ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੂੰ ਹਰਿਵਾਸਰ ਦੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧਨ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਰਿਤੂ-ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ। ਫਿਰ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਅਤੇ ਮੋਹਿਨੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਮੋਹ ਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਰਤ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੰਯਮ ਵੀ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਰਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਨਿਯਮ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਉਪਵਾਸ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ, ਦੀਪਦਾਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਦਾਨ, ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ, ਭੀਸ਼ਮ-ਪੰਚਕ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਪੁਸ਼ਕਰ-ਦੁਆਰਕਾ-ਸ਼ੌਕਰ/ਵਰਾਹ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੀਰਥ-ਫਲ, ਅਤੇ ਤੇਲ, ਸ਼ਹਿਦ, ਮਾਸ, ਮੈਥੁਨ ਤੇ ਕੁਝ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਸੰਬੰਧੀ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਉਦਯਾਪਨ ਨਿਯਮ—ਹਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਕਰਮਫਲ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एवं धर्मांगदो राज्यं चकार वसुधातले । पितुर्ननियोगाद्राजेंद्र पालयन् हरिवासरम् ॥ १ ॥
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂਗਦ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿਵਾਸਰ—ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ—ਪਾਲਦਾ ਰਿਹਾ ॥ ੧ ॥
Verse 2
न बभूव जनः कश्चिद्यो न धर्मे व्यवस्थितः । नासुखी नाप्रजः कश्चिन्न वा कुष्ठी महीपते ॥ २ ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ! ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਨਾ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨਹੀਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕੋੜ੍ਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ ॥ ੨ ॥
Verse 3
हृष्टपुष्ट जने तस्मिन् क्ष्मा चैव निधिदायिनी । घटदोग्ध्रीषु नृपते तृप्तवत्सासु धेनुषु ॥ ३ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੇ! ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸਨ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਆਪ ਹੀ ਨਿਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਗਈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਘੜਿਆਂ ਤੱਕ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀਆਂ ਤੇ ਵੱਛੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਦੋਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਆਪੇ ਹੀ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ॥ ੩ ॥
Verse 4
पुटके कुटके क्षौद्रं द्रोणमात्रं द्रुमे द्रुमे । प्रहृष्टायां तु मेदिन्यां सर्वधान्यसमुद्भवः ॥ ४ ॥
ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਪੂਟਕ ਤੇ ਕੂਟਕ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ ਮਾਤਰਾ ਸ਼ਹਿਦ ਸੀ; ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਨਾਜ ਬਹੁਤਾਯਤ ਨਾਲ ਉਗਦਾ ਸੀ ॥ ੪ ॥
Verse 5
कृतस्य स्पर्द्धिनि युगे त्रेतान्ते द्वापरे युगे । व्यतीते जलदापाये निर्मले चांबरे गृहे ॥ ५ ॥
ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਜਦੋਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਬੱਦਲ ਛੱਟ ਜਾਣ ਅਤੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਿਰਮਲ ਹੋਵੇ—ਤਦ ਇਹ ਵਿਧੀ/ਆਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 6
सुगंधिशालिपक्वाढ्ये कुंभोद्भवविलोकिते । मध्यप्रवाहयुक्तासु निम्नगासु समंततः ॥ ६ ॥
ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ ਨੀਵੀਂ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀ-ਧਾਰਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੱਧ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਸੁਗੰਧੀ ਪੱਕੇ ਸ਼ਾਲੀ ਧਾਨ ਨਾਲ ਖੇਤ ਭਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੂੰਭਜ ਮੁਨੀ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
Verse 7
तीरोत्थैः काशपुष्पैश्च शुक्लकेशैरिवांगना । चन्द्रांशुधवले लोके नातितीव्रे दिवाकरे ॥ ७ ॥
ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉੱਗੇ ਕਾਸ਼ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਹੋਵੇ; ਸੂਰਜ ਅਤਿ ਤੀਖਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਜਗ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਧਵਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तस्मिन्मनुष्यबहुलैर्जलस्नानविचित्रितैः । यत्रोत्सुकैः प्रयातैस्तु भूमिपालैः समंततः ॥ ८ ॥
ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਥਾਨ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਭੂਮਿਪਾਲ (ਰਾਜੇ) ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 9
प्रबोधसमये विष्णोराश्विनांते जगद्गुरोः । मोहिनी रमयामास तत्काले हृच्छयार्दिता ॥ ९ ॥
ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਆਰਦ੍ਰ ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 10
राजानं विविधैः सौख्यैः सर्वभावेन सुंदरी । वनेषु गिरिश्रृंगेषु नदीनां संगमेषु च ॥ १० ॥
ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਰਮਾਉਂਦੀ ਰਹੀ—ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮਾਂ ਤੇ ਵੀ।
Verse 11
पद्मिनी कुसुमाढ्येषु सरःसु विविधेषु च । मलये मन्दरे विंध्ये महेंद्रे विबुधालये ॥ ११ ॥
ਉਹ ਦੇਵੀ ‘ਪਦਮਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਮਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਲਯ, ਮੰਦਰ, ਵਿਂਧ੍ਯ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦੇਵ-ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 12
सह्ये प्रालेयसंज्ञे च दिगंबरगिरौ शुभे । अन्येषु चैव राजानं स्वर्गस्थानादिकेषु च ॥ १२ ॥
ਸਹ੍ਯ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ‘ਪ੍ਰਾਲੇਯ’ ਨਾਮਕ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਸ਼ੁਭ ਦਿਗੰਬਰ ਗਿਰਿ ਤੇ, ਅਤੇ ਸਵਰਗਸਥਾਨ ਆਦਿ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਰਾਜਾ (ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 13
रमयायास राजेंद्र दिव्यरूपा दिने दिने । राजापि मोहिनीं प्राप्य सर्वं कृत्यं परित्यजन् ॥ १३ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਮੁੜ ਮੁੜ (ਉਸ ਨੂੰ) ਰਮਾਉਂਦੀ ਰਹੀ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਉਸ ਮਨਮੋਹਣੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਤਿਆਗ ਬੈਠਾ।
Verse 14
त्यक्तं न वासरं विष्णोर्जन्ममृत्युनिकृंतनम् । व्रतं नोपेक्षते तत्तु अतिमुग्धोऽपि पार्थिवः ॥ १४ ॥
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉਹ ਵਰਤ ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਮੋਹਿਤ ਰਾਜਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 15
क्रीडां त्यजति भूपालो दशम्यादिदिनत्रये । एवं प्रकीडतस्तस्य पूर्णे संवत्सरे गते ॥ १५ ॥
ਦਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਖੇਡ-ਤਮਾਸ਼ੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
काले कालविदां श्रेष्ठः संप्राप्तः कार्तिकः शुभः । निद्राछेदकरो विष्णोः स मासः पुण्यदायकः ॥ १६ ॥
ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ।
Verse 17
यस्मिन्कृतं हि सुकृतं वैष्णवैर्मनुजैर्नृप । अक्षयं हि भवेत्सर्वं विष्णुलोकप्रदायकम् ॥ १७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਹਰ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲੋਕ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 18
न कार्तिकसमो मासो न कृतेन समं युगम् । न धर्मस्तु दया तुल्यो न ज्योतिश्चक्षुषा समम् ॥ १८ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਮਹੀਨਾ ਨਹੀਂ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਯੁਗ ਨਹੀਂ। ਦਇਆ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਅੱਖ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ।
Verse 19
न वेदेन समं शास्त्रं न तीर्थं गंगया समम् । न भूम्या सदृशं दानं न सुखं भार्यया समम् ॥ १९ ॥
ਵੇਦ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਹੀਂ, ਗੰਗਾ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ। ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ।
Verse 20
न कृष्या तु समं वित्तं न लाभः सुरभीसमः । न तपोऽनशनादन्यन्न दमेन समं शिवम् ॥ २० ॥
ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਦੀ ਸੁਰਭੀ ਗਾਂ ਵਰਗਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਪ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਦਮਨ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 21
तृप्तिर्न रसनातुल्या न समोऽन्यो द्विजेन च । न धर्मेण समं मित्रं न सत्येन समं यशः ॥ २१ ॥
ਰਸ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਰਗੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ; ਸੱਚੇ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ ਵਰਗਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਰਗੀ ਕੀਰਤੀ ਨਹੀਂ।
Verse 22
नारोग्यसममैश्वर्यं न देवः केशवात्परः । न कार्तिकसमं लोके पावनं कवयो विदुः ॥ २२ ॥
