ਮੋਹਿਨੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਜੰਗਲਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਮਾਰਗ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਵਸੂ ਸੁਚੱਜੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਵਨ (ਕਾਮ੍ਯਕ, ਅਦਿਤਿਵਨ, ਵਿਆਸਵਨ, ਫਲਕੀਵਨ, ਸੂਰ੍ਯਵਨ, ਮਧੁਵਨ, ਸੀਤਾਵਨ) ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਪਾਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਯਕਸ਼ ਰੰਤੁਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਵਿਮਲ/ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ, ਪਾਰਿਪਲਵ, ਪૃਥਿਵੀ-ਤੀਰਥ, ਦਕਸ਼-ਆਸ਼ਰਮ (ਦਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰ), ਸ਼ਾਲਕਿਨੀ, ਨਾਗ-ਤੀਰਥ, ਪੰਚਨਦ, ਕੋਟਿ-ਤੀਰਥ/ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ, ਅਸ਼ਵਿ-ਤੀਰਥ, ਵਰਾਹ-ਤੀਰਥ, ਸੋਮ-ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਨਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਪੂਜਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਤੀਰਥਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਰਾਜਸੂਯ, ਸੋਮਯਜ্ঞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਹਿ ਕੇ ਚੈਤਰ ਦੇ ਆਚਾਰ, ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਕਨਿਆਦਾਨ, ਪਿਤ੍ਰਪੱਖ/ਮਹਾਲਯ ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ-ਦਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ; ਸਥਾਣੂ-ਤੀਰਥ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 1
मोहिन्युवाच । वनानि कानि विप्रेंद्र तत्र संति शुभावहाः । सरितश्च क्रमाद्यात्रां वद मे सर्वसिद्धिदाम् ॥ १ ॥
ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਉੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਵਨ ਸ਼ੁਭਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ? ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਦੱਸੋ ਜੋ ਸਰਵ-ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ॥ ੧ ॥
Verse 2
यानि तीर्थानि संत्यत्र कुरुक्षेत्रे सुपुण्यदे । तानि सर्वाणि मे ब्रूहि गतिदस्त्वं गुरुंर्यतः ॥ २ ॥
ਹੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨ੍ਯਦਾਤਾ! ਇੱਥੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਦਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੂਜ੍ਯ ਗੁਰੂ ਹੋ ॥ ੨ ॥
Verse 3
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि कुरुक्षेत्रस्य पुण्यदम् । यात्राविधानं यत्कृत्वा लभते गतिमुत्तमाम् ॥ ३ ॥
ਵਸੁ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ! ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਪੁੰਨ੍ਯਦਾਇਨੀ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤਮ ਗਤੀ (ਪਰਮ ਪਦ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ॥ ੩ ॥
Verse 4
वनानि सप्त संतीह कुरुक्षेत्रस्य मध्यतः । तेषां नामानि वक्ष्यामि पुण्यदानां नृणामिह ॥ ४ ॥
ਇੱਥੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਵਨ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ੍ਯ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ॥ ੪ ॥
Verse 5
काम्यकं च वनं पुण्यं तथादितिवनं महत् । व्यासस्य च वनं पुण्यं फलकीवनमेव च ॥ ५ ॥
ਕਾਮ੍ਯਕ ਵਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਦਿਤਿਵਨ ਵੀ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਦਾ ਵਨ ਵੀ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਲਕੀਵਨ ਵੀ।
Verse 6
तथा सूर्यवनं चात्र पुण्यं मधुवनं च वै । सीतावनं तथा ख्यातं नृणां कल्मषनाशनम् ॥ ६ ॥
ਇੱਥੇ ਸੂਰਜਵਨ ਵੀ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੁਵਨ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀਤਾਵਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
वनान्येतानि सप्तात्र तेषु तीर्थान्यनेकशः । सरस्वती नदी पुण्या तथा वैतरणी नदी ॥ ७ ॥
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸੱਤ ਵਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।
Verse 8
गंगा मंदाकिनी पुण्या तथैवान्या मधुस्रवा । दृषद्वती कौशिकी च पुण्या हैरण्वती नदी ॥ ८ ॥
ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਧੁਸ੍ਰਵਾ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਨਦੀ ਵੀ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਵੀ ਪੁੰਨਮਈ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੈਰਣਵਤੀ ਨਦੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।
Verse 9
वर्षकालवहाश्चैता वर्जयित्वा सरस्वतीम् । एतासामुदकं पुण्यं स्पर्शे पाने समाप्नुतौ ॥ ९ ॥
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਰਸਵਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਲ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ—ਛੂਹਣ ਅਤੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 10
रजस्वलात्वं नैतासां पुण्यक्षेत्रप्रभावतः । रंतुकं तु पुरासाद्य द्वारपालं महाबलम् ॥ १० ॥
ਉਸ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਜਸਵਲਾ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਦੁਆਰਪਾਲ ‘ਰੰਤੁਕ’ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ।
Verse 11
यक्षं समभिवाद्याथ तत्र यात्रां समारभेत् । ततो गच्छेन्नरः पुण्यं भद्रेऽदिति वनं महत् ॥ ११ ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰਾ ਆਰੰਭ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਭਦ੍ਰ ਨਾਮਕ ਸ਼ੁਭ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਅਦਿਤੀ-ਵਨ’ ਨਾਮੇ ਮਹਾ ਪੁੰਨਵਾਨ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵੇ।
