ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਤ ਤਿਥੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਰੱਖੀਏ ਜਾਂ ਤਿਥੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ? ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵ-ਉਦੇਸ਼ ਉਪਵਾਸ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀ-ਪੂਰਨਤਾ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਮੂਲ’ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ; ਅਤੇ ਪੂਰਵਵਿੱਧਾ/ਵਿੱਧਾ (ਓਵਰਲੈਪ-ਦੋਸ਼) ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਿੱਤ ਆਚਰਨ ਲਈ ਸੂਰਜੋਦਯ-ਸਪਰਸ਼ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੈ; ਪਾਰਣਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਉਸੀ ਪਲ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਤਿਥੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਿਥੀ ਸੂਰਜਾਸਤ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਉਹ ‘ਪੂਰੀ’ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ/ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਧ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਉਪਵਾਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਕੇ, ਪਾਰਣਾ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਅਤੇ ਵਾਰ-ਨਕਸ਼ਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰਵਣ) ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੁਗ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਰੰਭ, ਅਯਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਪ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੜੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿੱਧ ਤਿਥੀ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵ੍ਰਤ-ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਕਾਲ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਵੋ।
Verse 1
वसिष्ट उवाच । इममेवार्थमुद्दिश्य नैमिषारण्यवासिनः । पप्रच्छुर्मुनयः सूतं व्यासशिष्यं महामतिम् ॥ १ ॥
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਮਹਾਮਤੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ॥੧॥
Verse 2
स तु पृष्टो महाभाग एकादश्याः सुविस्तरम् । माहात्म्यं कथयामास उपवासविधिं तथा ॥ २ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਭਾਗ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ॥੨॥
Verse 3
तद्वाक्यं सूतपुत्रस्य श्रुत्वा द्विजवरोत्तमाः । माहात्म्यं चक्रिणश्चापि सर्वपापौघ शांतिदम् ॥ ३ ॥
ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵੀ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ॥੩॥
Verse 4
पुनः पप्रच्छुरमलं सूतं पौराणिकं नृप । अष्टादश पुराणानि भवान् जानाति मानद ॥ ४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—‘ਹੇ ਮਾਨਯੋਗ, ਤੁਸੀਂ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਹੈ ਨਾ?’ ॥੪॥
Verse 5
कानीनस्य प्रसादेनः महाभारतमप्युत । तन्नास्ति यन्न वेत्सि त्वं पुराणेषु स्मृतिष्वपि ॥ ५ ॥
ਕਾਨੀਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 6
चरिते रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरे । अस्माकं संशयः कश्चिद्धृदये संप्रवर्तते ॥ ६ ॥
ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸ਼ਤਕੋਟੀ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 7
तं भवानर्हति च्छेत्तुं याथार्थ्येन सुविस्तरात् । तिथेः प्रांतमुपोष्यं स्यादाहोस्विन्मूलमेव च ॥ ७ ॥
ਇਸ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਦੱਸੋ—ਉਪਵਾਸ ਤਿਥੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਤਿਥੀ ਦੇ ਮੂਲ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ?
