ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚੌਕੋਰ ਆਵਰਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਆਚਮਨ ਤੇ ਵਾਣੀ-ਸੰਯਮ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਧਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਸ਼/ਰ ਵਰਣ-ਭਾਵਨਾ, ਸਿਰ ਦੇ ਚੰਦਰਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਏਕਾਰ-ਨਿਆਸ; ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਨਾਨ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ‘ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਨਿਆਸ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੰਚਾਂਗ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗ, ਕਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ (ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ) ਦਾ ਦੇਹ-ਵਿਆਪੀ ਚਿੰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਨਾਮ ਰੱਖ ਕੇ ਸੂਰਜ–ਚੰਦ੍ਰ–ਅਗਨੀ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ-ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਮਤਸ੍ਯ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਮਧੁਪਰਕ, ਆਚਮਨੀਯ, ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗੰਧ, ਉਪਵੀਤ, ਦੀਪ, ਧੂਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹਨ; ਦਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵ੍ਯੂਹ/ਅਵਤਾਰ ਨਿਆਸ, ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ-ਸ਼ਾਰੰਗ, ਖੜਗ, ਤੂਣੀਰ, ਗਰੁੜ ਆਦਿ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲ-ਲੋਕਾਧਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਵਾਹਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਪ-ਗਿਣਤੀ (8/28/108), ਮੁਦਰਾ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਕਸ਼ੈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਹਰੀ-ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਅਗਿਆਨ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
Verse 1
वसुरुवाच । देवान् ऋषीन्पितॄंश्चान्यान्संतर्प्याचम्य वाग्यतः । हस्तमात्रं चतुष्कोणं चतुर्द्वारं सुशोभनम् ॥ १ ॥
ਵਸੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੱਥ-ਮਾਤਰ ਮਾਪ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚੌਰਸ ਮੰਡਲ ਚਾਰ ਸੋਹਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬਣਾਓ।
Verse 2
पुरं विलिख्य विधिजेतीरे तस्य महोदधेः । मध्ये तत्र लिखेत्पद्मष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ २ ॥
ਉਸ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਪੁਰ’ (ਆਵਰਨ) ਖਿੱਚ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਣਿਕਾ ਸਮੇਤ ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਾਓ।
Verse 3
एवं मंडलमालिख्य पूजयेत्तत्र मोहिनि । अष्टाक्षरविधानेन नारायणमजं विभुम् ॥ ३ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਉੱਥੇ ਅਸ਼ਟਾਖ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜ, ਵਿਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 4
अथ ते संप्रवक्ष्यामि कायशोधनमुत्तमम् । क्षकारं हृदये चिंत्यं रक्तं रेफसमन्वितम् ॥ ४ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਉੱਤਮ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਵਰਣ ਦਾ, ਰੇਫ਼ (ਰ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਕ੍ਸ਼’ ਅੱਖਰ ਧਿਆਨ ਕਰ।
Verse 5
ज्वलंतं त्रिशिखं चैव दहंतं पापसंचयम् । चंद्रमंडलमध्यस्थमेकारं मूर्ध्नि चिंतयेत् ॥ ५ ॥
ਚੰਦਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ‘ਏ’ (ਏਕਾਰ) ਅੱਖਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਕਰੋ—ਇਹ ਜ੍ਵਲੰਤ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਖਾ-ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
शुक्लवर्णं प्रवर्षंतममृतं प्लावयन्महीम् । एवं निर्द्धूतपापस्तु दिव्यदेहस्ततो भवेत् ॥ ६ ॥
ਚਿੱਟੇ ਵਰਣ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਲਾਵਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੁਲ ਜਾਣ ਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ॥
Verse 7
अष्टाक्षरं ततो मंत्रं न्यसेद्देहात्मनेर्बुधः । वामपादं समारभ्य क्रमशश्चैव विन्यसेत् ॥ ७ ॥
ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿਕਾਏ॥
Verse 8
पंचांगं वैष्णवं चैव चतुर्व्यूहं तथैव च । करशुद्धिं प्रकुर्वीत मूलमंत्रेण साधकः ॥ ८ ॥