Verse 12
अदित्या तत्र पुत्रार्थं सम्यक् चीर्णं महत्तपः । तत्र स्नात्वा समभ्यर्च्य देवमातरमंगना ॥ १२ ॥
ਉੱਥੇ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਮਾਤਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰ, ਉਸ ਸਾਧਵੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾ ਲਿਆ।
Verse 13
सूते पुत्रं महाशूरं सर्वलक्षण संयुतम् । ततो गच्छेद्वरारोहे विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ॥ १३ ॥
ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਹਾਂਸ਼ੂਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿ ਵਾਲੀਏ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਨੁੱਤਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 14
विमलं नाम विख्यातं यत्र सन्निहितो हरिः । विमले तु नरः स्नात्वा दृष्ट्वा च विमलेश्वरम् ॥ १४ ॥
‘ਵਿਮਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਸਨਿੱਧ ਹਨ। ਵਿਮਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
विमलः स लभेल्लोकं देवदेवस्य चक्रिणः । हरिं च बलदेवं च दृष्ट्वैकासनमास्थितौ ॥ १५ ॥
ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰੀ ਤੇ ਬਲਦੇਵ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 16
मुच्यते किल्बिषात्सद्यो मोहिन्यत्र न संशयः । ततः पारिप्लवं गच्छेत्तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् ॥ १६ ॥
ਇਸ ਮੋਹਿਨੀ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਰਿਪਲਵ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तत्र स्नात्वा च पीत्वा यो ब्राह्मणं वेदपारगम् । संतोष्यदक्षिणाद्येन ब्राह्मयज्ञफलं लभेत् ॥ १७ ॥
ਜੋ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੱਖਿਣਾ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
यत्रास्ति संगमो भद्रे कौशिक्याः पापनाशनः । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या प्राप्नोति प्रियसंगमम् ॥ १८ ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਜਿੱਥੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦਾ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਸੰਗਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਿਯ (ਪ੍ਰਭੂ/ਪ੍ਰੇਮ) ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
ततस्तु पृथिवीतीर्थमासाद्य क्षांतिमान्नरः । स्नातो भक्त्या महाभागे प्राप्नोति गतिमुत्तमाम् ॥ १९ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ! ਖ਼ਿਮਾ-ਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਪૃਥਿਵੀ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗਤੀ (ਪਰਮ ਪਦ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
धरम्यामपराधा ये कृताः स्युः पुरुषेण वै । तान्सर्वान्क्षमते देवी तत्र स्नातस्य देहिनः ॥ २० ॥
ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜੋ ਭੀ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਉਹ ਸਭ ਅਪਰਾਧ ਦੇਵੀ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 21
ततो दक्षाश्रमे पुण्ये दृष्ट्वा दक्षेश्वरं शिवम् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਦਕਸ਼-ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
ततः शालकिनीं गच्छेत्तत्र स्नात्वा समर्चयेत् । हरिं हरेण संयुक्तं वांछितार्थस्य लब्धये ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਸ਼ਾਲਕਿਨੀ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਲਈ ਹਰੀ ਨੂੰ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜੇ।
Verse 23
नागतीर्थं ततः प्राप्य स्नात्वा तत्र विधानवित् । सर्पिश्चास्य दधि प्राश्य नागेभ्यो ह्यभयं लभेत् ॥ २३ ॥
ਫਿਰ ਨਾਗਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਘੀ ਤੇ ਦਹੀਂ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਨਾਗਾਂ (ਸੱਪਾਂ) ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਅਭੈ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
ततः सायमुपावृत्य रंतुकं द्वारपालकम् । एकरात्रोषितस्तत्र पूजयेत्तं परेऽहनि ॥ २४ ॥
ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰੰਤੁਕ ਕੋਲ ਜਾਵੇ; ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਰਹਿ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 25
गंधाद्यैरुपचारैस्तु ब्राह्मणं प्रार्च्य भोजयेत् । ततः पंचनदं गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ २५ ॥
ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ; ਫਿਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਪੰਚਨਦ ਨੂੰ ਜਾਵੇ।
Verse 26
पंच नादाः कृता यत्र हरेणासुरभीषणाः । तेन पंचनदं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥ २६ ॥
ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਰਚੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ ‘ਪੰਚਨਦ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 27
तत्र स्नानेन दानेन निर्भयो जायते नरः । कोटितीर्थँ ततो गच्छेद्यत्र रुद्रेण मोहिनि ॥ २७ ॥
ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ! ਫਿਰ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ (ਭਗਵਾਨ) ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ।
Verse 28
कोटितीर्थान्युपाहृत्य स्थापितानि महात्मना । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं हरम् ॥ २८ ॥
ਅਨੇਕਾਂ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
पंचयज्ञभवं पुण्यं तत्प्रभत्याप्नुयात्सदा । तत्रैव वामनो देवः सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितः ॥ २९ ॥
ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਪੰਚ ਮਹਾਯਜ्ञਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਵਾਮਨ ਦੇਵ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ।
Verse 30
तस्मात्तं तत्र संपूज्य अग्निष्टोमफलं लभेत् । ततोऽश्वितीर्थमासाद्ये श्रद्धावान्विजितेन्द्रियः ॥ ३० ॥
ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਿਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ॥੩੦॥
Verse 31
स्नात्वा तत्र यशस्वी च रूपवांश्च नरो भवेत् । ततो वाराहतीर्थं च प्राप्य विष्णुप्रकल्पितम् ॥ ३१ ॥
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਯਸ਼ਸਵੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਵਾਰਾਹ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਯਥੋਚਿਤ ਅੱਗੇ ਵਧੇ॥੩੧॥
Verse 32
आप्लुत्य श्रद्धया तत्र नरः सद्गतिमाप्नुयात् । ततो व्रजेत्सोमतीर्थँ यत्र सोमो वरानने ॥ ३२ ॥
ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਮ ਦੇਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸੋਮ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੩੨॥
Verse 33
तपस्तप्त्वा ह्यरोगोऽभूत्तत्र स्नानं समाचरेत् । दत्वा च तत्र गामेकां राजसूयफलं लभेत् ॥ ३३ ॥
ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ॥੩੩॥
Verse 34
भूतेश्वरं च तत्रैव ज्वालामालेश्वरं तथा । तांडलिंगं समभ्यर्च्य न भूयो भवमाप्नुयात् ॥ ३४ ॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ੍ਵਾਲਾਮਾਲੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਤਾਂਡ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਅਰਥਾਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੩੪॥
Verse 35
एकहंसे नरः स्नात्वा गो सहस्रफलं लभेत् । कृतशौचे नरः स्नात्वा पुंडरीकफलं लभेत् ॥ ३५ ॥
ਏਕਹੰਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਗਊਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਸ਼ੌਚ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੰਡਰੀਕ (ਚਿੱਟਾ ਕਮਲ) ਅਰਪਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
ततो मुंजवटं नाम प्राप्य देवस्य शूलिनः । समुष्य च निशामेकां प्रार्च्येशं गणपोभवेत् ॥ ३६ ॥
ਫਿਰ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨ ‘ਮੁੰਜਵਟ’ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਠਹਿਰੇ। ਉੱਥੇ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ (ਗਣਪ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
प्रसाद्य यक्षिणीं तत्र द्वारस्थामुपवासकृत् । स्नात्वाभ्यर्च्याशयेद्विप्रान्महापातकशांतये ॥ ३७ ॥
ਉੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਯਕਸ਼ਿਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 38
प्रदक्षिणमुपावृत्य पुष्करं च ततो व्रजेत् । तत्र स्नात्वा पितॄन्प्रार्च्य कृतकृत्यो नरो भवेत् ॥ ३८ ॥
ਪਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
कन्यादानं च यस्तत्र कार्तिक्यां वै समाचरेत् । प्रसन्ना देवतास्तस्य यच्छंत्यभिमतं फलम् ॥ ३९ ॥
ਜੋ ਉੱਥੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 40
कपिलश्च महायक्षो द्वारपालोऽत्र संस्थितः । विघ्नं करोति पापानां सुकृतं च प्रयच्छति ॥ ४० ॥
ਇੱਥੇ ਮਹਾਯਕ੍ਸ਼ ਕਪਿਲ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਵਜੋਂ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 41
पत्नी तस्य महाभागा नाम्नोलूखलमेखला । आहत्य दुंदुभिं सा तु भ्रमते नित्यमेव हि ॥ ४१ ॥
ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਭਾਗਾ ਪਤਨੀ ‘ਉਲੂਖਲਮੇਖਲਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਦੁੰਦੁਭੀ ਵਜਾ ਕੇ ਨਿੱਤ ਹੀ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 42
वारयेत्पापिनः स्नानात्तथा सुकृतिनो नयेत् । ततो रामह्रदं गच्छेत्स्नात्वा तत्र विधानतः ॥ ४२ ॥
ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮਹ੍ਰਦ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 43
देवान्पितॄनृषीनिष्ट्वा भुक्तिं मुक्तिं च विंदति । राममभ्यर्च्य सच्छद्धः स्वर्णं दत्त्वा धनी भवेत् ॥ ४३ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
वंशमूलं समासाद्य स्रात्वा स्वं वंशमुद्दरेत् । कायशोधनके स्नात्वा शुद्धदेहो हरिं विशेत् ॥ ४४ ॥
ਵੰਸ਼ਮੂਲ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਯਸ਼ੋਧਨ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦੇਹ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
लोकोद्धारं ततः प्राप्य स्नात्वाभ्यर्च्य जनार्दनम् । प्राप्नोति शाश्वतं लोकं यत्र विष्णुः सनातनः ॥ ४५ ॥
ਫਿਰ ਲੋਕੋੱਧਾਰ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 46
श्रीतीर्थं च ततः प्राप्य शालग्राममनुत्तमम् । स्नात्वाभ्यर्च्य हरिं नित्यं पश्यति स्वांतिके स्थितम् ॥ ४६ ॥
ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਤੀਰਥ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿੱਤ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 47
कपिलाह्रदमासाद्य स्नात्वाभ्यर्च्य सुरान्पितॄन् । सहस्रकपिलापुण्यं लभते नात्र संशयः ॥ ४७ ॥
ਕਪਿਲਾਹ੍ਰਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 48
कपिलं तत्र विश्वेशं समभ्यर्च्य विधानतः । देवैश्च सत्कृतो भद्रे साक्षाच्छिवपदं लभेत् ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਉੱਥੇ ਕਪਿਲ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
सूर्यतीर्थे ततो भानुं सोपवासः समर्चयेत् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं लब्ध्वा व्रजेद्दिवम् ॥ ४९ ॥