Verse 8
दैवे पैत्र्ये समाख्याहि नावेद्यं विद्यते तवल । सौतिरुवाच । तिथेः प्रांतं सुराणां हि उपोष्यं प्रीतिवर्द्धनम् ॥ ८ ॥
ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਹੇ ਤਵਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਰਪਣ-ਅਯੋਗ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਿਥੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
मूलं तिथेः पितॄणां तु कालज्ञैः प्रियमीरितम् । अतः प्रांतमुपोष्यं हि तिथेर्दशफलेप्सुभिः ॥ ९ ॥
ਤਿਥੀ ਦਾ ‘ਮੂਲ’ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਲ-ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਿਥੀ ਦੇ ਦਸਗੁਣੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਥੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
मूलं हि पितृतृप्त्यर्थं विज्ञेयं धर्मकांक्षिभिः । पूर्वविद्धा न कर्तव्या द्वितीया चाष्टमी तथा ॥ १० ॥
ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੂਲ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਪੂਰਵਵਿੱਧਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 11
षष्ठी चैकादशी भूप धर्मकामार्थलिप्सुभिः । पूर्वविद्धा द्विजश्रेष्ठाः कर्तव्या सप्तमी सदा ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਠੀ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ ਪੂਰਵਵਿੱਧਾ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਪਤਮੀ ਦਾ ਵਰਤ ਵੀ ਸਦਾ ਇਸੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
दर्शश्च पौर्णमासश्च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धानिमांस्त्यक्त्वा नरकं प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਰਸ਼, ਪੌਰਨਮਾਸ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਦਿਨ—ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
हानिं च संततेर्भूपदौर्भाग्यं समवाप्नुयात् । एतच्छ्रुतं मया विप्राः कृष्णद्वैपायनात्पुरा ॥ १३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ (ਦੰਡ/ਕਲੇਸ਼) ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਇਹ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
Verse 14
आदित्योदयवेलायां यास्तोकापि तिथिर्भवेत् । पूर्वविद्धा तु मंतव्या प्रभूता नोदयं विना ॥ १४ ॥
ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਜੋ ਤਿਥੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰਵਵਿੱਧਾ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਿਥੀ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸੂਰਜੋਦਯ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ, ਉਹ (ਉਸ ਦਿਨ ਲਈ) ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਨਹੀਂ।
Verse 15
पारणे मरणे नॄणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता । पित्र्येऽस्तमनवेलायां स्पर्शे पूर्णा निगद्यते ॥ १५ ॥
ਪਾਰਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਉਸੇ ਪਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਤਿਥੀ ਹੀ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜੇ ਤਿਥੀ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਪੂਰਨ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
न तत्रोदयिनी ग्राह्या दैवस्योदयिकी तिथिः । प्रत्यहं शोधयेत्प्राज्ञस्तिथिं दैवज्ञचिंतकात् ॥ १६ ॥
ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਉਦਯਿਨੀ’ ਤਿਥੀ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਨਹੀਂ; ਦੇਵ-ਕਰਮਾਂ ਲਈ ‘ਉਦਯਿਕੀ’ (ਸੂਰਜੋਦਯ-ਆਧਾਰਿਤ) ਤਿਥੀ ਹੀ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੈਵਜ੍ਞ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਤਿਥੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ।
Verse 17
तिथिप्रमाणं विप्रेंद्राः क्षपाकरदिवाकरौ । चंद्रार्कचारविज्ञानात्कालं कालविदो विदुः ॥ १७ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਇੰਦਰੋ! ਤਿਥੀ ਦਾ ਮਾਪ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਾਲ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
पूर्वायाः संगदोषेण न योग्यास्ताः प्रपूजने । वर्जयन्ति नरास्तज्ज्ञा यामांश्च चतुरो द्विजाः ॥ १८ ॥
ਪੂਰਵ-ਸੰਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ (ਵੇਲੇ/ਹਾਲਤਾਂ) ਪੂਜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਜ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਯਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ।
Verse 19
अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि स्नानपूजाविधिक्रमम् । न दिवा शुद्धिमाप्नोति तदा रात्रौ विधीयते ॥ १९ ॥
ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 20
दिनकार्यमशेषं हि कर्तव्यं शर्वरीमुखे । विधिरेष मया ख्यातो नराणामुपवासिनाम् ॥ २० ॥
ਰਾਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਦੱਸੀ ਹੈ।
Verse 21
अल्पायामथ विप्रेंद्रा द्वादश्यामरुणोदये । स्नानार्चनक्रिया कार्य्या दानहोमादिसंयुता ॥ २१ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰੋ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਅਰੁਣੋਦਯ ਵੇਲੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪ੍ਰਹਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੇ ਅਰਚਨ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਦਾਨ-ਹੋਮ ਆਦਿ ਵੀ ਨਾਲ ਕਰੋ।
