ਮੋਹਿਨੀ ਗਯਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਸਾਰ, ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ, ਗੋਹਤਿਆ, ਗੁਰੂਤਲਪਗਮਨ, ਨਿਆਸ-ਚੋਰੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਵਸਣ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ, ਡਰ-ਸ਼ੋਕ ਮਿਟਦੇ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ, ਅੰਦਰੂਨੀ ‘ਨਾਡੀਆਂ’ (ਇਡਾ–ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ) ਨੂੰ ਵਰੁਣਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਭਾਗਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ) ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ/ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਯੋਗਪੀਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਪਾਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 1
मांधातोवाच । भगवन्सम्यगाख्यातं सर्वज्ञेन कृपालुना । मोहिनीचरितं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥ १ ॥
ਮਾਂਧਾਤਾ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਸਰਬਜ੍ਞ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੋਹਿਨੀ ਦਾ ਇਹ ਪੁੰਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ॥ ੧ ॥
Verse 2
पतिं पुत्रं सपत्नीं च या प्रसह्य भवार्णवात् । मोचयामास धर्मस्य रक्षणे पितुराज्ञया ॥ २ ॥
ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ—ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ॥ ੨ ॥
Verse 3
सा ब्रह्मपुत्री सर्वज्ञा सर्वलोकहिते रता । पुरोधसंच संप्राप्ता शरणं प्रभुमात्मनः ॥ ३ ॥
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ, ਸਰਬਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ; ਉਹ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕੋਲ ਵੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ ॥ ੩ ॥
Verse 4
श्रुत्वा गयाया माहात्म्यं पितॄणां गतिदं परम् । भूयः पप्रच्छ किं विप्रं वसुं वेदविदांवरम् ॥ ४ ॥
ਗਯਾ ਦਾ ਉਹ ਪਰਮ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਵੇਦ-ਵੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਸੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ॥ ੪ ॥
Verse 5
वसिष्ठ उवाच । श्रृणु भूप प्रवक्ष्यामि यदपृच्छत्पुनर्वसुम् । मोहिनी मोहिमापन्ना तीर्थसेवनकामुका ॥ ५ ॥
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ; ਪੁਨਰਵਸੂ ਨੇ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਇੱਛਾਵਾਨ ਹੋ ਗਈ॥੫॥
Verse 6
मोहिन्युवाच । साधु साधु द्विजश्रेष्ठ लोकोद्धरणतत्पर । त्वया ह्यनुगृहीताहमधुना करुणात्मना ॥ ६ ॥
ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ-ਉੱਧਾਰ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ। ਕਰੁਣਾਮਈ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ॥੬॥
Verse 7
श्रुतं पुण्यं मया ब्रह्मन् गयामाहात्म्यमुत्तमम् । गोप्यं पितॄणां गतिदं धर्माख्यानं सुखावहम् ॥ ७ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਗਿਆ ਦਾ ਪਰਮ ਪੁੰਨਮਈ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਪਤ ਧਰਮ-ਆਖਿਆਨ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ॥੭॥
Verse 8
अधुना वद विप्रेंद्र काशीमाहात्म्यमुत्तमम् । मया पूर्वं श्रुतं ब्रह्मन् किंचित्संध्यावलीमुखात् ॥ ८ ॥
ਹੁਣ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਸੀ॥੮॥
Verse 9
तेन मे स्मृतिमापन्नं विस्तराद्वद सांप्रतम् । वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा मोहिनी वाक्यं वसुस्तस्याः पुरोहितः ॥ ९ ॥
ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੂ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ॥੯॥
Verse 10
वेदवेदांगतत्त्वज्ञः प्राह तां श्रृयतामिति । वसुरुवाच । शुभा काशीपुरी धन्या धन्यो देवो महेश्वरः ॥ १० ॥
ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸੁਣੋ।” ਵਸੂ ਬੋਲੇ—“ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਧੰਨ ਹੈ; ਕਾਸ਼ੀ ਧੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਧੰਨ ਹਨ।”
Verse 11
यः सेवतेऽनिशं काशीं मुक्तिदां वैष्णवीं पुरीम् । याचयित्वा हरेः क्षेत्रं स्थितो देवः सनातनः ॥ ११ ॥
ਜੋ ਨਿੱਤ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਪੁਰੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਿ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮੰਗ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 12
पूजयंस्तं हृषीकेशं पूज्यमानः सुरादिभिः ॥ १२ ॥