ਫਿਰ ਸੂਰਜਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਭਾਨੂ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗਾ ਫਲ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
पृथिवीविवरद्वारि स्थितो गणपतिः स्वयम् । तं दृष्ट्वाथ समभ्यर्च्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् ॥ ५० ॥
ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਵਰ-ਦੁਆਰ ਤੇ ਆਪ ਗਣਪਤੀ ਜੀ ਖੜੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ॥੫੦॥
Verse 51
देव्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा लभते रूपमुत्तमम् । ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मज्ञानमवाप्नुयात् ॥ ५१ ॥
ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤਮ ਰੂਪ-ਲਾਵਣ੍ਯ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥੫੧॥
Verse 52
सुतीर्थके नरः स्नात्वा देवर्षिपितृमानवान् । समभ्यर्च्याश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् ॥ ५२ ॥
ਸੁਤੀਰਥਕ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ॥੫੨॥
Verse 53
कामेश्वरस्य तीर्थे तु स्नात्वा श्रद्धासमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्म प्राप्नोति शाश्वतम् ॥ ५३ ॥
ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ॥੫੩॥
Verse 54
स्नातस्य मातृतीर्थे तु श्रद्धयाभ्यर्चकस्य तु । आसप्तमं कुलं देवि वर्द्धते श्रीरनुत्तमा ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮਾਤ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਅਨੁਪਮ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ॥੫੪॥
Verse 55
ततः सीतावनं गच्छेत्तत्र तीर्थं महच्छुभे । पुनातिदर्शनादेवपुरुषानेकविशतिंम् ॥ ५५ ॥
ਤਦਨੰਤਰ ਸੀਤਾਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਕੀ ਪੁਰਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 56
केशान्प्रक्षिप्य वै तत्र पूतो भवति पापतः । दशाश्वमेधिकं तत्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ ५६ ॥
ਉੱਥੇ ਕੇਸ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧਿਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 57
दर्शनात्तस्य तीर्थस्य मुक्तो भवति किल्बिषैः । मानुषाह्वें ततस्तीर्थं प्राप्य स्रानं समाचरेत् ॥ ५७ ॥
ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ‘ਮਾਨੁਸ਼ਾਹਵ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 58
यदीच्छेन्मानुषं जन्म पुनश्च विधिनंदिनि । मानुषाच्च ततस्तीर्थात्कोशमात्रे महानदी ॥ ५८ ॥
ਹੇ ਵਿਧਿਨੰਦਿਨੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ‘ਮਾਨੁਸ਼’ ਨਾਮਕ ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕੋਸ ਦੂਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਹੈ।
Verse 59
आपगा नाम विख्याता तत्र स्नात्वा विधानतः । श्यामाकं पयसा सिद्धं भोजयद्द्विजसत्तमान् ॥ ५९ ॥
ਉੱਥੇ ‘ਆਪਗਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਸ਼ਿਆਮਾਕ ਅੰਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 60
तस्य पापं क्षयं याति पितॄणां श्राद्धतो गतिः । नभस्ये मासि कृष्णे तु पितृपक्षे महालये ॥ ६० ॥
ਉਸ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਭਸ੍ਯ ਮਾਸ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ, ਪਿਤ੍ਰਪੱਖ ਦੇ ਮਹਾਲਯ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫਲ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 61
चतुर्दश्यां तु मध्याह्ने पिंडदो मुक्तिमाप्नुयात् । ब्राह्मोदुंबरकं गच्छेद्ब्रह्मणः स्थानकं ततः ॥ ६१ ॥
ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਜੋ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮੋਦੁੰਬਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 62
तत्र ब्रह्मर्षिकुंडेषु स्नातः सोमफलं लभेत् । वृद्धकेदारके तीर्थे स्थाणुं दंडिसमन्वितम् ॥ ६२ ॥
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ-ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੋਮਯਾਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਧ ਕੇਦਾਰਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਧਾਰੀ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਥਾਣੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪੂਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 63
समर्च्य यत्र चाप्नोति नरोंऽतर्द्धानमिच्छया । कलश्यां च ततो गच्छेद्यत्र देवी स्वयं स्थिता ॥ ६३ ॥
ਜਿੱਥੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਰਚਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਕਲਸ਼ਿਆ ਨੂੰ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵੀ ਆਪ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 64
स्नात्वास्यामंबिकां प्रार्च्य तरेत्संसारसागरम् । सरके कृष्णभूतायां दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ॥ ६४ ॥
ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਰਕ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਧਾਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 65
शैवं पदमवाप्नोति नरः श्रद्धासमन्वितः । तिस्रः कोट्यस्तु तीर्थानां सरके संति भामिनि ॥ ६५ ॥
ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੈਵ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਸਰਕ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਗਿਣਤੀਆਂ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ॥
Verse 66
