ਵਸਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਰਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਦਭੁਤ ਖਣਿਜ-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਟਾਪ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਘਰਲੀ ਛਿਪਕਲੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਕਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਊਡਰ/ਤਾਬੀਜ਼ ਵਰਗੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਰੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤਾਮ੍ਰਭ੍ਰਾਸ਼ਟ੍ਰੀ ਨਰਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੀਚ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਛਿਪਕਲੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਧਾਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ—ਵਿਜਯਾ-ਦਾਇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਖੰਡ ਫਲ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਾਰਣਾ, ਸਰਯੂ-ਗੰਗਾ ਵਰਗੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿ-ਸਿਮਰਨ। ਮੋਹਿਨੀ ਕਰਮ-ਦੰਡ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਦਧੀਚੀ, ਸ਼ਿਬੀ, ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਦਇਆ ਸਿਖਾ ਕੇ ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਛਿਪਕਲੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਫਲ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । संप्रस्थितावुभौ राजन्गिरिशीर्षाद्धरातलम् । पश्यमानौ बहून्भावान्गिरिजातान्मनोहरमनोहरान् ॥ १ ॥
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅਨੇਕ ਮਨੋਹਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਿਹਾਰਦੇ ਗਏ ॥੧॥
Verse 2
केचिद्विद्रुमसंकाशाः केचिद्रजतसन्निभाः । केचिन्नीलसमप्रख्याः केचित्कांचनसत्विषः ॥ २ ॥
ਕੁਝ ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗੇ) ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਚਾਂਦੀ ਜਿਹੇ; ਕੁਝ ਨੀਲਮਣੀ ਦੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਗਦਗ ਕਰਦੇ ਸਨ ॥੨॥
Verse 3
केचित्स्फाटिकवर्णाभा हरितालनिभाः परे । अन्योन्यश्लेषतां प्राप्तौ सकलैः स्थावरैरिव ॥ ३ ॥
ਕੁਝ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੇ ਸਾਫ਼ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਹੋਰ ਹਰਿਤਾਲ ਵਰਗੇ; ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਸਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਅਚਲ ਪਦਾਰਥ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਗਏ ਹੋਣ ॥੩॥
Verse 4
सप्राप्य वसुधां भूपो ह्यपश्यद्वाजिनां वरम् । खन्यमानं खुरेणोर्वी कुलिशाभेन वेगिना ॥ ४ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਸ ਅਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਖੁਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਵਜ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਹੋਵੇ ॥੪॥
Verse 5
तस्य दारयतः पृथ्वीं सुतीक्ष्णेन खुरेण हि । गृहगोधाभवत्तस्मिन् भूभागांतर्गता किल ॥ ५ ॥
ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਿੱਖੇ ਖੁਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਚੀਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਇੱਕ ਘਰ-ਗੋਧਾ (ਘਰ ਦੀ ਛਿਪਕਲੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ॥੫॥
Verse 6
निर्गच्छमाना नृपते खुरेण विदलीकृता । विदीर्यमाणां नृपतिरपश्यत्स दयापरः ॥ ६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਖੁਰ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਫਟਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ॥੬॥
Verse 7
अभ्यधावत वेगेन हा हतेति प्रियां वदन् । ततः स वृक्षपत्रेण कोमलेन महीपतिः ॥ ७ ॥
ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ—“ਹਾਏ! ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ!” ਫਿਰ ਉਹ ਭੂਪਤੀ ਨਰਮ ਰੁੱਖ ਦਾ ਪੱਤਾ ਲੈ ਕੇ (ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਿਆ)॥੭॥
Verse 8
उत्सार्य तां खुरादाशु प्राक्षिपत्तृणशाद्वले । ततस्तु मोहिनीं प्राह प्रेक्ष्य मूर्च्छागतां हि ताम् ॥ ८ ॥
ਉਸ ਨੇ ਖੁਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹਟਾ ਕੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਮੂਰਛਿਤ ਪਈ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ॥੮॥
Verse 9
शीघ्रमाहर चार्वंगिजलं जलजलोचने । येन मूर्च्छागतां सिंचे गृहगोधां विमर्द्दिताम् ॥ ९ ॥
“ਫੌਰਨ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰੀਏ! ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੋਟ ਖਾ ਕੇ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋਈ ਘਰ-ਗੋਧਾ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸਕੀਏ।”॥੯॥