ਉਹ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ।
Verse 13
वाराणसी तु भुवनत्रयसारभूता रम्या नृणां सुगतिदा किल सेव्यमाना । अत्रागता विविधदुष्कृतकारिणोऽपि पापक्षये विरजसः सुमनः प्रकाशाः ॥ १३ ॥
ਵਾਰਾਣਸੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ—ਰਮਣੀਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਣ ਕਰਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਨੇਕ ਦੁਰਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ।
Verse 14
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सर्वप्राणिसुखावहम् । मोक्षदं सर्वजंतूनां वैष्णवं शैवमेव च ॥ १४ ॥
ਇਹ ਖੇਤਰ ਅਤਿ ਗੁਹ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੈਵ ਵੀ।
Verse 15
ब्रह्मघ्नगोघ्नगुरुतल्पगमित्रध्रुक्चन्यासापहरक्लशिदादिनिषिद्धवृत्तिः । संसारभूतदृढपाशविमुक्तदेहो वाराणसीं शिवपुरीं समुपैति मर्त्यः ॥ १५ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ, ਗੋ-ਹੱਤਿਆ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ, ਮਿੱਤਰ-ਦ੍ਰੋਹ, ਨਿਆਸ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਪਰ-ਪੀੜਾ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ਿਵਪੁਰੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
क्षेत्रं तथेदं सुरसिद्धजुष्टं संप्राप्य मर्त्यः सुकृतप्रभावात् । ख्यातो भवेत्सर्वसुरासुराणां मृतश्च यायात्परमं पदं सः ॥ १६ ॥
ਪੂਰਵ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
क्षेत्रेऽस्मिन्निवसंति ये सुकृतिनो भक्ता हरौ वा हरे पश्यंतोऽन्वहमादरेण शुचयः संतः समाः शंभुना । ते मर्त्यां भयदुःखपापरहिताः संशुद्धकर्मक्रिया भित्वा संभवबंधजालगहनं विंदंति मोक्षं परम् ॥ १७ ॥
ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤੀ ਹਰਿ-ਭਗਤ—ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੰਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਮਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)—ਉਹ ਮਰਤ੍ਯ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭੈ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਦੇ ਬੰਧਨ-ਜਾਲ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਮੋਖ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
द्वियोजनमथार्द्धं च पूर्वपश्चिमतः स्थितम् । अर्द्धयोजनविस्तीर्णं दक्षिणोत्तरतः स्मृतम् ॥ १८ ॥
ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਢਾਈ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ ਚੌੜਾਈ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 19
वरणासिर्नदी यावदसिः शुष्कनदी शुभे । एष क्षेत्रस्य विस्तारः प्रोक्तो देवेन शंभुना ॥ १९ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਵਰਨਾਸੀ ਨਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੁੱਕੀ ਅਸੀ ਨਦੀ ਤੱਕ—ਇਹੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 20
अयनं तूत्तरं ज्ञेयं तिमिचंडेश्वरं ततः । दक्षिणं शंकुकर्णं तु ॐकारे तदनंतरम् ॥ २० ॥
ਉੱਤਰ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ ‘ਤਿਮਿਚੰਡੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗੇ ਓੰਕਾਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ‘ਸ਼ੰਕੁਕਰਣ’ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਹੈ।
Verse 21
पिंगला नाम यत्तीर्थं आग्नेयी सा प्रकीर्तिता । शुष्का सरिच्च सा ज्ञेया लोकार्को यत्र तिष्ठति ॥ २१ ॥
ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਪਿੰਗਲਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁੱਕੀ ਨਦੀ ਵੀ ਜਾਣੋ—ਜਿੱਥੇ ‘ਲੋਕਾਰਕ’ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 22
इडानाम्नी तु या नाडी सा सौम्या संप्रकीर्तिता । वरणा नाम सा ज्ञेया केशवो यत्र संस्थितः ॥ २२ ॥
‘ਇਡਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਾਡੀ ਨੂੰ ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਰਣਾ’ ਵੀ ਜਾਣੋ—ਜਿੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹੈ।
Verse 23
आभ्सां मध्ये तु या नाडी सुषुम्ना सा प्रकीर्तिता । मत्स्योदरी च सा ज्ञेया विस्वरं तत्प्रकीर्तितम् ॥ २३ ॥
ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਨਾਡੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਤਸ੍ਯੋਦਰੀ’ ਵੀ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਇਹੀ ‘ਵਿਸ੍ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕਥਿਤ ਹੈ।
Verse 24