रुद्रकोटिस्तथा कूपे सरोमध्ये व्यस्थिता । तस्मिन्सरसि यः स्नात्वा रुद्रकोटिं स्मरेन्नरः ॥ ६६ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ॥
Verse 67
पूजिता रुद्रकोटिस्तु तेन स्यान्नात्र संशयः । ईहास्पदं च तत्रैव तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ ६७ ॥
ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਆਸਨ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਹੈ॥
Verse 68
यस्मिन्मुक्तिमवाप्नोति दर्शनादेव मानवः । तत्रस्थानर्चयित्वा च देवान्पितृगणानपि ॥ ६८ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਥਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ॥
Verse 69
न दुर्गतिमवाप्नोति मनसा चिंतितं लभेत् । केदारं च महातीर्थं सर्वकल्मषनाशनम् ॥ ६९ ॥
ਮਨੁੱਖ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਹੋਇਆ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਦਾਰ ਮਹਾਤੀਰਥ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕਲਮਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ॥
Verse 70
तत्र स्नात्वा च पुरुषः सर्वदानफलं लभेत् । अन्यजन्मेति विख्यातं सरकस्य तु पूर्वतः ॥ ७० ॥
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਰਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇਹ ‘ਅਨ੍ਯਜਨਮ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 71
सरो महत्स्वच्छजलं देवौ हरिहरौ यतः । विष्णुश्चतुर्भुजस्तत्र लिंगाकारः शिवः स्थितः ॥ ७१ ॥
ਉੱਥੇ ਸਾਫ਼ ਜਲ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਅਤੇ ਹਰ—ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 72
तत्र स्नात्वा च तौ दृष्ट्वा स्तुत्वा मोक्षं लभेन्नरः । नागह्रदे ततो गत्वा स्नात्वा चैत्रे सितांतके ॥ ७२ ॥
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਗਹ੍ਰਦ ਜਾ ਕੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ (ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ) ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 73
श्राद्धदो मुक्तिमाप्नोति यमलोकं न पश्यति । ततस्त्रिविष्टपं गच्छेत्तीर्थं देवनिषेवितम् ॥ ७३ ॥
ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮਲੋਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸੁਰਗ) ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 74
यत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रमोचिनी । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च शूलपाणिं वृषध्वजम् ॥ ७४ ॥
ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 75
सर्वपाप विशुद्धात्मा गच्छत्येव परां गतिम् । रसावर्ते नरः स्नात्वा सिद्धिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ ७५ ॥
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਸਾਵਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 76
चैत्रस्य सितभूतायां स्नानं कृत्वा विलेपके । पूजयित्वा शिवं भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ७६ ॥
ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਲੇਪਕ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 77
ततो गच्छेन्नरो देवि फलकीवनमुत्तमम् । यत्र देवाः सगंधर्वास्तप्यंते परमं तपः ॥ ७७ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਫਲਕੀਵਨ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ॥
Verse 78
तत्र नद्यां दृषद्वत्यां नरः स्नात्वा विधानतः । देवान्पितॄंस्तर्पयित्वा ह्यग्निष्टोमातिरात्रभाक् ॥ ७८ ॥
ਉੱਥੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਸੋਮ ਯਾਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ॥
Verse 79
दर्शे तथा विधुदिने तत्र श्राद्धं करोति यः । गयाश्राद्ध समं तत्र लभते फलमुत्तमम् ॥ ७९ ॥
ਜੋ ਉੱਥੇ ਅਮਾਵਸਿਆ (ਦਰਸ਼) ਦੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਥੀ (ਵਿਧੁਦਿਨ) ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਯਾ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਉੱਤਮ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 80
श्राद्धे फलमरण्यस्य स्मरणं पितृतृप्तिदम् । पाणिघाते ततस्तीर्थे पितॄन्संतर्प्य मानवः ॥ ८० ॥
ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਫਲਮਰਣ੍ਯ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਣੀਘਾਟ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 81
राजसूय फलं प्राप्य सांख्यं योगं च विंदति । ततस्तु मिश्रके तीर्थे स्नात्वा मर्त्यो विधानतः ॥ ८१ ॥
ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਿਸ਼੍ਰਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਰਤ੍ਯ ਉਹ ਫਲ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 82
सर्वतीर्थफलं प्राप्य लभते गतिमुत्तमाम् । ततो व्यासवने गत्वा स्नात्वा तीर्थे मनोजवे ॥ ८२ ॥
ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਆਸ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਨੋਜਵ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 83
मनीषिणं विभुं दृष्ट्वा मनसा चिंतितं लभेत् । गत्वा मधुवनं चैव देव्यास्तीर्थे नरः शुचिः ॥ ८३ ॥
ਸਰਬ-ਸਮਰਥ ਮਨੀਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਹੋਇਆ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਧੁਵਨ ਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਨਰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 84
स्नात्वा देवानृषीनिष्ट्वा लभते सिद्धिमुत्तमाम् । कौशिकीसंगमे तीर्थे दृषद्वत्यां नरः प्लुतः ॥ ८४ ॥