Verse 10
सा भर्तुर्वचनाच्छीघ्रमानयच्छीतलं जलम् । तेनाभ्यषिं चन्नृपतिर्गृहगोधां विमूर्च्छिताम् ॥ १० ॥
ਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਆਈ। ਉਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੇ ਮੂਰਛਿਤ ਘਰ-ਗੋਧਾ ਉੱਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕਿਆ॥ ੧੦ ॥
Verse 11
अवाप चेतनां राजन् शीतलाज्जलसेचनात् । अभिघातेषु सर्वेषु शस्तं वारिप्रसेचनम् ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਆਘਾਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥ ੧੧ ॥
Verse 12
अथवा क्लिन्नवस्त्रेण सहसा बंधनं हितम् । संप्राप्तचेतना भूप गोधा वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥
ਜਾਂ ਫਿਰ ਭਿੱਜੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣਾ ਵੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਹੇ ਭੂਪ, ਗੋਧਾ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ॥ ੧੨ ॥
Verse 13
राजानमग्रतो वीक्ष्य वेदनार्ता शनैः शनैः । रुक्मांगद महाबाहो निबोध मम चेष्टितम् ॥ १३ ॥
ਅੱਗੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੀੜ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰੁਕਮਾਂਗਦ, ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਸਮਝੋ॥ ੧੩ ॥
Verse 14
शाकले नगरे रम्ये भार्याहं ह्यग्रजन्मनः । रूपयौवनसंपन्ना तस्य नातिप्रिया विभो ॥ १४ ॥
ਰਮਣੀਕ ਸ਼ਾਕਲ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਗਰਜਨਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਰੂਪ ਤੇ ਯੌਵਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ ਸੀ॥ ੧੪ ॥
Verse 15
सदा विद्वेषसंयुक्तो मयि निष्ठुरजल्पकः । नान्यस्य कस्यचिद्द्वेष्टा स तु मे नृपते पतिः ॥ १५ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਵੈਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦ್ವੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ—ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੈ।
Verse 16
ततोऽह क्रोधसंयुक्ता वशीकरणलंभनात् अपृच्छं प्रमदा राजन्यास्त्यक्ताः पतिभिः किल ॥ १६ ॥
ਫਿਰ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ—ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਤੀਆਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 17
ताभिरुक्ता ह्यहं भूप वश्यो भर्ता भविष्यति । अस्माकं प्रत्ययो जातो भर्तृत्यागावमाननात् ॥ १७ ॥
ਹੇ ਭੂਪ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।’ ਪਤੀ ਦੇ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 18
प्रव्रज्याभेषजैर्वश्या जाता हि पतयस्तु नः । त्वं पृच्छ तां वरारोहे दास्यते भेषजं शुभम् ॥ १८ ॥
‘ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਦੇ ਔਖਧਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪਤੀ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛ; ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਦਵਾ ਦੇਵੇਗੀ।’
Verse 19
न विकल्पस्त्वया कार्यो भविता दासवत्पतिः । ततोऽहं त्वरितं गत्वा तासां वाक्येन भूपते ॥ १९ ॥
ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਤੂੰ ਕੋਈ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਨਾ ਕਰ; ਸੁਆਮੀ ਦਾਸ ਵਾਂਗ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਜਾਵਾਂਗੀ।
Verse 20
प्रासादः कथितस्तस्याः पृच्छंत्या मम मानवैः । शतस्तंभसमायुक्तः कांतिमत्सुधया युतः ॥ २० ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖੋ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ—ਸੌ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਕਾਂਤੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 21
प्रविश्य तं सुतेजस्कामपश्यं ब्रह्यचारिणीम् । प्रावृतां दीर्घवस्त्रेण सन्ध्यारागसवर्णिनीम् ॥ २१ ॥
ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰিণੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਲੰਮੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਲਾਲਿਮਾ ਵਰਗਾ ਸੀ।
Verse 22
दीर्घाभिः सा जटाभिस्तु संवृता दीप्तिसयुता । परिचारकैस्तु संयुक्ता वीज्यमाना शनैः शनैः ॥ २२ ॥
ਉਹ ਲੰਬੀਆਂ ਜਟਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਿਪਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ; ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪੱਖਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 23
अक्षसूत्रकरा सा तु जपन्ती भगमालिनी । सर्ववश्यकरं मन्त्रं क्षोभकं प्रत्ययावहम् ॥ २३ ॥
ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅੱਖਸੂਤਰ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਭਗਮਾਲਿਨੀ ਜਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ—ਐਸਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰੇ, ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਲਲ ਪਾਏ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਿਸ਼ਚਾ ਦੇਵੇ।
Verse 24
ततोऽहं प्रणता भूत्वा पद्भ्यां न्यस्यांगलीयकम् । मृदुकांचनसंभूतं अतिरिक्तप्रभान्वितम् ॥ २४ ॥
ਫਿਰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗੂਠੀ ਰੱਖੀ—ਨਰਮ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਮਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 25
ततो हृष्टाऽभवद्दृष्ट्वा पदस्थं चांगुलीयकम् । अपृष्टया तया ज्ञातं मम भर्त्तुर्विमाननम् ॥ २५ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਪਈ ਅੰਗੂਠੀ ਵੇਖ ਕੇ। ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 26
तयोक्ताहं ततो भूप तापस्या प्रणता स्थिता । चूर्णो रक्षान्वितो ह्येष सर्वभूतवशानुगः ॥ २६ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਚੂਰਨ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਅਤੇ ਅਨੁਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
त्वया भर्तरि संयोज्यो रक्ष्यं ग्रीवाशयांकुरम् । भविष्यति पतिर्वश्यो नान्यां यास्यति सुन्दरीम् ॥ २७ ॥
ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਕੇ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਅੰਕੁਰ-ਸਮਾਨ ਤਾਬੀਜ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 28
चूर्णरक्षां गृहीत्वाहं प्राप्ताभर्तृगृहं पुनः । प्रदोषे पयसा युक्तश्चूर्णो भर्तरि योजितः ॥ २८ ॥
ਚੂਰਨ-ਰੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੀ। ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਹ ਚੂਰਨ ਪਤੀ ਉੱਤੇ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 29
ग्रीवायां हि कृता रक्षा न विचारो मया कृतः । यदा स पीतचूर्णस्तु भर्ता नृपवरोत्तमा ॥ २९ ॥
ਮੈਂ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ-ਤਾਬੀਜ਼ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਪਤੀ ਪੀਲੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 30
तदहः क्षयरोगोऽभूत्पतिः क्षीणो दिने दिने । गुह्ये तु क्रिमयो जाताः क्षतदुष्टव्रणोद्भवाः ॥ ३० ॥
ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਸਯ ਰੋਗ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਜਖ਼ਮੀ ਤੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਘਾਵ ਤੋਂ ਕੀੜੇ ਪੈ ਗਏ॥੩੦॥
Verse 31
दिनैः कतिपयैर्जातैर्दीपवद्रविदर्शनात् । हततेजास्तथा भर्त्ता मामुवाचाकुलेन्द्रियः ॥ ३१ ॥
ਕੁਝ ਦਿਨ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਧਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇਜ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਘਬਰਾਈਆਂ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਿਆ॥੩੧॥
Verse 32
क्रंदमानो दिवा रात्रौ दासोऽस्मि तव शोभने । त्राहि मां शरणं प्राप्तं न गच्छेयं परिस्त्रियम् ॥ ३२ ॥
ਦਿਨ ਰਾਤ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਬੋਲਿਆ—‘ਹੇ ਸ਼ੋਭਨੇ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹਾਂ। ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾਵਾਂ’॥੩੨॥
Verse 33
तत्तस्य रुदितं श्रुत्वा भयभीता महीपते । तस्यां निवेदितं सर्वं कथं भर्ता भवेत्सुखी ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਉਸ ਦਾ ਰੋਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ?॥੩੩॥
Verse 34
तयापि भेषजं दत्तं द्वितीयं दाहशांतये । दत्ते तु भेषजे तस्मिन्सुस्थोऽभूत्तत्क्षणात्पतिः ॥ ३४ ॥
ਸੜਨ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੀ ਦਵਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਦਵਾਈ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਪਤੀ ਤੁਰੰਤ ਚੰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ॥੩੪॥
Verse 35
पूर्वचूर्णोद्भवो दाहः शांतस्तेनौषधेन ह । ततः प्रभृति मे भर्ता वश्योऽभूद्वचने स्थितः ॥ ३५ ॥
ਪਹਿਲੇ ਚੂਰਨ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਸੜਨ ਉਸ ਔਖਧ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ।
Verse 36
कालेन पञ्चतां प्राप्ता गता नरकयातनाम् । ताम्रभ्राष्ट्रे ह्यहं दग्धा युगानि दश पञ्च च ॥ ३६ ॥
ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਰ ਗਈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੀ ਯਾਤਨਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ। ‘ਤਾਮ੍ਰਭ੍ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੰਦਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਸਾੜੀ ਗਈ।
Verse 37
सूक्ष्माणि तिलमात्राणि कृत्वा खण्डान्यनेकशः । किंचित्पातकशेषेण धरायामवतारिता ॥ ३७ ॥