विमुक्तं न कदा यस्मान्मोक्ष्यते न कदाचन । महाक्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिद स्मृतम् ॥ २४ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਤਿਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’—ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ—ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
प्रयागादपि तीर्थादेरधिकं दुस्तराच्छुभे । अनायासेन वै यत्र मोक्षप्राप्तिः प्रजायते ॥ २५ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਪ੍ਰਯਾਗ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਇੱਕ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਿਨਾ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਹੀ ਮੋਖਸ਼-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 26
नानावर्णा विकर्णाश्च चांडाला ये जुगुप्सिताः । किल्बिषैः पूर्णदेहाश्च प्रकृष्टैः पातकैस्तथा ॥ २६ ॥
ਜੋ ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਿਗੜੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ‘ਚਾਂਡਾਲ’ ਕਹਿ ਕੇ ਘ੍ਰਿਣਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਘੋਰ ਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
भैषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः । दुष्टांधान् दीनकृपणान्पापान्दुष्कृतकारिणः ॥ २७ ॥
ਅਜਿਹਿਆਂ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਜਨ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਨੂੰ ਪਰਮ ਦਵਾਈ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਅੰਨੇ, ਦीन ਤੇ ਕੰਜੂਸ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ।
Verse 28
हरोऽनुकंपया सर्वान्नयत्याशु परां गतिम् । क्षेत्रमध्याद्यदा गंगा संगता सरितां पतिम् ॥ २८ ॥
ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਸਭ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਸਰਿਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ (ਸਾਗਰ) ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 29
ततः प्रभृति सा पुण्या पुरी जाता शुभानने । पुण्या चोदङ्मुखी गंगा प्राची चैव सरस्वती ॥ २९ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਸ਼ੁਭਾਨਨੇ! ਉਹ ਪੁਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ; ਉੱਥੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ।
Verse 30
तत्र मुक्तं कपालं तु शिवेन सुमहात्मना । तस्मिंस्तीर्थे तु ये गत्वा पिंडदानेन वै पितॄन् ॥ ३० ॥
ਉੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਖੋਪੜੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਲਿਆਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
श्राद्धेषु प्रीणयिष्यंति तेषां लोकास्तु भास्वराः । ब्रह्महा योऽभिगच्छेत्तु अविमुक्तं कदाचन ॥ ३१ ॥
ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਵੀ ਜੇ ਕਦੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद्ब्रह्महत्या निवर्तते । अविमुक्तं गता ये वै महापुण्यकृतो नराः ॥ ३२ ॥
ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਵਿਮੁਕਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 33
अक्षय्या ह्मजराश्चैव विदेहाश्च भवंति ते । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि स्त्रिया वा पुरुषेण वा ॥ ३३ ॥
ਉਹ ਅਖੰਡ, ਅਮਰ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਅਣਜਾਣੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ, ਚਾਹੇ ਇਸਤਰੀ ਕਰੇ ਜਾਂ ਪੁਰਖ।
Verse 34
यत्किंचिदशुभं कर्म कृतं चैव कुबुद्धिना । अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं भस्मसाद्भवेत् ॥ ३४ ॥
ਕੁਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ—ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
सदा यजति यज्ञेन सदा दानं प्रयच्छति । सदा तपस्वी भवति ह्यविमुक्ते स्थितो नरः ॥ ३५ ॥
ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਤਪੱਸਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 36
न सा गतिः कुरुक्षेत्रे गंगाद्वारे न पुष्करे । या गतिर्विहिता पुंसामविमुक्तनिवासिनाम् ॥ ३६ ॥
ਅਵਿਮੁਕਤ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵਿਧਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ।
Verse 37
सर्वात्मना तपः सत्यं प्राणिनां नात्र संशयः । अविमुक्तेवसेद्यस्तु स तु साक्षान्महेश्वरः ॥ ३७ ॥
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਤਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੋ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਖਾਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹੈ।