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਸ਼ਿਕੀ-ਸੰਗਮ ਤੀਰਥ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਰ ਇਹ ਫਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 85
नियतो नियताहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो व्यासस्थलीं गच्छेद्यत्र व्यासेन धीमता ॥ ८५ ॥
ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਆਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਸਸਥਲੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧੀਮਾਨ ਵਿਆਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਵਨ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।
Verse 86
पुत्रशोकाभिभूतेन देहत्यागो विनिश्चितः । पुनरुत्थापितो देवैस्तत्र गत्वा न शोकभाक् ॥ ८६ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸੋਗ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 87
किंदुशूकूपमासाद्य तिलप्रस्थं प्रदाप्य च । गच्छेद्धि परमां सिद्धिं मृतो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ८७ ॥
ਕਿੰਦੁਸ਼ੂਕੂਪ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 88
आह्नं च मुदितं चैव द्वै तीर्थे भुवि विश्रुते । तयोः स्नात्वा विशुद्धात्मा सूर्यलोकमवाप्नुयात् ॥ ८८ ॥
‘ਆਹਨ’ ਅਤੇ ‘ਮੁਦਿਤ’ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੋ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 89
मृगमुच्यं ततो गत्वा गंगायां प्रणतः स्थितः । अर्चयित्वा महादेवमश्वमेधफलं लभेत् ॥ ८९ ॥
ਫਿਰ ਮ੍ਰਿਗਮੁਚ੍ਯ ਜਾ ਕੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਹੇ। ਉਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 90
कोटितीर्थं ततो गत्वा स्नात्वा कोटीश्वरं शिवम् । दृष्ट्वा स्तुत्वा श्रद्दधानः कोटियज्ञफलं लभेत् ॥ ९० ॥
ਫਿਰ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰੋੜ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 91
ततो वामनकं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यत्र वामनजन्माभूद्बलेर्यज्ञजिहीर्षया ॥ ९१ ॥
ਫਿਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਮਨਕ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਲੀ ਦੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਹਰਣ (ਪੂਰਾ ਕਰਾਉਣ) ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਵਾਮਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 92
तत्र विष्णुपदे स्नात्वा पूजयित्वा च वामनम् । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोके महीयते ॥ ९२ ॥
ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੁਪਦ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 93
ज्येष्ठाश्रमं च तत्रैव सर्वपातकनाशनम् । ज्येष्ठस्य शुक्लैकादश्यां सोपवासः परेऽहनि ॥ ९३ ॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੇਠਾਸ਼੍ਰਮ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਾਰਣਾ (ਵ੍ਰਤ ਸਮਾਪਤੀ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 94
स्नात्वा तत्र विधानेन श्रेष्ठत्वं लभते नृषु । श्राद्धं तत्र कृतं देवि पितॄणामतितुष्टिदम् ॥ ९४ ॥
ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 95
तत्रैव कोटितीर्थं च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा कोटियज्ञफलं लभेत् ॥ ९५ ॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰੋੜ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 96
तत्र कोटीश्वरं नाम देवदेवं महेश्वरम् । समभ्यर्च्य विधानेन गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ ९६ ॥
ਉੱਥੇ ‘ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਮੇਤ ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 97
सूर्यतीर्थं च तत्रैव स्नात्वात्र रविलोकभाक् । कुलोत्तारणके तीर्थे गत्वा स्नानं समाचरन् ॥ ९७ ॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੂਰਜ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਵੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਕੁਲੋੱਤਾਰਣਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 98
उद्धृत्य स्वकुलं स्वर्गे कल्पांतं निवसेत्ततः । पवनस्य ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ॥ ९८ ॥
ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਕਲਪਾਂਤ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਵਨ-ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ (ਇਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
Verse 99
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शैवं पदमवाप्नुयात् । स्नात्वा च हनुमत्तीर्थे नरो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ९९ ॥
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੈਵ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਨੂਮਤ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 100
शालहोत्रस्य राजर्षेस्तीर्थे स्नात्वाघवर्जितः । श्रीकुंभाख्ये सरस्वत्यास्तीर्थए स्नात्वाथ यज्ञवाक् ॥ १०० ॥
ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਲਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ‘ਸ਼੍ਰੀ-ਕੁੰਭ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਯੱਗ ਲਈ ਯੋਗ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਣੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 101
स्नातश्च नैमिषे कुंडे नैमिषस्नानपुण्यभाक् । स्नात्वा वेदवतीतीर्थे स्त्री सतीत्वमवाप्नुयात् ॥ १०१ ॥