ਸਾਧਕ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੰਚਾਂਗ ਅਤੇ ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਰਥਾਤ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰੇ॥
Verse 9
एकैकं चैव वर्णं तु अंगुलीषु पृथक् पृथक् । ॐकारं पृथिवी शुक्लं वामपादे तु विन्यसेत् ॥ ९ ॥
ਹਰ ਇਕ ਵਰਣ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਏ। ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੱਤ ਸਮੇਤ ਓੰਕਾਰ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ॥
Verse 10
नकारस्तु भावः श्यामो दक्षिणे तु व्यवस्थितः । मोकारं कालमेवाहुर्वामकट्यां निधापयेत् ॥ १० ॥
‘ਨ’ਕਾਰ ਭਾਵ-ਤੱਤ ਹੈ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਟਿਕਾਏ। ‘ਮ’ਕਾਰ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਖੱਬੀ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ॥
Verse 11
नाकारं पूर्वबीजं तु दक्षिणस्यां व्यवस्थितम् । राकारस्तेज इत्याहुर्नाभिदेशे व्यवस्थितः ॥ ११ ॥
ਪੂਰਵ ਬੀਜ-ਧੁਨੀ ‘ਨ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ‘ਰ’ ਅੱਖਰ ਤੇਜਸ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ।
Verse 12
वायव्योऽयं यकारस्तु वामस्कंधे समाश्रितः । णाकारः सर्वदा ज्ञेयो दक्षिणांसे व्यवस्थितः ॥ १२ ॥
ਵਾਯੂ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਯ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ‘ਣ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸਮਝੋ।
Verse 13
यकारोऽयं शिरस्थश्च यत्र लोका व्यवस्थिताः । ॐकारं हृदये न्यस्य विकारं वा शिरस्यथ ॥ १३ ॥
ਇਹ ‘ਯ’ ਅੱਖਰ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੋਕ ਸੁਵਿਧਾ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ। ‘ਓਂ’ਕਾਰ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ‘ਵਿ’ ਅੱਖਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ।
Verse 14
ष्णकारं वै शिखायां तु वेकारं कवचे न्यसेत् । नकारं नेत्रयोस्तु स्यान्मकारं चास्त्रमीरितम् ॥ १४ ॥
‘ਸ਼੍ਣ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖਾ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੋ ਅਤੇ ‘ਵੇ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਕਵਚ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ‘ਨ’ ਅੱਖਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ; ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
ललाटे वासुदेवस्तु शुक्लवर्णः समास्थितः । रक्तः संकर्षणश्चैव मुखे वह्न्यकसन्निभः ॥ १५ ॥
ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਸ਼ੁਕਲ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 16
प्रद्युम्नो हृदये पीतोऽनिरुद्धो मेहने स्थितः । सर्वांगे सर्वशक्तिश्च चतुर्व्यूहार्चितो हरिः ॥ १६ ॥
ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਓ; ਅਨਿਰੁੱਧ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਹਰੀ ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
ममाग्रेऽवस्थितो विष्णुः पृष्ठतश्चापि केशवः । गोविंदो दक्षिणे पार्श्वे वामे तु मधुसूदनः ॥ १७ ॥
ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਕੇਸ਼ਵ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਮਧੁਸੂਦਨ।
Verse 18
उपरिष्टात्तु वैंकुठो वाराहः पृथिवीतले । अवांतरदिशो यास्तु तासु सर्वासु माधवः ॥ १८ ॥
ਉੱਪਰ ਵੈਕੁੰਠ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ। ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮੱਧਵਰਤੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਮਾਧਵ ਸਦਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।
Verse 19
गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा । नरसिंहकृता गुप्तिर्वासुदेवमयो ह्यहम् ॥ १९ ॥
ਚਲਦਿਆਂ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹਿਆਂ, ਜਾਗਦਿਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਤਿਆਂ ਵੀ—ਨਰਸਿੰਹ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵਮਯ ਹਾਂ।
Verse 20
एवं विष्णुमयो भूत्वा ततः कर्म समारभेत् । यथा देहे तथा देवे सर्वतत्वानि योजयेत् ॥ २० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂਮਯ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਕਰਮ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਜੋੜੇ।
Verse 21
