra: Circuit of Tīrthas and Shrines Leading to Bhukti and Mokṣa

ਮੋਹਿਨੀ ਵਸੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਸੂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਨ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਖੇਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਮੱਧ ਵੇਦਿਕਾ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਅਰਕਸਥਲ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੂਖਮ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਪੂਜਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯਾਤਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਕਪੱਰੱਦੀਸ਼, ਕੇਦਾਰੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ੈਵ ਧਾਮ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਗ੍ਰਹ/ਆਦਿਤ੍ਯ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ (ਮੰਗਲ, ਗੁਰੂ, ਚੰਦਰ, ਸ਼ੁੱਕਰ, ਸ਼ਨੀ, ਰਾਹੂ, ਕੇਤੂ)। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਗਣੇਸ਼/ਵਿਨਾਇਕ ਵਿਧੀਆਂ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਪ੍ਰਸੰਗ (ਆਦਿ-ਨਾਰਾਇਣ, ਨਗਰਾਦਿਤ੍ਯ ਨੇੜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ), ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਪਿੰਡਦਾਨ—ਗਯਾ ਸਮਾਨ ਫਲ ਵਾਲਾ—ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੂਆਂ, ਨਦੀਆਂ, ਸੰਗਮਾਂ ਅਤੇ ਕੁੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਸੂਚੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼-ਤੀਰਥਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਅਖੀਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ/ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਸੰਭਾਲਣ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਭੈ-ਨਾਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

96 verses

Adhyaya 71

Puṣkara-Māhātmya (The Glory of Puṣkara)

ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵਸੁ ਪੁਸ਼ਕਰੋਦਭਵ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿੱਤ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਦੂਤੀ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਕ ਵਾਰ ਦਾ ਸਨਾਨ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਮਹਾਂ ਵੈਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੀਰਥ-ਵਿਨਿਆਸ—ਚੋਟੀਆਂ, ਧਾਰਾਂ, ਤਿੰਨ ਸਰੋਵਰ (ਵੱਡਾ/ਮੱਧਲਾ/ਛੋਟਾ), ਸਰਸਵਤੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਘਾਟ, ਅਤੇ ਨੰਦਾ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਸ਼ਰਮ, ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਆਸ਼ਰਮ, ਮਨੂ-ਸਥਾਨ, ਗੰਗਾ-ਉਦਗਮ, ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ, ਨਾਗ-ਤੀਰਥ, ਪਿਸ਼ਾਚ-ਤੀਰਥ, ਸ਼ਿਵਦੂਤੀ-ਸਰੋਵਰ, ਆਕਾਸ਼-ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਹਰ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਗੋਦਾਨ, ਭੂਦਾਨ, ਸੋਨਾ, ਅੰਨ, ਧਾਨ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਦਾਨ ਅਤੇ ਫਲ—ਪਾਪਨਾਸ਼, ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਲੋਕ੍ਯ, ਬ੍ਰਹਮ/ਵਿਸ਼ਣੁ/ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਾਰਤਿਕ ਸਨਾਨ ਲਈ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਯੋਗ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਮਰਨ, ਨਾਮ-ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Adhyaya 72

An Account of the Power of Sage Gautama’s Austerities (Gautamāśrama-māhātmya)

ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪੁੰਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗੌਤਮ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੌਤਮ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਸ਼ਰਨ ਹੈ, ਕਲੇਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਵਰਤ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਅੰਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਗੌਤਮ ਗੰਗਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਉਸੇ ਦਿਨ ਧਾਨ ਬੀਜਿਆ ਤੇ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਾਲ ਮੁੱਕਣ ਤੱਕ ਸਭ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅਚਲ ਭਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪਹਾੜ ‘ਤੇ ਨਿੱਤ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਹਾੜ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਦਾਵਰੀ (ਗੰਗਾ) ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ, ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪੰਚਵਟੀ ਦੇ ਵਰਤ—ਰਾਮ ਦੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਵਨ—ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਹਨ; ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Adhyaya 73

