ਮੋਹਿਨੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਹਰਿਵਾਸਰ/ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਅੰਨ-ਤਿਆਗ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਕੀਰਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਝੂਠਾ ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ, ਰਾਜ-ਹਾਨੀ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਸਹਿਣੀ ਪਵੇ, ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਵੇ, ਮੌਤ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵ੍ਰਤ ਨਹੀਂ ਤੋੜਾਂਗਾ। ਅਧਿਆਇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਉਪਵਾਸ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਾਹੀ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ, ਕੁਸੰਗ, ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਆਦਿ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਵਾਲੀ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵ੍ਰਤ-ਜਨਿਤ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੇਰੀ ਦੇ ਨਾਦ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਇਸ ਵ੍ਰਤ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਦੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਕੀਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 1
राजोवाच । कीर्तिर्नश्यतु मे पुत्र ह्यनृती वा भवाम्यहम् । गतो वा नरकं घोरं कथं भोक्ष्ये हरेर्दिने ॥ १ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਝੂਠਾ ਵੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ; ਪਰ ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?
Verse 2
ब्रह्मणो निलयं यातु देवीयं मोहिनी सुत । भूयो भूयो वदति मां दुर्मेधाश्च सुबालिशा ॥ २ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਲਿਸ਼ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਉਂ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
नापरं कामये राज्यं वसुधां वसु किंचन । मुक्त्वैवं वासरे विष्णोर्भोजनं पापनाशने ॥ ३ ॥
ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ—ਨਾ ਰਾਜ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਧਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਿਨ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਵਰਤ ਵਜੋਂ ਭੋਜਨ ਤਿਆਗਣਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੈ।
Verse 4
यद्यहं कुत्सितां योनिं व्रजेयं क्रिमिसंज्ञिताम् । तथापि नैव कर्ताहं भोजनं हरिवासरे ॥ ४ ॥
ਜੇ ਮੈਂ ‘ਕੀੜੇ’ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨਿੰਦਤ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਹਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 5
एषा गुरुतरा भूत्वा लोकानां शिक्षयान्विता । दुंदुभी कुर्वती नादं सा कथं वितथा भवेत् ॥ ५ ॥
ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਨਾਦ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਇਹ ਝੂਠ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 6
अभक्ष्यभक्षणं कृत्वा अगम्यागमनं तथा । अपेयं चैव पीत्वा तु किं जीवेच्छरदः शतम् ॥ ६ ॥
ਅਭੱਖ੍ਯ ਖਾ ਕੇ, ਅਗਮ੍ਯ ਥਾਂ ਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਅਪੇਯ ਪੀ ਕੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪਾਚਰਨ ਨਾਲ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਉਣ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 7
असत्यं वापि कृत्वाहं त्यक्तराज्यनयः क्षितौ । धिक्कृतोऽपि जनैः सर्वैर्न भोक्ष्ये हरिवासरे ॥ ७ ॥
ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲਾਂ ਤਾਂ ਵੀ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਬਲ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਵਾਂ ਤਾਂ ਵੀ, ਸਭ ਲੋਕ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਵੀ—ਹਰਿਵਾਸਰ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 8
वियोगे चपलापांग्या यदि चेन्मरणं मम । तच्चापि वरमेवात्र न भोक्ष्ये हरिवासरे ॥ ८ ॥
ਚੰਚਲ ਤਿਰਛੀ ਨਿਗਾਹ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਜੇ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਚੰਗੀ ਹੈ; ਹਰਿਵਾਸਰ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 9
कथं हर्षमहं कर्ता मार्तंडतनयस्य वै । व्रजद्भिर्मनुजैर्मार्गे निरयस्यातिदुःखितैः ॥ ९ ॥
ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਯਮ) ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਵਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅਤਿ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਨਰਕ ਵੱਲ ਹੰਕਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ?
Verse 10
यास्तु शून्याः कृतास्तात मया नरकपंक्तयः । जनैः पूर्णा भविष्यंति मयि भुक्ते तु ताः सुत ॥ १० ॥
ਪੁੱਤਰ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਮੈਂ ਖਾਲੀ ਛੱਡੀਆਂ ਸਨ, ਮੈਂ ਫਲ ਭੋਗ ਲਵਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਫਿਰ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣਗੀਆਂ।
Verse 11
मास्म सीमन्तिनी पुत्र कुक्षौ संधारयेत्सुतम् । समर्थो यस्तु शत्रूणां हर्षं संजनयेद्भुवि ॥ ११ ॥
ਹੇ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ, ਆਪਣੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਰੱਖ, ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ।
Verse 12
भोजनं वासरे विष्णोरेतदेव हियाचते । तन्न दास्यामि मोहिन्या याचितोऽपि सुरासुरैः ॥ १२ ॥
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਮੰਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 13
पिबेद्विषं विशेद्वह्निं निपतेत्पर्वताग्रतः । आकाशभासा स्वशिरश्छिंद्यादेव वरासिना ॥ १३ ॥
ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਲਵੇ (ਪਰ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ)।
Verse 14
न भोक्ष्यते हरिदिने राजा रुक्मांगदः क्षितौ । रुक्मांगदेति मन्नाम प्रसिद्धं भुवनत्रये ॥ १४ ॥
ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ, ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ 'ਰੁਕਮਾਂਗਦ' ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 15
एकादश्युपवासेन तन्मया संचितं यशः । स कथं भोजनं कृत्वा नाशये स्वकृतं यशः ॥ १५ ॥
ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਜੋ ਜਸ (ਪੁੰਨ) ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉਸ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਜਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂ?
Verse 16
म्रियते यदि वा गच्छति निपतति नश्येच्च खंडशो वापि । विरमति तदपि न चेतो मामकमिति मोहिनीहेतोः ॥ १६ ॥
ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਵਾਲੀ ਧਾਰਣਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
Verse 17
परित्यजाम्येष निजं हि जीवितं लोकैः समेतः सहदारभृत्यैः । न त्वेव कुर्यां मधुसूदनस्य दिने सुपुण्येऽन्ननिषेवणं हि ॥ १७ ॥
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂ; ਪਰ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਦਿਨ ਅੰਨ-ਭੋਜਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 18
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते षड्वविंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਮੋਹਿਨੀ-ਚਰਿਤ’ ਨਾਮਕ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
The chapter presents Ekādaśī as a directly Hari-centered observance whose fruit is both moral (restraint and purity) and metaphysical (sin-destruction and merit). Because it is tied to Viṣṇu’s sacred time, violating it is portrayed as more spiritually ruinous than worldly losses; hence the king ranks the vow above reputation, sovereignty, and even survival.
It warns against a life normalized around prohibited consumption and association—“eating what must not be eaten… consorting with whom one must not… drinking what must not”—and implies that longevity without dharma is meaningless. Ekādaśī becomes the emblem of disciplined living that reverses such decline.