ਤਿਲ ਜਿੰਨੇ ਸੁੱਖਮ ਅਨੇਕ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਪ-ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 38
गृहगोधामयं रूपं कृतं भास्करजेन मे । साहमत्र स्थिता भूप वर्षाणामयुतं पुरा ॥ ३८ ॥
ਭਾਸਕਰਜ ਨੇ ਮੇਰਾ ਘਰ-ਗੋਧਾ (ਘਰ ਦੀ ਛਿਪਕਲੀ) ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ—ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ—ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹਾਂ।
Verse 39
यान्यापि युवतिर्भूप भर्तुर्वश्यं समाचरेत् । वृथाधर्मा दुराचारा दह्यते ताम्रभ्राष्ट्रके ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਵੀ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਐਸਾ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਵਿਅਰਥ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ—ਉਹ ‘ਤਾਮ੍ਰਭ੍ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸਾੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 40
भर्ता नाथो गतिर्भर्ता दैवतं गुरुरेव च । तस्य वश्यं चरेद्या तु सा कथं सुखमाप्नुयात् ॥ ४० ॥
ਪਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਥ ਹੈ, ਪਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ; ਪਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਚਲੇ, ਉਹ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਪਾਵੇਗੀ?
Verse 41
तिर्यग्योनिशतं याति क्रिमिकुष्ठसमन्विता । तस्माद्भूपाल कर्तव्यं स्त्रीभिर्भर्तृवचः सदा ॥ ४१ ॥
ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਕੋੜ੍ਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 42
साहं यास्ये पुनर्योनिं कुत्सितां पातकान्विताम् । यदि नोद्धरसे राजन्नद्य मां शरणागताम् ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹੋਈ ਮੈਨੂੰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਬਚਾਓਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਫਿਰ ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਨਿੰਦਿਤ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵਾਂਗੀ।
Verse 43
सुकृतस्य प्रदानेन विजयाजनितेन हि । या त्वया संगमे पुण्ये कृता श्रवणद्वादशी ॥ ४३ ॥
ਵਿਜਯਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸুক੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 44
सरय्वाश्चैव गंगायाः पापनाशविधायके । प्रेतनिर्यातनी पुण्या मानसेप्सितदायिनी ॥ ४४ ॥
ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਗੰਗਾ—ਦੋਵੇਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਹਨ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹਿਆ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
Verse 45
यस्यां गृहेऽपि भूपाल संस्मृतो मनुजैर्हरिः । सर्वतीर्थफलावाप्तिं कुरुते नात्र संशयः ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਭੂਪਾਲ! ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘਰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 46
दत्तं जप्तं हुतं यच्च कृतं देवार्चनादिकम् । सर्वं तदक्षयं भूप यत्कृतं विजयादिने ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਵਿਜਯਾ-ਦਿਨ ਕੀਤਾ ਸਭ ਕੁਝ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ (ਅਕਸ਼ਯ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
एवंविधं फलं यस्यास्तद्देहि सुकृतं मम । द्वादश्यामुपवासेन त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४७ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਾਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 48
द्वादशाब्दोपवासस्य फलं प्राप्तोत्युपोषणे । दयां कृत्वा महीपाल धर्ममूर्तिर्भवान् क्षितौ ॥ ४८ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹੀਪਾਲ! ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ-ਮੂਰਤੀ ਬਣਦੇ ਹੋ।
Verse 49
वैवस्वतपथध्वंसी परित्राहि सुदुःखिताम् । गृहगोधावचः श्रुत्वा मोहिनी वाक्यमब्रवीत् ॥ ४९ ॥
“ਹੇ ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ।” ਘਰ ਦੀ ਗੋਧਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 50
स्वकृतं तु जनोऽश्नाति सुखदुःखात्मकं विभो । तस्मात्किमनया कार्यं पापया भर्तुदुष्टया ॥ ५० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ—ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰੂਪ—ਨਿਸਚਿਤ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਇਸ ਪਾਪਣ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 51
यया भर्ता वशं नीतो रक्षाचूर्णादिभिर्नृप । साधुभ्यो यत्कृतं राजन्यशःस्वर्गकरं भवेत् ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਰੱਖਿਆ-ਚੂਰਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਉਹੀ ਕਰਮ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 52