ਨੈਮਿਸ਼ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੈਮਿਸ਼-ਸਨਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੇਦਵਤੀ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ ਸਤੀਤਵ—ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ—ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 102
ब्रह्मतीर्थे नरः स्रात्वा ब्राह्मण्यं लभते नरः । ब्रह्मणः परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति ॥ १०२ ॥
ਬ੍ਰਹਮ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੋਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 103
सोमतीर्थे नरः स्नात्वा स्वर्गतिं समवाप्नुयात् । सप्तसारस्वतं तीर्थं प्राप्य स्नात्वा च मुक्तिभाक् ॥ १०३ ॥
ਸੋਮ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਸਪਤ-ਸਾਰਸਵਤ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 104
यत्र सप्त सरस्वत्यः सम्यगैक्यं समागताः । सुप्रभा कांचनाक्षी च विशाला च मनोहरी ॥ १०४ ॥
ਜਿੱਥੇ ਸੱਤ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਕਾਂਚਨਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰੀ।
Verse 105
सुनंदा च सुवेणुश्च सप्तमी विमलोदका । तथैवौशनसे तीर्थे स्नात्वा मुच्येत पातकैः ॥ १०५ ॥
ਸੁਨੰਦਾ, ਸੁਵੇਣੂ, ਸਪਤਮੀ ਅਤੇ ਵਿਮਲੋਦਕਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਸ਼ਨਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 106
कपाल मोचने स्नात्वा ब्रह्महापि विशुध्यति । वैश्वामित्रे नरः स्नातो ब्राह्मण्यं समवाप्नुयात् ॥ १०६ ॥
ਕਪਾਲ-ਮੋਚਨ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 107
ततः पृथूदके स्नात्वा मुच्यते भवबंधनात् । अवकीर्णे नरः स्नात्वा ब्रह्मचर्यफलं लभेत् ॥ १०७ ॥
ਫਿਰ ਪૃਥੂਦਕ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਵਕੀਰਣ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 108
मधुस्रावेऽथप्रयातः स्नातो मुच्यते पातकैः । स्नात्वा तीर्थे च वासिष्ठे वासिष्ठं लोकमाप्नुयात् ॥ १०८ ॥
ਫਿਰ ਮਧੁਸ੍ਰਾਵ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਜੋ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 109
अरुणासंगमे स्नात्वा त्रिरात्रोपोषितो नरः । स्नात्वा मुक्तिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ १०९ ॥
ਅਰੁਣਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 110
समुद्रास्तत्र चत्वारस्तेषु स्नातो नरः शुभे । गोसहस्रफलं लब्ध्वा स्वग्रलोके महीयते ॥ ११० ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 111
सोमतीर्थं च तत्रान्यत्तस्मिन्स्नात्वा च मोहिनि । चैत्रे षष्ठ्यां च शुक्लायां श्राद्धं कृत्वोद्धरेत्पितॄन् ॥ १११ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ! ਉੱਥੇ ‘ਸੋਮਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਛੱਠ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 112
अथ पञ्चवटे स्नात्वा योगमूर्तिधरं शिवम् । समभ्यर्च्य विधानेन दैवतैः सहमोदते ॥ ११२ ॥
ਫਿਰ ਪੰਚਵਟ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਯੋਗਮੂਰਤੀ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 113
कुरुतीर्थे ततः स्नातः सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । स्वर्गद्वारे प्लुतो मर्त्यः स्वर्गलोके महीयते ॥ ११३ ॥
ਫਿਰ ਕੁਰੂਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਸਵਰਗ-ਦੁਆਰ’ ਤੇ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 114
स्नातो ह्यनरके तीर्थे मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । ततो गच्छेन्नरो देवि काम्यकं वनमुत्तमम् ॥ ११४ ॥
ਅਨਰਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਾਮ੍ਯਕ ਵਨ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 115
यस्मिन्प्रविष्टमात्रस्तु मुच्यते सर्वसंचयैः । अथादित्यवनं प्राप्य दर्शनादेव मुक्तिभाक् ॥ ११५ ॥
ਜਿਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪ-ਸੰਚੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਦਿਤ੍ਯਵਨ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 116
स्नानं रविदिने कृत्वा तत्र वांछितमाप्नुयात् । यज्ञोपवीतिके स्नात्वा स्वधर्मफलभाग्भवेत् ॥ ११६ ॥
ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 117
ततश्चतुःप्रवाहाख्ये तीर्थे स्नात्वा नरोत्तमः । सर्वतीर्थफलं प्राप्य मोदते दिवि देववत् ॥ ११७ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਚਤੁಃਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 118
स्नातस्तीर्थे विहारे तु सर्वसौख्यमवाप्नुयात् । दुर्गातीर्थे नरः स्नात्वा न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ ११८ ॥
ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਰਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 119
ततः सरस्वतीकूपे पितृतीर्थापराह्वये । स्नात्वा संतर्प्य देवादींल्लभते गतिमुत्तमाम् ॥ ११९ ॥
ਫਿਰ ਸਰਸਵਤੀ-ਕੂਪ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 120
स्नात्वा प्राचीसरस्वत्यां श्राद्धं कृत्वा विधानतः । दुर्लभं प्राप्नुयात्कामं देहांते स्वर्गतिं लभेत् ॥ १२० ॥
ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁਲਭ ਵੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਹਾਂਤ ਤੇ ਸਵਰਗ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 121
शुक्रतीर्थे नरः स्नात्वा श्राद्धदः प्रोद्धरेत्पितॄन् । अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां चैत्रे कृष्णे विशेषतः ॥ १२१ ॥
ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਅੱਠਮੀ ਜਾਂ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ।
Verse 122