ਨਿਰੋਗਤਾ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਹੀਂ; ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਦੇਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਰਗੀ ਪਾਵਨਤਾ ਹੋਰ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਕਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 23
कार्तिकः प्रवरो मासो विष्णोश्चापि प्रियः सदा । अव्रतो हि क्षिपेद्यस्तु मासं दामोदरप्रियम् ॥ २३ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਦਾਮੋਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਜੋ ਬਿਨਾ ਵਰਤ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
तिर्यग्योनिमवाप्नोति सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ २४ ॥
ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤਿਰਯਕ-ਯੋਨੀ, ਅਰਥਾਤ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
मांधातोवाच । संप्राप्य कार्तिके मासे राजा रुक्मांगदो मुने । मोहिनीं मोहसंयुक्तां कथं स बुभुजे वद ॥ २५ ॥
ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨਾ ਆਉਣ ਤੇ, ਮੋਹ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗਿਆ? ਦੱਸੋ।
Verse 26
विष्णुभक्तः श्रुतिपरः प्रवरः स महीक्षिताम् । तस्मिन्पुण्यतमे मासे किं चकार नृपोत्तमः ॥ २६ ॥
ਉਹ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 27
वसिष्ठ उवाच । संप्राप्तं कार्तिकं दृष्ट्वा प्रबोधकरणं हरेः । अतिप्रमुग्धो राजेंद्रो मोहिनीं वाक्यमब्रवीत् ॥ २७ ॥
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਰਤਿਕ ਦਾ ਆਉਣਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 28
रतं देवि त्वया सार्द्धं मया संवत्सरान्बहून् । तवापमानभीतेन नोक्तं किञ्चिदपि क्वचित् ॥ २८ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਤੀ-ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜੀਵਿਆ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ।
Verse 29
सांप्रतं वक्तुकामोऽहं तन्निबोध शुभानने । त्वय्यासक्तस्य मे देवि बहवः कार्तिका गताः ॥ २९ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਸ਼ੁਭਾਨਨੇ, ਸੁਣ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਈ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ।
Verse 30
न व्रती कार्तिके जातो मुक्त्वैकं हरिवासरम् । सोऽहं कार्तिकमिच्छामि व्रते न पर्य्युपासितुम् ॥ ३० ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵ੍ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਹਰੀ ਦੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਾਰਤਿਕ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 31
अव्रतेन गतो येषां कार्तिको मर्त्यधर्मिणाम् । इष्टापूर्तौ वृथा तेषां धर्मो द्रुहिणसंभवे ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜਨਿਤ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਰਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨਾ ਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੱਗ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟਾਪੂਰਤ ਕਰਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
मांसाशिनोऽपि भूपाला अत्यर्थं मृगयारताः । ते भांसं कार्तिके त्यक्त्वा गता विष्ण्वालयं शुभे ॥ ३२ ॥
ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਵੀ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 33
प्रवृत्तानां हि भक्ष्याणां कार्तिके नियमे कृते । अवश्यं विष्णुरूपत्वं प्राप्यते साधकेन हि ॥ ३३ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਭੋਜਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਮਨ ਸਹਜ ਹੀ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਸਾਧਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
तिष्ठंतु बहुवित्तानि दानानि वरवर्णिनि । हृदयायासकर्तॄणि दीपदानाद्दिवं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀਏ! ਬਹੁਤ ਧਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਥਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾਨ ਰਹਿਣ ਦਿਓ; ਦੀਪ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
तस्याप्यभावात्सुभगे परदीपप्रबोधनम् । कर्तव्यं भक्तिभावेन सर्वदानाधिकं च तत् ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ! ਜੇ ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਲਈ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਰਮ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 36
एकतः सर्वदानानि दीपदानं हि चैकतः । कार्तिकेन समं प्रोक्तं दीपदानात्प्रबोधनम् ॥ ३६ ॥
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੇਵਲ ਦੀਪਦਾਨ। ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪੁੰਨ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Verse 37