उभयोर्भ्रं शतामेति पापेभ्यो यत्कृतं भवेत् । शर्करामिश्रितं क्षीरं काद्रवेये नियोजितम् ॥ ५२ ॥
ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਵੀ ਪਾਪ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੌ ਗੁਣਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ) ਚੀਨੀ ਮਿਲਿਆ ਦੁੱਧ ਕਾਦ੍ਰਵੇਯ ਲਈ ਅਰਪਣ/ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 53
विषवृद्धिं करोत्येव तद्वत्पापकृतं भवेत् । परित्यजेमां त्वं पापां गच्छावो नगराय वै ॥ ५३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਵਧਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਾਪਕਰਮ ਨਾਲ ਪਾਪ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਾਪੀ ਰਾਹ ਛੱਡ ਦੇ; ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੱਲੀਏ।
Verse 54
जन्मव्यापारसक्तानामात्मसौख्यं विनश्यति । रुक्मांगद उवाच । ब्रह्मात्मजे कथं वाक्यमीदृशं व्याहृतदं त्वया । न साधूनामिदं वृत्तं भवतीति वरानने ॥ ५४ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਜਨਮ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਸੁਖ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ, ਤੂੰ ਐਸੇ ਬਚਨ ਕਿਵੇਂ ਕਹੇ? ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਇਹ ਚਾਲ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਭਦੀ।
Verse 55
आत्मसौख्यकराः पापा भवंति परतापिनः । विप्रपन्ना वरारोहे परोपकरणाय वै ॥ ५५ ॥
ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਲਈ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿ ਵਾਲੀ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ॥੫੫॥
Verse 56
शशी सूर्योऽथ पर्जन्यो मेदिनी हुतभुग्जलम् । चंदनं पादपाः संतः परोपकरणाय वै ॥ ५६ ॥
ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲ, ਧਰਤੀ, ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਣੀ—ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਤੇ ਰੁੱਖ—ਸਭ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤ ਜਨ ਵੀ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ॥੫੬॥
Verse 57
श्रूयते किल राजासीद्धरिश्चंद्रो वरानने । चांडालमंदिरावासी भार्यातनयविक्रयी ॥ ५७ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀਏ, ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਇਕ ਵਾਰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਘਰ ਵੱਸਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ॥੫੭॥
Verse 58
असत्यवचनाद्भीतो दुःखाद्दुःखतरं गतः । तस्य सत्येन संतुष्टादेवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ५८ ॥
ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਡਿੱਠਾ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ॥੫੮॥
Verse 59
वरेण छंदयांचक्रुर्हरिश्चंद्रं महीपतिम् । तेन सत्यवता चोक्ता देवा ब्रह्मपुरोगमाः । यदि तुष्टा हि विबुधा वरं मे दातुमर्हथ ॥ ५९ ॥
ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਿਬੁਧ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ”॥੫੯॥
Verse 60
एषा हि नगरी सर्वा सद्रुमा ससरीसृपा । सबालवृद्धतरुणा सनारी सचतुष्पदा ॥ ६० ॥
ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਨਗਰੀ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚੌਪਾਏ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਹਨ।
Verse 61
प्रयातु कृतपापापिस्वर्गतिं नगरी मम । अयोध्यापातकं गृह्य गंताहं नरकं ध्रुवम् ॥ ६१ ॥
ਮੇਰੀ ਨਗਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਸਵਰਗ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਪਾਤਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੈ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 62
एकाकी नहि गच्छामि परित्यज्य जनं क्षितौ । स्वर्गं विबुधशार्दूलाः सत्यमेतन्मयेरितम् ॥ ६२ ॥
ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਾਰਦੂਲੋ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਸੱਚ ਹੈ।
Verse 63
तस्य तां स्थिरतां ज्ञात्वा सह तेनैव सा पुरी । जगाम स्वर्गलोकं च इंद्रादीनामनुज्ञया ॥ ६३ ॥
ਉਸ ਦੀ ਅਡੋਲ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਨਗਰੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 64
सोऽपि स्वर्गे स्थितो राजा स्वपुरेण समन्वितः । कामगेन विमानेन पूज्यमानोऽमरैरपि ॥ ६४ ॥
ਉਹ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰੀ ਸਮੇਤ ਵੱਸਿਆ; ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ।
Verse 65
अस्थिदानं कृतं देवि कृपया हि दधीचिना । देवानामुपकारार्थं श्रुत्वा दैत्यैः पराजितान् ॥ ६५ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦਾਨਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਦੇਵ-ਹਿਤ ਲਈ।