Verse 38
अविमुक्तं न सेवंते ये मूढास्तामसा नराः । विण्मूत्ररजसां मध्ये ते वसंति पुनः पुनः ॥ ३८ ॥
ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਤਾਮਸਿਕ ਲੋਕ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦਾ ਆਸਰਾ/ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਧੂੜ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 39
अविमुक्ते स्थिता नित्यं पांशुभिर्वायुनेरितैः । स्पृष्टा दुष्कृतकर्माणो यांति वै परमां गतिम् ॥ ३९ ॥
ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿੱਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ—even ਜੇ ਦੁਰਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਣ—ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 40
यस्तत्र निवसेन्मर्त्यः संयतात्मा समाहितः । त्रैलोक्यमपि भुंजानो वायुभक्षसमः स्मृतः ॥ ४० ॥
ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਉੱਥੇ ਸੰਯਤ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਵਾਯੁ-ਭਕ੍ਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਪਰਮ ਸੰਯਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
तत्र मासं वसेद्यस्तु लब्धाहारो जितेंद्रियः । सम्यक्तेन व्रतं चीर्णं महापाशुपतं भवेत् ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਰਹੇ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਮਿਲੇ ਉਸੀ ਤੇ ਜੀਵੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
जन्ममृत्युभयं जित्वा स याति परमां गतिम् । निःश्रेयसगतिं पुण्यां तथा योगगतिं लभेत् ॥ ४२ ॥
ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੰਨਮਈ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
नहि योगगतिर्लभ्या जन्मांतरशतैरपि । प्राप्यते क्षेत्रमाहात्म्यात्प्रभावाच्छंकरस्य च ॥ ४३ ॥
ਯੋਗ ਦੀ ਗਤੀ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਇਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 44
एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र शुभानने । यावज्जीवकृतं पापं मासेनैकेन नश्यति ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭਾਨਨੇ! ਜੋ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਏਕਾਹਾਰ (ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ) ਕਰਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਇੱਕ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 45
आदेहपाताद्यो मर्त्योऽविमुक्तं नैव मुञ्चति । ब्रह्मचर्येण संयुक्तः स साक्षाच्छंकरो भवेत् ॥ ४५ ॥
ਦੇਹ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਦੇਹ-ਪਾਤ ਤੱਕ ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਖਾਤ ਸ਼ੰਕਰ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
विघ्नैराहन्यभानोऽपि योऽविमुक्तं न च त्यजेत् । स मुंचति जरामृत्युं जन्म चैतच्च नश्वरम् ॥ ४६ ॥
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਿਘਨਾਂ ਨਾਲ ਆਹਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ, ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਜਨਮ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
आदेहपतनाद्ये तु सेवंति ह्यविमुक्तकम् । ते मृता हंसयानेन दिव्यान् लोकान्प्रयांति हि ॥ ४७ ॥
ਜੋ ਦੇਹ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਦੇਹ-ਪਾਤ ਤੱਕ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹੰਸ-ਯਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 48
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तभक्तिमतिर्नरः । इह क्षेत्रे मृतः सोऽपि संसारं न पुनर्विशेत् ॥ ४८ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਤਿਆਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 49
स्वर्गापवर्गयोर्हेतुरेतत्तीर्थवरं भुवि । यस्तत्र पंचतां याति तस्य मुक्तिर्न संशयः ॥ ४९ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ) ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਥੇ ਪੰਚਤ੍ਵ (ਮੌਤ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 50
जन्मांतरसहस्रेण योगी यत्पदमाप्नुयात् । तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति ॥ ५० ॥
ਜੋ ਪਦ ਯੋਗੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 51
ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसंकराः । क्रिमयश्चैव ये म्लेच्छाः संकीर्णाः पापयोनयः ॥ ५१ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਇਹ ਵੀ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਰਮੀਆਂ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲੇੱਛ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸੰਕੀਰਨ, ਪਾਪ-ਯੋਨੀ ਹਨ।
Verse 52
कीटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः । कालेन निधनं प्राप्तास्तेऽपि देवेश्वराः स्मृताः ॥ ५२ ॥
ਕੀਟ, ਪਿਪੀਲਿਕਾ (ਚੀਟੀਆਂ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਮ੍ਰਿਗ-ਪੰਛੀ—ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 53
चंद्रार्द्धमौलयः सर्वे ललाटाक्षा वृषध्वजाः । प्राणांस्त्यजंति ये तत्र प्राणिन स्तत्त्वतः शुभे ॥ ५३ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਜੋ ਜੀਵ ਉੱਥੇ ਤੱਤਵਤಃ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਚੰਦਰਾਰਧ-ਮੌਲੀ, ਲਲਾਟ-ਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ—ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 54
रुद्रत्वं ते तु संप्राप्य मोदंते शिवसन्निधौ । अकामो वा सकामो वा तिर्यग्योनिगतोऽपि वा ॥ ५४ ॥
ਰੁਦ੍ਰਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਕਾਮ, ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਗਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ।
Verse 55
अविमुक्ते त्यजन्प्राणान्मुक्तिभाक्स्यान्न संशयः । शिवभक्तिपरा नित्यं नान्यभक्ताश्च ये नराः ॥ ५५ ॥
ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 56
तच्चित्तास्तद्गतप्राणा जीवन्मुक्ता न संशयः । अग्रिप्रवेशं ये कुर्युरविमुक्ते विचारतः ॥ ५६ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 57
कालाग्निरुद्रसायुज्यं ते प्रयान्ति च मोहिनि । कुर्वन्त्यनशनं ये तु शिवभक्ताः सुनिश्चिताः ॥ ५७ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਅਨਸ਼ਨ (ਉਪਵਾਸ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਲਾਗਨਿਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ (ਏਕਤਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 58
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि । अविमुक्ते मृत्युकाले भूतानामीश्वरः स्वयम् ॥ ५८ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਆਵ੍ਰਿਤੀ (ਪੁਨਰਜਨਮ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ—ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ—(ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ) ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 59
कर्मभिः प्रेर्यमाणानां कर्णजाप्यं प्रयच्छति । स्वयं रामेण चाप्युक्तं शिवाय शिवकारिणे ॥ ५९ ॥
ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਾਨ ਵਿੱਚ ਜਪਣ ਯੋਗ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਤ ਖੁਦ ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਆਖੀ ਸੀ—ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ, ਮੰਗਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ।
Verse 60
अतिप्रसन्नचित्तेन अविमुक्तनिवासिने । मुमूर्षोर्दक्षिणे कर्णे यस्य कस्यापि वा स्वयम् ॥ ६० ॥
ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਮਰਨਾਸੰਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 61
उपदेक्ष्यसि मन्मंत्रं स मुक्तो भविता शिव । अंतकाले मनुष्याणां छिद्यमानेषु कर्मसु ॥ ६१ ॥
ਹੇ ਸ਼ਿਵ! ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਮੰਤ੍ਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ—ਅੰਤ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 62
वायुना प्रेर्यमाणानां स्मृतिर्नैवोपजायते । येऽविमुक्ते स्थिता रुद्रा भक्तप्रीतिप्रदायकाः ॥ ६२ ॥
ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਸਿਮਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੀ; ਪਰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰੁਦ੍ਰ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 63
कर्णजाप्यं प्रयच्छन्ति डिमिचंडेश्वरादयः । नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी ॥ ६३ ॥
ਡਿਮਿਚੰਡੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਕਾਨ ਵਿੱਚ ਜਪਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਪੀ ਵੀ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 64
ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यांति परां गतिम् । उद्देशमात्रात्कथिता अविमुक्तगुणास्तव ॥ ६४ ॥
ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਸਭ ਜਣ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੀਆਂ ਤੇਰੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੰਕੇਤ ਮਾਤਰ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਅਨੰਤ ਹਨ।
Verse 65
समुद्रस्यैव रत्नानामविमुक्तस्य विस्तरः । ज्ञानविज्ञाननिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् ॥ ६५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਗਿਆਨ‑ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰਵਾਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ।
Verse 66
या मतिर्विहिता नूनं स्वन्निते तु मृतस्य सा । प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ॥ ६६ ॥
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਯਨਸਥ ਹੋਏ ਮ੍ਰਿਤਕ ਲਈ ਜੋ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 67
अनंता सा गतिस्तस्य योगिनामेव या स्मृता । योगपीठं श्मशानाख्यं यत्तीर्थं मणिकर्णिका ॥ ६७ ॥
ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਗਤੀ ਅਨੰਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਹੀ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹੈ—ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਨਾਮਕ ਯੋਗਪੀਠ, ਅਰਥਾਤ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਤੀਰਥ।
Verse 68
तेषु मुक्तिः समुद्दिष्टा पतितानां स्वकर्मणा । तत्रापि सर्वतीर्थानामुत्तमा मणिकर्णिका ॥ ६८ ॥
ਉਹਨਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਪਤਿਤ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 69
यत्र नित्यं वरारोहे सान्निध्यं धूर्जटेः स्मृतम् । दशानामश्वमेधानां यज्ञानां यत्फलं स्मृतम् ॥ ६९ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿਵਾਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਧੂਰਜਟੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਨਿੱਤ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 70
तदवाप्नोति धर्मात्मा तत्र स्नात्वा वरानने । स्वस्वमप्यत्र यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ॥ ७० ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ! ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਥੇ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਨ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭਾਗ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 71
शुभां गतिमवाप्नोति हुताश इव दीप्यते । उपवासं तु यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयन्नेरः ॥ ७१ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵਿਪਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 72
स सौत्रामणियज्ञस्य फलमाप्नोति निश्वितम् । तत्र दीपप्रदानेन ज्ञानवत्स्फुरतींद्रियम् ॥ ७२ ॥
ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 73
प्राप्नोति धूपदानेन स्थानं रुद्रनिषेवितम् । वृषभं तरुणं सौम्यं चतुर्वत्सतरीयुतम् ॥ ७३ ॥
ਧੂਪ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਨਿਸੇਵਿਤ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੌਮ੍ਯ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 74
योंऽकयित्वा मोचयति स याति परमां गतिम् । पितृभिः सहितो मोक्षं गच्छत्येव न संशयः ॥ ७४ ॥
ਜੋ (ਜੀਵ ਨੂੰ) ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 75
किमत्र बहुनोक्तेन धर्मादींस्तु प्रकुर्वतः । यच्छिवं तु समुद्दिश्य तदनंतफलं भवेत् ॥ ७५ ॥
ਇੱਥੇ ਵਧੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜੋ ਧਰਮ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 76
दशाश्वमेधिकं पुण्यं पुष्पदाने प्रकीर्तितम् । अग्निहोत्रफलं धृपे गन्धे भूदानजं फलम् ॥ ७६ ॥
ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧੂਪ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 77
मार्जने गोप्रदानस्य फलमत्र प्रकीर्तितम् । अनुलेपे दशगुणं माल्ये दशगुणं स्मृतम् ॥ ७७ ॥
ਇੱਥੇ (ਮੰਦਰ-ਸਥਾਨ) ਝਾੜੂ ਲਾਉਣ ਦਾ ਫਲ ਗੋ-ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਪਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਸ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 78
गीते सहस्रगुणितं वाद्ये लक्षगुणं स्मृतम् । अविमुक्ते महादेवमर्चयंति स्तुवंति वै ॥ ७८ ॥
ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 79
सर्वपापविमुक्तास्ते स्वस्तिष्ठंत्यजरामराः । अविमुक्तं समासाद्य लिंगमर्चयते नरः ॥ ७९ ॥
ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 80
कल्पकोटिशतैश्चापि तस्य नास्ति पुनर्भवः । अजरो ह्यमरश्चैव क्रीडेत्स भवसन्निधौ ॥ ८० ॥