फकारांतं समुद्दिष्टं सर्वविघ्नहरं शुभम् । तत्रार्कचंद्रवह्नीयनां मंडलानि विचिंतयेत् ॥ २१ ॥
‘ਫ’ਕਾਰਾਂਤ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 22
पद्ममध्ये न्यसेद्विष्णुं भुवनस्यांतरस्य तु । ततो विचिंत्य हृदये प्रणवं ज्योतिरुत्तमम् ॥ २२ ॥
ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਭੁਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 23
कर्णिकायां समासीनं ज्योतीरूपं सनातनम् । अष्टाक्षरं ततो मंत्रं न्यसेच्चैव यथाक्रमम् ॥ २३ ॥
ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਉੱਤੇ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਆਸੀਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਅੱਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 24
तेन व्यस्तसमस्तेन पूजनं परमं स्मृतम् । द्वादशाक्षरमंत्रेण यजेद्देवं सनातनम् ॥ २४ ॥
ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ—ਪੂਜਾ ਪਰਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 25
ततोऽवधार्य हृदये कर्णिकायां बहिर्न्यसेत् । चतुर्भुजं महासत्वं सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ २५ ॥
ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦਾ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ—ਚਤੁਰਭੁਜ ਮਹਾਸੱਤਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਕਰੋੜ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ।
Verse 26
चिंतयित्वा महायोगं ततश्चावाहयेत्क्रमात् । मीनरूपावहश्चैव नरसिंहश्च वामनः ॥ २६ ॥
ਪਰਮ ਮਹਾਯੋਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੋ—ਮੀਨ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ ਤੇ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
Verse 27
आयांतु देवा वरदा मम नारायणाग्रतः । सुमेरुः पादपीठं ते पद्मकल्पितमासनम् ॥ २७ ॥
ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਗਣ ਮੇਰੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ। ਸੁਮੇਰੂ ਤੇਰਾ ਪਾਦਪੀਠ ਬਣੇ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਰਚਿਤ ਆਸਨ ਤੇਰਾ ਆਸਨ ਹੋਵੇ।
Verse 28
सर्वतत्वहितार्थाय तिष्ठ त्वं मधुसूदन । पाद्यं ते पादयोर्देव पद्मनाभ सनातन ॥ २८ ॥
ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੋ। ਹੇ ਦੇਵ, ਸਨਾਤਨ ਪਦਮਨਾਭ—ਇਹ ਪਾਦ੍ਯ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੈ।
Verse 29
विष्णो कमलपत्राक्ष गृहाण मधुसूदन । मधुपर्कं महादेव ब्रह्माद्यैः कल्पितं मया ॥ २९ ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਕਮਲ-ਪੱਤਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਜੋ ਮਧੁਪਰਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 30
निवेदितं च भक्त्यार्घं गृहाण पुरुषोत्तम । मंदाकिन्यास्ततो वारि सर्वपापहरं शिवम् ॥ ३० ॥
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਇਹ ਅਰਘ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ—ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 31
गृहाणाचमनीयं त्वं मया भक्त्या निवेदितम् । त्वमापः पृथिवी चैव ज्योतिस्त्वं वायुरेव च ॥ ३१ ॥
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਇਹ ਆਚਮਨੀਯ ਜਲ ਤੁਸੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜੋਤਿ (ਅਗਨੀ) ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵਾਯੂ ਹੋ।
Verse 32
लोकसंधृतिमात्रेण वारिणा स्नापयाम्यहम् । देवतंतुसमायुक्ते यज्ञवर्णसमन्विते ॥ ३२ ॥
ਲੋਕ-ਧਾਰਣ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਜਲ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਜਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੰਤੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 33
स्वर्णवर्णप्रभे देव वाससी प्रतिगृह्यताम् । शरीरं च न जानामि चेष्टां च तव केशव ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵ! ਇਹ ਬਸਤਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ। ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮੈਂ ਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਲੀਲਾਮਈ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
Verse 34
मया निवेदितं गंधं प्रतिगृह्य विलिप्यताम् । ऋग्यजुःसाममंत्रेण त्रिवृतं पद्मयोनिना ॥ ३४ ॥
ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਇਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਤੁਸੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਲਗਾਓ। ਪਦਮਯੋਨੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਰਿਗ੍-ਯਜੁਃ-ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 35
सावित्रीग्रंथिसंयुक्तमुपवीतं तवार्प्यते । दिव्यरत्नसमायुक्ता वह्निभानुसमप्रभाः ॥ ३५ ॥
ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਗੰਢ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਉਪਵੀਤ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 36
गात्राणि शोभयिष्यंति अलंकारास्तु माधव । सूर्याचंद्रसोमर्ज्योतिर्विद्युदग्न्योस्तथैव च ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਮਾਧਵ! ਅਲੰਕਾਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨਗੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸੋਮ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਜੋਤ ਵੀ ਚਮਕੇਗੀ।
Verse 37
त्वमेव ज्योतिषां देव दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । वनस्पतिरसो दिव्यो गंधाढ्यः सुरभिश्च ते ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਦੇਵ! ਤੂੰ ਹੀ ਜੋਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਜੋਤ ਹੈਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੀਵਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਇਹ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਸ (ਤੇਲ) ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸੁਗੰਧ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੈ।
Verse 38
मया निवेदितो भक्त्या धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समान्विताम् ॥ ३८ ॥
ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਇਹ ਧੂਪ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਛੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਸੁਆਦਲਾ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 39
मया निवेदितं भक्त्या नैवेद्यं तव केशव । पूर्वे दले वासुदेवं याम्ये संकीर्षणं न्यसेत् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 40
प्रद्युम्नं पश्चिमे कुर्यादनिरुद्धं तथोत्तरे । वाराहं च तथाग्रेये नरसिंहं च नैर्ऋते ॥ ४० ॥
ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਹ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 41
वायव्यां माधवं चैव तथैशाने त्रिविक्रमम् । तथाष्टाक्षरदेवस्य गरुडं परितो न्यसेत् ॥ ४१ ॥
ਵਾਯਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤਰ-ਦੇਵ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਗਰੁੜ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 42
वामपार्श्वे तथा चक्रं शंखं दक्षिणतो न्यसेत् । तथा महागदां चैव न्यसेद्देवस्य दक्षिणे ॥ ४२ ॥
ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਮਹਾਗਦਾ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 43
ततः शार्ङ्गधनुर्विद्वान्न्यसेद्देवस्य वामतः । दक्षिणे चेषुधी दिव्ये खङ्गं वामे च विन्यसत् ॥ ४३ ॥
ਫਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਉਪਾਸਕ ਦੇਵ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸ਼ੁਧੀ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜਗ ਵੀ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 44
श्रियं दक्षिणतः स्थाप्य पुष्टिमुत्तरतो न्यसेत् । वनमालां च पुरतस्ततः श्रीवत्सकौस्तुभौ ॥ ४४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਸਾਹਮਣੇ ਵਨਮਾਲਾ ਸਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 45
विन्यसेद्धृदयादीनि पूर्वादिषु चतुर्ष्वपि । ततोऽस्त्रं देवदेवस्य कोणे चैव तु विन्यसेत् ॥ ४५ ॥
ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਕੋਣ (ਮੱਧ ਦਿਸ਼ਾ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 46
इंद्रमग्निं यमं चैव निर्ऋतिं वरुणं तथा । वायुं धनदमीशानमनंतं ब्रह्मणा सह ॥ ४६ ॥
ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ, ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ), ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਨੰਤ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ—(ਇੱਥੇ ਆਹਵਾਨ/ਸਿਮਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Verse 47
पूजयेत्तान्स्वकैर्मंत्रैरधश्चोर्ध्वं तथैव च । एवं संपूज्य देवेशं मंडलस्थं जनार्दनम् ॥ ४७ ॥
ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੀ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵੇਸ਼ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਪੂਜਾ ਕਰਕੇ (ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
Verse 48
लभेदभिमतान्कामान्नरो नास्त्यत्र संशयः । अनेनैव विधानेन मंडलस्थं जनार्दनम् ॥ ४८ ॥
ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 49
पूजितं यस्तु पश्येत्स प्रविशेद्विष्णुमव्ययम् । सकृदप्यर्चितो येन विधिनानेन केशवः ॥ ४९ ॥
ਜੋ (ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ) ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ (ਉਹੀ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਹੈ)।
Verse 50
जन्ममृत्युजरास्तीर्त्वा विष्णोः पदमवाप्नुयात् । यः स्मरेत्सततं भक्त्या नारायणमतंद्रितः ॥ ५० ॥
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਦਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
अन्वहं तस्य वासाय श्वेतद्वीपः प्रकीर्तितः । ॐकारादिसमायुक्तं नमस्कारं तदीयकम् ॥ ५१ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਤ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ‘ਓਂ’ਕਾਰ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਕਤੀਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
सनाम सर्वतत्त्वानां मंत्र इत्यभिधीयते । अनेनैव विधानेन गंधपुष्पं निवेदयेत् ॥ ५२ ॥
ਜਿਸ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ, ਉਹ ‘ਮੰਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 53
एकैकस्य प्रकुर्वीत यथोद्दिष्टं क्रमेण तु । मुद्रास्ततो निबध्नीयाद्यथोक्तिक्रमवेदितम् ॥ ५३ ॥
ਹਰ ਇਕ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਹੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 54
जपं चैव प्रकुवर्ति मूलमंत्रेण तत्ववित् । अष्टाविंशतिमष्टौ वा शतमष्टोत्तरं तथा ॥ ५४ ॥
ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜਪ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੇ—ਅਠਾਈ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਅੱਠ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ।
Verse 55
काम्येषु च यथोक्तं स्याद्यथाशक्ति समाहितः । पद्मं शंखं च श्रीवत्सं गदां गरुडमेव च ॥ ५५ ॥
ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕਮਲ, ਸ਼ੰਖ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਦਾ ਵੀ (ਧਿਆਨ/ਚਿੰਨ੍ਹ) ਕਰੇ।
Verse 56
चक्रं खङ्गं च शार्ङ्गं च अष्टौ मुद्राः प्रकीर्तिताः । गच्छ गच्छ परं स्थानं पुराणपुरुषोत्तम ॥ ५६ ॥
ਚੱਕਰ, ਖੜਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼—ਇਹ ਅੱਠ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹੇ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਜਾ ਜਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ।
Verse 57
यन्न ब्रह्मादयो देवा विंदंति परमं पदम् । अर्चनं ये न जानंति हरेर्मंत्रैर्यथोदितम् ॥ ५७ ॥
ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਪਰਮ ਪਦ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ।
Verse 58
ते त्वत्र मूलमंत्रेण पूजयंत्यच्युतं शुभे ॥ ५८ ॥
ਪਰ ਇੱਥੇ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਉਹ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 59
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ‘ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਮਹਾਤਮ੍ਯ’ ਦਾ ਸਤਾਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
It functions as the cosmological and liturgical ‘body’ of the rite: Viṣṇu is installed in the pericarp (core), while petals and directions receive vyūhas/avatāras and protective placements, integrating inner meditation with outer sacred space.
Nyāsa sacralizes the practitioner’s body by mapping mantra-syllables onto bodily loci and tattva/element associations, enabling identification with Viṣṇu (viṣṇu-mayatā) before commencing external worship.
It asserts that proper worship and constant remembrance of Nārāyaṇa carry one beyond birth, death, and old age to Viṣṇu’s abode; remarkably, even seeing the worship performed is said to lead toward imperishable Viṣṇu.