कर्तव्यं भक्तिभावेन सर्वदानाधिकं स्मृतम् । कार्तिकीं च तिथिं कृत्वा विष्णोर्नाभिसरोरुहे ॥ ३७ ॥
ਇਹ ਕਰਮ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕੀ ਤਿਥੀ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਨਾਭਿ-ਕਮਲਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 38
आजन्मकृतपापात्तु मुच्यते नात्रसंशयः । व्रतोपवासनियमैः कार्तिको यस्य गच्छति ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜੋ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨਾ ਵਰਤ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
देवो वैमानिको भूत्वा स याति परमां गतिम् । तस्मान्मोहिनि मोहं त्वं परित्यज्य ममोपरि ॥ ३९ ॥
ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਵ ਬਣ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ! ਆਪਣਾ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਨ ਟਿਕਾ।
Verse 40
आज्ञां विधेहि तत्कालं करिष्ये कार्त्तिकव्रतम् । तव वक्षोजपूजाया विरतो नीरजेक्षणे ॥ ४० ॥
ਹੁਕਮ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਤਿਕ ਵਰਤ ਧਾਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਕਸ਼ੋਜ-ਪੂਜਨ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਰਹਾਂਗਾ।
Verse 41
अहं व्रतधरश्चैव भविष्ये हरिपूजने । मोहिन्युवाच । विस्तरेण समाख्याहि माहात्म्यं कार्तिकस्य च ॥ ४१ ॥
ਮੈਂ ਵੀ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਹਰਿ-ਪੂਜਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 42
सर्वपुण्याकरः प्रोक्तो मासोऽयं राजसत्तमा । विशेषात्कुत्र कथितस्तदादिश महामते ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਸਭ ਪੁੰਨਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਕਿੱਥੇ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਦੱਸੋ।
Verse 43
श्रुत्वा कार्त्तिकमाहात्म्यं करिष्येऽहं यथेप्सितम् ॥ ४३ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਛਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਾਂਗੀ।
Verse 44
रुक्मांगद उवाच । माहात्म्यमभिधास्यामि मासस्यास्य वरानने । येन भक्तिर्भवित्री ते प्रकर्तुं हरिपूजनम् ॥ ४४ ॥
ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਮੈਂ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਭਗਤੀ ਜਾਗੇਗੀ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹਰਿ-ਪੂਜਨ ਕਰ ਸਕੇਂਗੀ।
Verse 45
कार्त्तिके कृच्छ्रसेवी यः प्राजापत्यचरोऽपि वा । एकांतरोपवासी वा त्रिरात्रोपोषितोऽपि वा ॥ ४५ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਤਪ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪੋਸ਼ਣ ਵੀ ਕਰੇ—ਉਹ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
यद्वा दशाहं पक्षं वा मासं वा वरवर्णिनि । क्षपयित्वा नरो याति स विष्णोः परमं पदम् ॥ ४६ ॥
ਜਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਦਸ ਦਿਨ, ਜਾਂ ਪੱਖ, ਜਾਂ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਇਹ ਨਿਯਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । अस्मिन् नरैर्धरा चैव प्राप्यते द्वीपमालिनी ॥ ४७ ॥
ਇਕਭਕਤ (ਇਕ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ), ਨਕਤ (ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ) ਅਤੇ ਅਯਾਚਿਤ (ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਮਿਲੇ ਅੰਨ) ਨਾਲ ਜੀਵਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
विशेषात्पुष्करे तीर्थे द्वारावत्यां च शौकरे । मासोऽयं भक्तिदः प्रोक्तो व्रतदानार्चनादिभिः ॥ ४८ ॥
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ, ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ—ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ‘ਭਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 49
तस्निन्हरि दिनं पुण्यं तथा वै भीष्मपंचकम् । प्रबोधिनीं नरः कृत्वा जागरेण समन्विताम् ॥ ४९ ॥
ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦਾ ਦਿਨ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ-ਪੰਚਕ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਵਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਵਿਧੀ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 50
न मातुर्जठरे तिष्ठेदपि पापान्वितो नरः । तस्मिन्दिने वरारोहे मंडलं यस्तु पश्यति ॥ ५० ॥
ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ! ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਜੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ॥੫੦॥
Verse 51
विना सांख्येन योगेन स याति परमं पदम् । कार्तिके मंडलं दृष्ट्वा शौकरेः सूकरं शुभे ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕਰ (ਵਰਾਹ) ਦੇ ਪਾਵਨ ਸੂਕਰ-ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ॥੫੧॥