Verse 66
कपोतार्थं स्वमांसानि शिबिना भूभुजा पुरा । प्रदत्तानि वरारोहे श्येनाय क्षुधिताय वै ॥ ६६ ॥
ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਕਬੂਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭੁੱਖੇ ਸ਼੍ਯੇਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।
Verse 67
जीमूतवाहनो राजा पुरासीत्क्षितिमंडले । तेनापि जीवितं दत्तं पन्नगाय वरानने ॥ ६७ ॥
ਹੇ ਵਰਾਨਨੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸੱਪ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।
Verse 68
तस्माद्दयालुना देवि भवितव्यं महीभुजा । शुचावमेध्येऽपि शुभे समं वर्षति वारिदः ॥ ६८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਇਆਲੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਪਵਿੱਤਰ-ਅਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਭ ਉੱਤੇ ਇਕਸਾਰ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 69
चांडालपतितौ चंद्रो ह्लादयेच्च निजैः करैः । तस्मादिमां वरारोहे गृह गोधां सुदुःखिताम् ॥ ६९ ॥
ਚਾਂਡਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਠੰਡਕ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ, ਇਸ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਗੋਹ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਜਾਓ।
Verse 70
उद्धरिष्ये निजैः पुण्यैर्दौहित्रैर्नाहुषो यथा । विमोहिनीं तिरस्कृत्य गृहगोधामुवाच ह ॥ ७० ॥
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੰਨ—ਆਪਣੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ—ਤੈਨੂੰ ਉੱਧਾਰਾਂਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨਾਹੁਸ਼ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਉਸ ਦੇ ਦੌਹਿਤਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਘਰ-ਗੋਧਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ॥
Verse 71
दत्तं दत्तं मया पुण्यं विजयासंभवं तव । गच्छ विष्णुगताँल्लोकान्विधूताशेषकल्मषा ॥ ७१ ॥
ਮੈਂ ਜੋ ਪੁੰਨ ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਗਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾ; ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੁਲ ਗਏ ਹਨ॥
Verse 72
तद्वाक्यात्सहसा भूप दिव्याभरणभूषिता । विमुच्य देहं तज्जीर्णं गृहगोधासमुद्भवम् ॥ ७२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਗਈ; ਅਤੇ ਘਰ-ਗੋਧਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਉਸ ਜਰਜਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 73
जगामामंत्र्य तं भूपं द्योतयंती दिशो दश । सीमंतमिव कुर्वाणा वैष्णवं पदमुद्भुतम् ॥ ७३ ॥
ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਚਲੀ ਗਈ, ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੀ ਹੋਈ; ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਦ—ਪਥ/ਧਾਮ—ਇੱਕ ਦਿਪਤ ਮਾਂਗ-ਰੇਖਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ।
Verse 74
यद्योगिगम्यं हुतभुक्प्रकाशं वरं वरेण्यं परमात्मभूतम् । तम्मादियं चैव शिखिप्रदीपा जगत्प्रकाशाय नृपप्रसूता ॥ ७४ ॥
ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਗਮ੍ਯ, ਹੁਤਭੁਕ (ਯੱਗ ਅੱਗ) ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਜਵਾਲਾਮਈ ਦੀਵਾ ਬਣੀ।
Verse 75
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे गोधाविमुक्तिर्नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਧਾ-ਵਿਮੁਕਤੀ’ ਨਾਮਕ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ॥੧੪॥
The chapter frames water-sprinkling (and wet-cloth binding) as a generally prescribed first remedy for blows and injuries, while also symbolically aligning physical cooling with moral ‘relief’—a narrative bridge from compassion in action to liberation through merit.
It treats such acts as adharma: subjugation through powders/amulets leads to amplified sin, severe illness outcomes, hellish punishment, and degraded rebirths—serving as a cautionary moral theology against misusing ritual power.
They are presented as high-yield vrata observances whose merit becomes ‘imperishable’; the lizard requests access to that accrued punya (especially Dvādaśī fasting with correct Trayodaśī pāraṇa) as the salvific means to wash residual sin and reach Viṣṇu’s worlds.
They establish a dharma-ethic for rulers: truth, self-sacrifice, and protection of the vulnerable are paradigms that justify compassionate intervention and the dedication of personal merit for another’s uplift.