Verse 22
त्रयोदश्यां हि शुद्दायां पारणे पृथिवीफलम् । शतयज्ञाधिकं वापि नरः प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ २२ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾਰਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ-ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੁੰਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रत्यूषे स्नानमाचरेत् । पितृतर्पणसंयुक्तं न दृष्ट्वा द्वादशीदिनम् ॥ २३ ॥
ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਸਮੇਤ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਾ ਲੰਘਣ ਦਿਓ।
Verse 24
महाहानिकरा ह्येषा द्वादशी लंघिता नृभिः । करोति धर्महरणमस्नातेव सरस्वती ॥ २४ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੰਘੀ ਹੋਈ ਇਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਮ-ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਸਨਾਨ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨਾ।
Verse 25
क्षये वाप्यथवा वृद्धौ संप्राप्ते वा दिनोदये । उपोष्या द्वादशी पुण्या पूर्वविद्धां विवर्जयेत् ॥ २५ ॥
ਤਿਥੀ ਦਾ ਖ਼ਸ਼ਯ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਜਾਂ ਸੂਰਜੋਦਯ ਵੇਲੇ ਹੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਪੁੰਨਮਈ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੂਰਵ ਤਿਥੀ ਨਾਲ ‘ਵਿੱਧ’ (ਪੂਰਵਵਿੱਧਾ) ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
ब्राह्मण उवाच । यदा च प्राप्यते सूत द्वादश्यां पूर्वसंभवा । तदोपवासो हि कथं कर्तव्यो मानवैर्वद ॥ २६ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਸੂਤ! ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਆ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਪਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 27
उपवासदिनं विद्धं यदा भवति पूर्वया । द्वितीयेऽह्नि यदा न स्यात्स्वल्पाप्येकादशी तिथिः ॥ २७ ॥
ਜਦੋਂ ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਦਿਨ ਪੂਰਵ ਤਿਥੀ ਨਾਲ ਵਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਉਪਵਾਸ-ਦਿਨ ਨੂੰ ਵਿੱਧ (ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ) ਜਾਣੋ।
Verse 28
तत्रोपवासो विहितः कथं तद्वद सूतज । सौतिरुवाच । यदा न प्राप्यते विप्रा द्वादश्यां पूर्वसम्भवम् ॥ २८ ॥
ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰੀਏ? ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ, ਦੱਸੋ। ਸੌਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵਸੰਭਵ (ਉਚਿਤ) ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ…
Verse 29
रविचन्द्रार्कजाहं तु तदोपोष्यं परं दिनम् । बह्वा गमविरोधेषु ब्राह्मणेषु विवादिषु ॥ २९ ॥
ਪਰ ਜੇ (ਉਪਵਾਸ-ਦਿਨ) ਐਤਵਾਰ, ਸੋਮਵਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅਨੇਕ ਆਗਮ-ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਹੋਵੇ।
Verse 30
उपोष्या द्वादशी पुण्या त्रयोदश्यां तु पारणम् । एकादश्यां तु विद्धायां संप्राप्ते श्रवणे तथा ॥ ३० ॥
ਪੁੰਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾਰਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ‘ਵਿੱਧਾ’ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ॥३०॥
Verse 31
उपोष्या द्वादशी पुण्या पक्षयोरुभयोरपि । एष वो निर्णयः प्रोक्तो मया शास्त्रविनिर्णयात् ॥ ३१ ॥
ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਕ ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ॥३१॥
Verse 32
किमन्यच्छ्रोतुकामा हि तद्भवंतो ब्रुवंतु मे । ऋषय ऊचुः । युगादीनां वद्विधिं सौते सम्यग्यथातथम् ॥ ३२ ॥
ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਤਾਂ, ਹੇ ਪੂਜਨੀਕੋ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ! ਯੁਗ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਬਿਆਨ ਕਰ॥३२॥
Verse 33
रविसंक्रातिकादीनां नावेद्यं विद्यते तव । सौतिरुवाच । द्वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगाद्याः कवयो विदुः ॥ ३३ ॥
ਤੈਨੂੰ ਰਵੀ-ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਚਾਰ ਹਨ: ਦੋ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ॥३३॥
Verse 34
शुक्ले पूर्वाह्णिके ग्राह्ये कृष्णे ग्राह्येऽपराह्णिके । अयनं दिनभागाढ्यं संक्रमः षोडशः पलः ॥ ३४ ॥
ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਹਨ ਵਿੱਚ। ਅਯਨ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਭਾਗ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਮ (ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼) ਸੋਲਾਂ ਪਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥३४॥
Verse 35
पूर्वे तु दक्षिणे भागे व्यतीते चोत्तरो मतः । मध्यकाले तु विषुवे त्वक्षया परिकीर्तिता ॥ ३५ ॥