Verse 52
दृष्ट्वा कोकवराहं वा न भूयस्तनयो भवेत् । त्रिविधस्यापि पापस्य दृष्ट्वा मुक्तिर्भवेन्नृणाम् ॥ ५२ ॥
ਕੋਕ-ਵਰਾਹ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ॥੫੨॥
Verse 53
मंडलं चपलापांगि श्रीधरं कुब्जके तथा । कार्तिके वर्जयेत्तैलं कार्त्तिके वर्जयेन्मधु ॥ ५३ ॥
ਹੇ ਚਪਲਾਪਾਂਗੀ! ਮੰਡਲ, ਚਪਲਾਪਾਂਗੀ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਅਤੇ ਕੁਬ੍ਜਕਾ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਤੇਲ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੫੩॥
Verse 54
कार्तिके वर्जयेन्मांसं कार्तिके वर्जयेत्स्त्रियः । निष्पावान्कार्तिके देवि त्यंजेद्विष्णुतत्परः ॥ ५४ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ (ਕਾਮਭੋਗ) ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਰਾਇਣ ਭਗਤ ਨਿਸ਼ਪਾਵ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਾਲ) ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ॥੫੪॥
Verse 55
संवत्सरकृतात्पापाद्ब्रहिर्भवति तत्क्षणात् । प्राप्नोति राजकीं योनिं सकृद्भक्षणसंभवात् ॥ ५५ ॥
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਗ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਇਕ ਭੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਜਕੀ ਯੋਨੀ, ਅਰਥਾਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 56
कार्तिके शौकरमांसं यस्तु भुञ्जीत दुर्मतिः । षष्टिवर्षसहस्राणि रौरवे परिपच्यते ॥ ५६ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੁੁਰਮਤਿ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਦੰਡ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 57
तन्मुक्तो जायते पापी विष्ठाशी ग्राम्यसूकरः । मात्स्यं मांसं न भुञ्जीत न कौर्मं नापि हारिणम् ॥ ५७ ॥
ਉਸ ਵਰਤ-ਭੰਗ ਕਰਕੇ ਪਾਪੀ ਪਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਦ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸੂਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੱਛੀ ਦਾ ਮਾਸ, ਕੱਛੂਏ ਦਾ ਮਾਸ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਦਾ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 58
चाण्डालो जायते देवि कार्तिके मांसभक्षणात् । कार्तिकः सर्वपापघ्नः किञ्चिद्व्रतधरस्य हि ॥ ५८ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਚਾਂਡਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰਤਿਕ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 59
कार्तिके तु कृतादीक्षा नृणां जन्मनिकृंतनी । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीक्षां कुर्वीत कार्तिके ॥ ५९ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਲਈ ਹੋਈ ਦੀਖਿਆ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 60
अदीक्षितस्य वामोरु कृतं सर्वं निरर्थकम् । पशुयोनिमवाप्नोति दीक्षया रहितो नरः ॥ ६० ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਜੰਘਾਵਾਲੀ! ਜੋ ਦੀਖਿਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸਭ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੀਖਿਆ-ਵਿਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 61
न गृहे कार्तिकं कुर्याद्विशेषेण तु कार्तिकीम् । तीर्थे हि कार्तिकीं कुर्वन्नरो याति हरेः पदम् ॥ ६१ ॥
ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਵਰਤ ਨਾ ਕਰੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕੀ ਵਰਤ। ਜੋ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕੀ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
कार्तिके शुक्लपक्षस्य कृत्वा ह्येकादशीं नरः । प्रातर्दत्वा शुभान्कुंभान्प्रयाति हरिमंदिरम् ॥ ६२ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ੁਭ ਕੁੰਭਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 63
संवत्सरव्रतानां हि समाप्तिः कार्तिकं स्मृता । विवाहा यत्र दृश्यंते विष्णोर्नाभिसरोरुहे ॥ ६३ ॥
ਸਾਲ ਭਰ ਦੇ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਾਰਤਿਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 64
दिनानि तत्र चत्वारि यथैकं वरावर्णिनि । विनोत्तरायणे कालं लग्नशुद्धिं विनापि च ॥ ६४ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ! ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਗਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸਮਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 65
दृश्यन्ते यत्र सम्बन्धाः पुत्रपौत्रविवर्द्धनाः । तस्मान्मोहिनि कर्तास्मि कार्तिके व्रतसेवनम् ॥ ६५ ॥
ਜਿੱਥੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਬੰਧ ਫਲਦੇ-ਫੂਲਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਮੈਂ ਕਾਰਤਿਕ ਵਰਤ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 66