सोपवासो ब्रह्मतीर्थे मुक्तिभाङ्नात्र संशयः । स्थाणुतीर्थे ततः स्नात्वा दृष्ट्वा स्थाणुवटं नरः ॥ १२२ ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਸਥਾਣੁ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਥਾਣੁ ਵਟ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 123
मुच्यते पातकैर्घोरैरितिप्राह पितामहः । दर्शनात्स्थाणुलिंगस्य यात्रा पूर्णा प्रजायते ॥ १२३ ॥
ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਆਖਿਆ—‘ਸਥਾਣੁ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’ ਸਿਰਫ਼ ਸਥਾਣੁ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 124
कुरुक्षेत्रस्य देवेशि सत्यं सत्यं मयोदितम् । कुरुक्षेत्रसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥ १२४ ॥
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਸੱਚ, ਸੱਚ ਹੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ—ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਰਗਾ ਤੀਰਥ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 125
तत्र द्वादश यात्रास्तु कृत्वा भूयो न जन्मभाक् । पूर्तमिष्टं तपस्तप्तं हुतं दत्तं विधानतः ॥ १२५ ॥
ਉੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰਤ‑ਇਸ਼ਟ, ਤਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ—ਸਭ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 126
तत्र स्यादक्षयं सर्वमिति वेदविदो विदुः । मन्वादौ च युगादौ च ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ॥ १२६ ॥
ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਚੰਦਰ‑ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ।
Verse 127
महापाते च संक्रांतौ पुण्ये चाप्यन्यवासरे । स्नातस्तत्र कुरुक्षेत्रे फलानंत्यमवाप्नुयात् ॥ १२७ ॥
ਮਹਾਪਰਬ, ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦਿਨ—ਜੋ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 128
कलिजानां तु पापानां पावनाय महात्मनाम् । ब्रह्मणा कल्पितं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सुखावहम् ॥ १२८ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ‘ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੁਖਦ ਤੀਰਥ ਰਚਿਆ।
Verse 129
य इमां कीर्तयेत्पुण्यां कथां पापप्रणाशिनीम् । श्रृणुयाद्वा नरो भक्त्या सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ १२९ ॥
ਜੋ ਇਸ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 130
यद्यद्ददाति यस्तत्र कुरुक्षेत्रे रविग्रहे । तत्तदेव सदाप्नोति नरो जन्मनि जन्मनि ॥ १३० ॥
ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਉਹ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 131
अथ किं बहुनोक्तेन विधिजे श्रृणु निश्चितम् । सेवेतैव कुरुक्षेत्रं यदीच्छेद्भवमोक्षणम् ॥ १३१ ॥
ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਹੇ ਵਿਧਿਜ-ਪੁੱਤਰ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗੱਲ ਸੁਣ—ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰ।
Verse 132
एतदेव महत्पुण्यमेतदेव महत्तपः । एतदेव महज्ज्ञानं यद्व्रजेत्स्थाणुतीर्थकम् ॥ १३२ ॥
ਇਹੀ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਹਾਂ ਤਪ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਹਾਂ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ‘ਸਥਾਣੁ-ਤੀਰਥ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ।
Verse 133
कुरुक्षेत्रसमं तीर्थं नान्यद्भुवि शुभावहम् । साचारो वाप्यनाचारो यत्र मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ १३३ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਥਾਂ ਇੰਨੀ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਆਚਾਰਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਨਾਚਾਰਵਾਨ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 134
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघे । कुरुक्षेत्रस्य माहात्म्यं सर्वपापनिकृंतनम् ॥ १३४ ॥
ਹੇ ਅਨਘੇ, ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 135
पुण्यदं मोक्षदं चैव किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १३५ ॥
ਇਹ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
Verse 136
इति श्रीहृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे कुरुक्षेत्रमाहात्म्ये तीर्थयात्रावर्णनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਅਧੀਨ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ‘ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
The chapter uses a standard Purāṇic equivalence strategy: it preserves the authority of Vedic sacrifice while making its fruits accessible in Kali-yuga through tīrtha-yātrā, where snāna, pūjā, dāna, and śrāddha—performed in a consecrated kṣetra—are declared to yield the same (or greater) merit as costly śrauta rites.
Gatekeeper-yakṣas function as liminal guardians of the kṣetra: salutation marks entry into a regulated sacred domain, affirms ritual eligibility, and aligns the pilgrim with dharmic conduct; the text also frames them as obstructing the sinful and assisting the virtuous, reinforcing ethical prerequisites for tīrtha benefit.
Key Pitṛ-oriented elements include bathing and śrāddha near Āpagā during Pitṛpakṣa/Mahālaya (Nabhasya), offering piṇḍa on the 14th tithi at midday for liberation, tarpaṇa at Dṛṣadvatī and other fords, and specified tithis (e.g., Caitra dark fortnight 8th/14th) for śrāddha at Śukra-tīrtha.