Vedapāda-stava (Hymn in Vedic Quarters): Śiva’s Tāṇḍava at Puṇḍarīkapura

ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਗੋਦਾਵਰੀ–ਪੰਚਵਟੀ ਨੇੜੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਤਾਣਡਵ ਕੀਤਾ ਉਸ ਪੁੰਡਰੀਕਪੁਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਜੈਮਿਨੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਨਗਰ ਵਰਗੇ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਤਰਪਣ ਤੇ ਨਿੱਤਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਉਮਾ, ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੈਮਿਨੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਅਦਭੁਤ ਨਰਤਕ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਨਮੱਤ ਤਾਣਡਵ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਭਸਮ, ਚੰਦਰ, ਗੰਗਾ, ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ, ਸਰਪ, ਚਰਮ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਕੰਬ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਜੈਮਿਨੀ ਵੇਦ-ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਲੰਮੇ ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਰਵਭੌਮਤਾ, ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ (ਈਸ਼ਾਨ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ/ਘੋਰ, ਵਾਮਦੇਵ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ) ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਭਯ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਆਯੁ, ਆਰੋਗ੍ਯ, ਵਿਦਿਆ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਜਨਮ ਦੀ ਦਾਸਤਾ ਦੇ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠ ਨਾਲ ਜਿੱਤ, ਬੁੱਧੀ, ਧਨ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ/ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤਾਣਡਵ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਨਾਨ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ, ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Adhyaya 74

The Greatness of Gokarṇa (Gokarṇa-māhātmya)

ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਪੁੰਡਰੀਕਪੁਰ ਸੁਣ ਕੇ ਗੋਕਰਣ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਗੋਕਰਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਨ-ਭੂਮੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉਪਵਨ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੋਕਰਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਥਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਉਪਾਅ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹੇਂਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਖੇਤਰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਤਟ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਸੱਦਦਾ ਹੈ; ਵਰੁਣ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੇਰ ਕਰੇ ਤਾਂ ਭਾਰਗਵ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜਲ ਸੁਕਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਰਿਆ ਵਰੁਣ ਸ਼ਰਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੋਕਰਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ‘ਗੋਕਰਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸਿਮਰਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਗੁਣਾ ਪੁੰਨ; ਉੱਥੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਵਰਗ; ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Adhyaya 75

The Greatness of Lakṣmaṇācala, with the Narrative of Rāma and Lakṣmaṇa

ਮੋਹਿਨੀ–ਵਸੂ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਗੋਕਰਣ ਦੀ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣਾਚਲ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੂ ਚਤੁਰਵਿਊਹ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪਛਾਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ, ਭਰਤ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੰਕਰਸ਼ਣ (ਸ਼ਿਵ/ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ)। ਫਿਰ ਸੰਖੇਪ ਰਾਮਾਇਣ: ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਯੱਗ, ਤਾੜਕਾ–ਸੁਬਾਹੁ ਵਧ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਧਨੁਸ਼ ਭੰਗ ਤੇ ਵਿਆਹ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦਾ ਦਮਨ, ਵਨਵਾਸ, ਸੀਤਾ ਹਰਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਦੂਤੀ, ਸੇਤੁ ਬੰਧ, ਇੰਦਰਜੀਤ–ਰਾਵਣ ਵਧ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਅਗਨੀ-ਪਰੀਖਿਆ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ, ਸੀਤਾ ਤਿਆਗ, ਕੁਸ਼–ਲਵ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾਸਾ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਆਤਮ-ਤਿਆਗੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਪਰਮਧਾਮ ਗਮਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਸਥਾਈ ਤੀਰਥ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮਣਾਚਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਹਰਿਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਦਾਨ-ਕਰਮ ਅਖਯ ਫਲ, ਪਾਠ-ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਰਾਮ-ਪ੍ਰੀਤਿ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਦੁਆਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Adhyaya 76

Setu-māhātmya (The Glory of Setu and the Fruits of its Tīrthas)

ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਪਿਛਲੇ ਰਾਮਾਇਣ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਪੁੰਨ-ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਸੇਤੂ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਸੇਤੂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ; ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਪਰਮ ਪਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੇਤੂ ਦੇ ਤੀਰਥ—ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ, ਤਾਲਤੀਰਥ, ਸੀਤਾਕੁੰਡ, ਮੰਗਲਤੀਰਥ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਵਾਪੀ, ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ, ਲਕਸ਼ਮਣਤੀਰਥ, ਜਟਾਤੀਰਥ, ਹਨੁਮਤਕੁੰਡ, ਅਗਸਤ੍ਯਤੀਰਥ, ਰਾਮਕੁੰਡ, ਲਕਸ਼ਮੀਤੀਰਥ, ਅਗਨੀਤੀਰਥ, ਸ਼ਿਵਤੀਰਥ, ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਸਾਧ੍ਯਾਮ੍ਰਿਤ, ਸਰਵਤੀਰਥ, ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ, ਖੀਰਕੁੰਡ, ਕਪੀਤੀਰਥ, ਗਾਇਤਰੀ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਰਿਣਮੋਚਨ—ਹਰੇਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਅਮਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ/ਸ਼ਿਵਲੋਕ, ਯੋਗਗਤੀ, ਸਿਹਤ, ਜਿੱਤ, ਸੰਤਾਨ-ਧਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ-ਸੁੰਦਰਤਾ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਚਾਵ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੇਤੂ-ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Adhyaya 77

नर्मदातीर्थमाहात्म्ये तीर्थसंग्रहः (The Greatness of the Sacred Fords of the Narmadā)

ਸੇਤੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਪੂਰਨ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫੈਲੇ ਚਾਰ ਸੌ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ‘ਗੁੱਛੇ’, ਕੰਢਾ-ਵਾਰ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੰਗਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਫਲ-ਨਕਸ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਓੰਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦੋ ਕਰੋਸ਼ ਪਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ’ ਪੁੰਨ, ਕਪਿਲਾ-ਸੰਗਮ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਨ ਵਰਗੇ ਸੰਗਮ-ਵਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਤੀਰਥ-ਸਮ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੌ ਗੁਣਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਆਦਿ ਵਧਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ। 108 ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਯਤ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸੰਗਮ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ੈਵ ਲਿੰਗ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ‘ਸਵਰਨ-ਤੀਰਥ’ ਵੀ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ, ਵੈਸ਼ਨਵ, ਸ਼ਾਕਤ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧਾਂਤ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ-ਲਿਖਤ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Adhyaya 78

The Glory of Avantikā (Avanti-māhātmya)

ਮੋਹਿਨੀ ਵਸੂ ਨੂੰ ਅਵੰਤੀ/ਅਵੰਤਿਕਾ (ਉੱਜੈਨੀ) ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਸੂ ਮਹਾਕਾਲਵਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ-ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਕਾਲ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ। ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ, ਕੁੰਡ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ—ਕਪਾਲਮੋਚਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਕਲਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ, ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਿਹਤ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ, ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਯਾਤਰਾ-ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਵਿਘਨੇਸ਼, ਭੈਰਵ ਅਤੇ ਉਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਮਹਾਕਾਲਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸੰਖ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਜੋ ਵੀ ਲਿੰਗ ਮਿਲੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸ਼ਿਵਪ੍ਰਿਯ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵੰਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨਾ ਹੀ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹੈ।

Adhyaya 79

The Description of the Greatness of Mathurā (Mathurā-māhātmya)

ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਵੰਤੀ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਖੇਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜਨਮ, ਗੋਕੁਲ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੰਸ ਦੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਪਾਵਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਵਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਧੁਵਨ, ਤਾਲਾਹ੍ਵਯ, ਕੁਮੁਦ, ਕਾਮ੍ਯਵਨ (ਵਿਮਲ-ਹ੍ਰਦ ਸਮੇਤ), ਬਹુલ, ਭਦ੍ਰਵਨ, ਖਾਦਿਰ, ਮਹਾਵਨ, ਲੋਹਜੰਘ, ਬਿਲਵਾਰਣ੍ਯ, ਭਾਂਡੀਰ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ—ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਭਕਤੀ-ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਥੁਰਾ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ/ਵਿਮੁਕਤ, ਰਾਮਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਕਨਖਲ, ਤਿੰਦੁਕ, ਪਟੁਸਵਾਮੀ, ਧ੍ਰੁਵ, ਰਿਸ਼ੀਤੀਰਥ, ਮੋਖ਼ਸ਼ਤੀਰਥ, ਬੋਧਿਨੀ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਅਸਿਕੁੰਡ, ਨਵਤੀਰਥ, ਸੰਯਮਨ, ਧਾਰਾਯਤਨ, ਨਾਗਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ/ਘੰਟਾਭਰਣ, ਸੋਮ, ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ, ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ, ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧਿਕ, ਵਿਘਨਰਾਜ, ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਗਿਣਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ, ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ ਰੂਪ ਦਿਵ੍ਯ ਸਨਿਧੀ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Adhyaya 80