अशेषपापनाशाय तव प्रीतिविवृद्धये । मोहिन्युवाच । अहो माहात्म्यमतुलं कार्तिकस्य त्वयोरितम् ॥ ६६ ॥
“ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ—” ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਹੋ! ਤੁਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਜੋ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ।”
Verse 67
चातुर्मास्यव्रतानां हि विधिमुद्यापनं वद । पूर्णता येन भवतगि व्रतानां पृथिवीपते ॥ ६७ ॥
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਉਦਿਆਪਨ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵਰਤ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 68
अवैकल्यं भवेच्चैव व्रतं पुण्यफलस्य तु । राजोवाच । नक्तव्रती षड्रसेन ब्राह्मणं भोजयेत्प्रिये ॥ ६८ ॥
ਵਰਤ ਜਦੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਾਟ ਦੇ ਪਾਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਨਕਤ ਵਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਛੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।”
Verse 69
अयाचिते त्वनङ्काहं सहिरण्यं प्रदापयेत् । अमांसाशीभवेद्यस्त्तु गां प्रदद्यात्सदक्षिणाम् ॥ ६९ ॥
ਅਯਾਚਿਤ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਸ-ਤਿਆਗੀ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 70
धात्रीस्नाने नरो दद्याद्दधिपायसमेव च । फलानां नियमे सुभ्रु फलदानं समाचरेत् ॥ ७० ॥
ਧਾਤ੍ਰੀ-ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਹੀਂ ਸਮੇਤ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਿਆ ਪਾਇਸ (ਦਧਿ-ਪਾਇਸ) ਦਾਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਫਲ-ਨਿਯਮ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।
Verse 71
तैलत्यागे घृतं दद्याद्धृतत्यागे पयस्तथा । धान्यानां नियमे शालींस्तत्तद्धान्यमथापि वा ॥ ७१ ॥
ਤੇਲ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਘੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਘੀ-ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਧ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਅਨਾਜ-ਨਿਯਮ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ, ਜਾਂ ਵਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ਅਨਾਜ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 72
दद्याद्भूशयने शय्यां तूलिकागंडकान्विताम् । पत्रभोजी नरोदद्याद्भाजनं घृतसंयुतम् ॥ ७२ ॥
ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੱਦੇ ਤੇ ਤਕੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੈਯਾ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਜੋ ਪੱਤਲ ਉੱਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘੀ ਸਮੇਤ ਯੋਗ ਬਰਤਨ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 73
मौने घंटां तिलान्वापि सहिरण्यान्प्रदापयेत् । दंपत्योर्भोजनं कार्यमुभयोः शयनान्वितम् ॥ ७३ ॥
ਮੌਨ-ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਦੰਪਤੀ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸੌਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਦੇਵੇ।
Verse 74
संभोगं दक्षिणोपेतं व्रतस्य परिपूर्तये । प्रातः स्नाने हयं दद्यान्निःस्नेहे घृतसक्तुकान् ॥ ७४ ॥
ਵਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਸਮਾਪਨ-ਕਰਮ (ਉਦਿਆਪਨ) ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਨਿਃਸਨੇਹ (ਤੇਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਵਰਤ ਲਈ ਘੀ ਮਿਲਿਆ ਸੱਤੂ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 75
नखराणां च केशानां धारणे दर्पणं ददेत् । उपानहौ प्रदद्यात्तु पादत्राणविवर्जने ॥ ७५ ॥
ਨਖਾਂ ਤੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਦਰਪਣ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ (ਜੁੱਤੀ) ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਾਦੁਕਾ/ਚੱਪਲਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।
Verse 76
लवणस्य तु संत्यागे दातव्या सुरभिस्तथा । आमिषस्य परित्यागे सवत्सां कपिलां ददेत् ॥ ७६ ॥
ਲੂਣ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਚੰਗੀ ਦੁੱਧਾਰੂ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਾਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਤੇ ਬੱਛੜੇ ਸਮੇਤ ਕਪਿਲਾ (ਭੂਰੀ) ਗਾਂ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।
Verse 77
नित्यं दीपप्रदो यस्तु व्रतेऽभीष्टे सुरालये । स कांचनं तथा ताम्रं सघृतं दीपकं प्रिये ॥ ७७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ! ਜੋ ਭਗਤ ਇੱਛਿਤ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਦੀਵਾ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 78