ਕਰੋੜਾਂ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਬੁੱਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 81
ये तु ध्यानं समासाद्य मुक्तात्मानः समाहिताः । संनियम्येंद्रियग्रामं जपंति शतरुद्रियम् ॥ ८१ ॥
ਪਰ ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰ ਕੇ—ਉਹ ਸ਼ਤਰੁਦਰੀਯ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 82
अविमुक्ते स्थिता नित्यं कृतार्थास्ते द्विजोत्तमा । एकाहमुपवासं यः करिष्यति यशस्विनि ॥ ८२ ॥
ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ! ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦਵਿਜੋਤਮ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹਨ। ਜੋ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 83
फलं वर्षशतस्येह लभते नात्र संशयः । अतः परं तु सायुज्यं गंगावरुणसंगमम् ॥ ८३ ॥
ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਗੰਗਾ-ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਾਯੁਜ੍ਯ (ਏਕਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 84
श्रवणद्वादशीयोगो बुधवारे यदा भवेत् । तदा तस्मिन्नरः स्नात्वा संनिहत्याफलं लभेत् ॥ ८४ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਯੋਗ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਬਣੇ, ਤਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਨਿਹਤੀ ਵਰਤ/ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 85
श्राद्धं करोति यस्तत्र तस्मिन्काले शुभानने । तारयित्वा पितॄन्सर्वान्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ८५ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭਾਨਨੇ! ਜੋ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 86
वरणास्योस्तु जाह्नव्याः संगमे लोकविश्रुते । दत्वाश्वं च विधानेन स भूयोऽपि न जायते ॥ ८६ ॥
ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਣਾ ਅਤੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ਵਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 87
यस्तत्र संगमेशानमर्चयेद्भक्तिमान्नरः । स साक्षाद्देवदेवेशो निग्रहानुग्रहे क्षमः ॥ ८७ ॥
ਜੋ ਭਗਤਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਰਜਨਾਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵेशਵਰ ਵਰਗਾ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 88
देवेश्वरस्य पूर्वेण स्वयं तिष्ठति केशवः । केशवस्य च पूर्वेण विश्रुतः संगमेश्वरः ॥ ८८ ॥
ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਵੈੰ ਕੇਸ਼ਵ ਜੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਹਨ।
Verse 89
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनी वसुसंवादे काशीमाहात्म्यं नामाष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४८ ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ–ਵਸੁ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ‘ਕਾਸ਼ੀਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Because the text states it is never abandoned and never loses its sanctity at any time; therefore it is remembered as Avimukta, the kṣetra that remains perpetually held by the Lord’s presence and thus uniquely reliable for mokṣa.
It teaches that at the time of death in Avimukta, Śiva (with Rudras/deity-guardians) grants liberation by bestowing an ear-whispered mantra for japa, cutting off karmic continuity so the dying person does not return to saṃsāra and does not fall into hell.
It repeatedly claims that the greatness of Avimukta annuls even brahma-hatyā and other mahāpātakas; entry into the kṣetra reduces inauspicious deeds to ashes, emphasizing the kṣetra’s exceptional purificatory status.
Maṇikarṇikā is identified as the paramount tīrtha and yogapīṭha/śmaśāna, the constant abode of Śiva (Dhūrjaṭi), where liberation is declared accessible even for the fallen, and where bathing, gifts, and rites yield extraordinarily amplified merit.
Dwelling in the kṣetra, month-long restraint/fasting (linked to a Great Pāśupata observance), śrāddha and piṇḍa offerings for Pitṛs, dāna to Veda-knowing brāhmaṇas, lamp and incense offerings, sweeping and smearing sacred ground, singing and music, and Śatarudrīya japa are all presented as highly efficacious.