The Greatness of Śrī Vṛndāvana (Śrī-vṛndāvana-māhātmya)

ਮੋਹਿਨੀ ਵਸੂ ਤੋਂ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਗੁਪਤ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੂ ਰਾਜ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਨਾਰਦ ਨੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾ-ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਗੋਪੀਕੇਸ਼ (ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੀ ਗੁਹਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਇ ਮਥੁਰਾ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਣ੍ਯ ਦੀ ਸਥਿਤੀ—ਪੁਸ਼ਪਸਰਸ, ਕੌਸੁਮਸਰਸ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਗੋਪੀਕੇਸ਼ਰ, ਸਖਿਸਥਲ ਨੇੜੇ ਗੋਵਰਧਨ—ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਆਗਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਧਵੀ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤਰਕ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਨਾਰਦੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਤਨਮਈ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਗੋਪੀਕੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ/ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪੁਰਸ਼ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ। ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਕੁਬਜਾ/ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅੰਤਰ-ਰਹੱਸ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ–ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਪਤ ‘ਦਗਧ-ਛਟਕਰਣਗ’ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਅਦ੍ਵੈਤ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਫਲ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁੰਡ, ਗੋਵਿੰਦ ਕੁੰਡ, ਤੱਤਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘਾਟ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਕੁੰਡ, ਸ਼੍ਰੀ ਕੁੰਡ, ਰੁਦ੍ਰ/ਕਾਮ ਕੁੰਡ ਆਦਿ—ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ-ਸ਼ਰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਤੀਰਥ ਤੇ ਭਕਤੀ-ਧਰਮ ਖੇਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Adhyaya 81

The Exposition of the Deeds of Vasu (Vasu’s Vrindavan Boon and the Future Deeds of Hari)

ਵਸੂ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੋਹਿਨੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਸੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਸੂ ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਣ੍ਯ (ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ) ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਚੁਣ ਕੇ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਵਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵਸੂ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਸ਼ਿਵ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਗੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਸੀ: ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਰਨ ਲਈ ਹਰਿ ਦਾ ਅਵਤਾਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਜ-ਲੀਲਾਵਾਂ (ਪੂਤਨਾ-ਵਧ, ਕਾਲੀਆ-ਦਮਨ, ਹੋਰ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ), ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਕੰਸ-ਵਧ, ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਤੇ ਯੁੱਧ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਹਰਿ ਦਾ ਸ੍ਵਧਾਮ ਗਮਨ। ਨਾਰਦ ਵੀਣਾ ਵਜਾ ਕੇ ਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਸੂ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਲੀਲਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Adhyaya 82

The Fruits of Hearing the Mahāpurāṇas; Mohinī’s Tīrtha-Yātrā; Mohinī Ekādaśī Discipline

ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਲੀਲਾ ਕਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਸੂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਸੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ—ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਦਾਨ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਰਾਧਨਾ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਦਵਾਰਕਾ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ, ਬਦਰੀ (ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ), ਅਯੋਧਿਆ, ਅਮਰਕੰਟਕ, ਓੰਕਾਰ, ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਹ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਸਮੇਤ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਗੋਦਾਨ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਤ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਯਾਤਰਾ/ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ, ‘ਮੋਹਿਨੀ-ਵੇਧ’ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਮੋਹਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਸਭ ਮਤਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰਾਹਤਾ, ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ/ਪ੍ਰਧਾਨ/ਪੁਰੁਸ਼/ਕਰਮ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੀ ਹੈ।