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਪੂਰਵ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਦਾ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲ, ਵਿਸ਼ੁਵ ਵੇਲੇ, ਉਹ ‘ਅਕਸ਼ਯਾ’—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਫਲਦਾਇਕ ਸਮਾਂ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 36
ज्ञात्वा विप्रास्तिथिं सम्यक्सांवत्सरसमीरिताम् । कर्तव्यो ह्युपवासस्तु अन्यथा नरकं व्रजेत् ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਸਾਂਵਤਸਰ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਰਕ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 37
पूर्वविद्धां प्रकुर्वाणो नरो धर्मं निकृंतति । संततेस्तु विनाशाय संपदां हरणाय च ॥ ३७ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਵਵਿੱਧ (ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ/ਨਿੰਦਿਤ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 38
पलवेधेऽपि विप्रेंद्रा दशम्या वर्जयेच्छिवाम् । सुराया बिंदुना स्पृष्टं यथा गंगाजलंत्यजेत् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰੋ, ਘਾਟ/ਕਠਿਨ ਸਮੇਂ (ਪਲਵੇਧ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਸ਼ਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਛੁਹਿਆ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
श्वहतं पंचगव्यं च दशम्या दूषितां त्यजेत् । एकादशीं द्विजश्रेष्ठाः पक्षयोरुभयोरपि ॥ ३९ ॥
ਜੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਸ਼੍ਵਹਤ (ਖਰਾਬ/ਨਸ਼ਟ) ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਦਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ—ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 40
पूर्वविद्धा पुरा दत्ता सा तिथिर्यदुमौलिना । दानवेभ्यो द्विजश्रेष्ठाः प्रीणनार्थं महात्मनाम् ॥ ४० ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਜੋ ‘ਪੂਰਵਵਿੱਧਾ’ ਤਿਥੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯਦੁਮੌਲੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਸੀ।
Verse 41
अकाले यद्धनं दत्तमपात्रेभ्यो द्विजोत्तमाः । संक्रुद्वैरपि यद्दत्तं यद्दत्तं चाप्यसत्कृतम् ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਬੇਵਕਤ ਦਿੱਤਾ ਧਨ, ਅਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਵੈਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦਾਨ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
पूर्वविद्धतिथौ दत्तं तद्दत्तमसुरेष्वथ । यदुच्छिष्टेन दत्तं तु यद्दत्तं पतितेष्वपि ॥ ४२ ॥
ਪੂਰਵਵਿੱਧ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਤਾਂ ਪਤਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
स्त्रीजेतेषु च यद्दत्तं यद्दत्तं जलवर्जितम् । पुनः कीर्तनसंयुक्तं तद्दत्तमसुरेषु वै ॥ ४३ ॥
ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੰਗ (ਵਿਸ਼ਯ-ਵਿਕਸ਼ੇਪ) ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੁੜ ਕੀਰਤਨ-ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
तस्माद्विप्रा न कर्त्व्या विद्धाप्येकादशी तिथिः । यथा हंतिपुरा पुण्यं श्राद्धं च वृषलीपतिः ॥ ४४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ‘ਵਿੱਧਾ’ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਦਾ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀਪਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁੰਨ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
दत्तं जप्तं हुतं स्नातं तथा पूजा कृता हरेः । तिथौ विद्धे क्षयं याति तमः सूर्योदये यथा ॥ ४५ ॥
ਦਾਨ, ਜਪ, ਹਵਨ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਜੇ ‘ਵਿੱਧ’ ਤਿਥੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
जीर्णं पतिं यौवनगर्विता यथा त्यजंति नार्यो झषकेतुनार्दिताः । तथा हि वेधं विबुधास्त्यजंति तिथ्यंतरं धर्मविवृद्धये सदा ॥ ४६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਮੀਨ-ਧਵਜ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਉਤੇਜਨਾ ਨਾਲ, ਬੁੱਢੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਵਿੱਧ’ ਤਿਥੀ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਸਦਾ ਹੋਰ ਤਿਥੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 47
श्रीबृहन्नारदीयपुरणोत्तरभागे तिथिविचारो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਤਿਥੀ-ਵਿਚਾਰ’ ਨਾਮਕ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
The chapter states that the tithi present at sunrise—even briefly—counts as pūrvaviddhā for the day’s observance, while a long tithi that does not touch sunrise is not accepted. This creates a stable daily anchor for vrata-kalpa and prevents selecting ritually ‘tainted’ junctions.
Ekādaśī should be avoided when viddhā (pierced/overlapped in a defective way), and Dvādaśī is repeatedly emphasized as a fasting day in relevant cases; the fast is then to be broken on Trayodaśī. The text also treats Dvādaśī neglect as a major spiritual loss and warns that rites done on a viddhā tithi lose their fruit.