प्रदद्याद्वाससा छत्रं वैष्णवे व्रतपूर्तये । एकांतरोपवासी तु क्षौमवस्त्रं प्रदापयेत् ॥ ७८ ॥
ਵੈਸ਼ਣਵ ਵਰਤ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਛਤਰ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖ਼ਸ਼ੌਮ (ਅਲਸੀ/ਲਿਨਨ) ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।
Verse 79
त्रिरात्रे कांचनोपेतां दद्याच्छय्यां स्वलंकृताम् । षड्ररात्राद्युपवासेषु शिबिकां छत्रसंयुताम् ॥ ७९ ॥
ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ, ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੈਜ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਆਦਿ ਉਪਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਛਤਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਬਿਕਾ (ਪਾਲਕੀ) ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 80
सवाहपुरुषं पीनमनङ्वाहमथार्पयेत् । अजाविकं त्वेकभक्ते फलाहारे सुवर्णकम् ॥ ८० ॥
ਫਿਰ ਸਵਾਰੀ-ਯੋਗ, ਪੁਸ਼ਟ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਇਕਭਕਤ ਜਾਂ ਫਲਾਹਾਰੀ ਵਰਤੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬੱਕਰੀ ਜਾਂ ਭੇਡ ਦੇਵੇ।
Verse 81
शाकाहारे फलं दद्यात्सौवर्णं घृतसंयुतम् । रसानां चैव सर्वेषां त्यागेऽनुक्तस्य वापि च ॥ ८१ ॥
ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਵਰਤੀ ਲਈ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੇਵੇ, ਨਾਲ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਘਿਉ ਵੀ ਮਿਲਾ ਕੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਸਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜੋ ਤਿਆਗ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 82
दातव्यं राजतं पात्रं सौवर्ण वापि शक्तितः । यथोक्तस्याप्रदाने तु यथोक्ताकरणेऽपि वा ॥ ८२ ॥
ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਵੀ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਦਾਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਵਿਧਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 83
विप्रवाक्यं चरेत्सुभ्रु विष्णुस्मरणपूर्वकम् । वृथा विप्रवचो यस्तु मन्यते मनुजः शुभे ॥ ८३ ॥
ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ! ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—
Verse 84
दक्षिणां नैव दद्याद्वा स याति नरकेध्रुवम् । व्रतवैकल्यमासाद्य कुष्ठी चांधः प्रजायते ॥ ८४ ॥
ਜੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਮੀ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੋੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 85
धरामराणां वचने व्यवस्थिता दिवौकसस्तीर्थगणा मखाश्च । को लंघयेत्सुभ्रु वचो हि तेषां श्रेयोभिकामो मनुजस्तु विद्वान् ॥ ८५ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਦੇਵਗਣ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਠਹਿਰੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ! ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘੇਗਾ?
Verse 86
इदं मया धर्मरहस्ययुक्तं विरंचये श्रीपतिना यथोक्तम् । प्रकाशितं तुभ्यमनन्यवाच्यं फलप्रदं माधवतुष्टिहेतुम् ॥ ८६ ॥
ਹੇ ਵਿਰੰਚ (ਬ੍ਰਹਮਾ)! ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਧਵ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
Verse 87
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे कार्तिकमाहात्म्यं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਰਤਿਕ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਬਾਈਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
The chapter frames dīpa-dāna as a concentrated act of bhakti that ‘awakens’ auspicious merit during Viṣṇu’s Prabodhinī season; it is explicitly weighed against all dānas and declared equal to the merit of the entire Kārtika month when performed with devotion, making it an accessible yet high-yield Vrata-kalpa centerpiece.
It discourages performing the Kārtika/Kārtikī observance at home and elevates tīrtha-performance: observing the vow at a sacred ford (tīrtha) is said to lead to Hari’s abode, aligning Kārtika discipline with Tīrtha-māhātmya theology in the Uttara-bhāga.
Udyāpana is the concluding completion-rite that seals a vrata’s merit. The chapter insists that only a vow observed without deficiency yields full results; therefore it prescribes matched gifts (dāna) and priestly honorarium (dakṣiṇā) corresponding to each restraint (oil, salt, ground-sleeping, silence, etc.), and warns of negative karmic outcomes if dakṣiṇā or procedure is omitted.