ਵਸੁ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਤਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ/ਪ੍ਰਭਾਸੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੈਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਿਆ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਕਠੋਰ ਵਿਧੀ—ਪ੍ਰਭਾਸੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਮ/ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਵਾਨਾਂ ਲਈ ਬਲੀ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਿੰਡ-ਕ੍ਰਮ: ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਵੀਤ, ਦੱਖਣਮੁਖ ਆਸਨ, ਕਵ੍ਯਵਾਹਨ-ਅਨਲ-ਸੋਮ-ਯਮ-ਆਰ੍ਯਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤਿਲੋਦਕ, ਜੌ/ਤਿਲ/ਘਿਉ/ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਠੀਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ, ਅਤੇ ਦੰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝਾ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਮਨਾਹੀ। ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਪਿੰਡ ਲਈ ਕਈ ਭੋਜਨ-ਮਾਧਿਅਮ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਤੇ ਤਿਰ੍ਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਅਕਾਲ/ਪੀੜਤ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੱਕ ਅਰਪਣ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰੇਤ ਪਹਾੜ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ, ਪੰਚਤੀਰਥ, ਉੱਤਰ/ਦੱਖਣ ਮਾਨਸ (ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ), ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਗੂ ਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਗਦਾਧਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ/ਮਤੰਗ ਟੈਂਕ—ਇਹ ‘ਦੂਜੇ ਦਿਨ’ ਦਾ ਕਰਮ-ਸਮੂਹ ਹੈ।
Verse 1
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि पुण्यं प्रेतशिलाभवम् । माहात्म्यं यत्र दत्वा तु पिंडान्पितॄन्समुद्धरेत् ॥ १ ॥
ਵਸੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਤਸ਼ਿਲਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
आच्छादितशिलापादः प्रभासेनात्रिणा ततः । प्रभासो मुनिभिस्तुष्टः शिलांगुष्ठानिर्गतः ॥ २ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨੀ ਦੇ ਚਰਨ ਸ਼ਿਲਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਏ। ਮੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 3
अंगुष्ठस्थित ईशोऽपि प्रभासेशः प्रकीर्तितः । शिलांगुष्ठैकदेशो यः सा च प्रेतशिला स्थिता ॥ ३ ॥
ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਪ੍ਰਭਾਸੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਸ਼ਿਲਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠੇ ਵਰਗਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਓਥੇ ‘ਪ੍ਰੇਤਸ਼ਿਲਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 4
पिंडदानाद्यतस्तस्मात्प्रेतत्वान्मुच्यते नरः । महानदी प्रभासात्र्योः संगमे स्नानकृन्नरः ॥ ४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਤਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
वामदेवः स्वयं भूयाद्वामतीर्थं ततः स्मृतम् । प्रार्थितोऽथ महानद्यां रामस्नातोऽभवद्यदा ॥ ५ ॥
ਉੱਥੇ ਆਪ ਵਾਮਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ ‘ਵਾਮਤੀਰਥ’ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਰਾਮ ਨੇ ਮਹਾਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 6
रामतीर्थं त्वत्रजातं सर्वलोकसुपावनम् । जन्मांतरसहस्रैस्तु यत्कृतं पातकं नरैः ॥ ६ ॥
ਇੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ‘ਰਾਮਤੀਰਥ’ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹਨ—
Verse 7
तत्सर्वं विलयं याति रामतीर्थाभिषेचनात् । मंत्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्वीत मानवः ॥ ७ ॥
ਰਾਮਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸੇਕ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ, ਉਹ ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
रामतीर्थे पिंडदस्तु विष्णुलोके महीयते । रामराम महाबाहो देवानामभयंकर ॥ ८ ॥
ਜੋ ਰਾਮਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ-ਰਾਮ, ਮਹਾਬਾਹੋ! ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ।
Verse 9
त्वां नमस्ये तु देवेश मम नश्यतु पातकम् । नमस्कृत्य प्रभासेशं भासमानं शिवं व्रजेत् ॥ ९ ॥
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਭਾਸੇਸ਼, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
तं च शंभुं नमस्कृत्य कुर्याद्याम्यबलिं ततः । आपस्त्वमसि देवेशँ ज्योतिषां पतिरेव च ॥ १० ॥
ਉਸ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਯਾਮ੍ਯ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। (ਜਪ:) ‘ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਆਪਹ ਹੋ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹੋ।’
Verse 11
पापं नाशय मे शीघ्रं मनोवाक्कायकर्म्मजम् । शिलाया जघनं भूयः समाक्रांतं यमेन च ॥ ११ ॥
ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਮ ਵੱਲੋਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਕੁਚਲਿਆ ਮੇਰਾ ਨਿਤੰਬ ਮੁੜ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 12
धर्मराजेनाद्रिरुक्तो न गच्छेति नगः स्मृतः । यमराजधर्मराजौ निश्चलायेह संस्थितौ ॥ १२ ॥
ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਨਾ ਹਿਲ’; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਗ’ (ਅਚਲ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਯਮਰਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮਰਾਜ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 13
ताभ्यां बलिमकृत्वा स्याद्गयाश्राद्धमपार्थकम् । श्वानौ द्वौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ ॥ १३ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਕੁੱਤੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਕਾਲਾ, ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ-ਚਿੱਟਾ—ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਕੁਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ।
Verse 14
ताभ्यां पिंडं प्रदास्यामि स्यातामेतावहिंसकौ । तीर्थे प्रेतशिलादौ च चरुणा सघृतेन च ॥ १४ ॥
“ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਹਿੰਸਕ (ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਹੋ ਜਾਣ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੇਤਸ਼ਿਲਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਘਿਉ ਵਾਲੇ ਚਰੂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
Verse 15
पितॄनावाह्य तेभ्यश्च मंत्रैः पिंडांस्तु निर्वपेत् । कृत्वा ध्यानं पितॄणां तु प्रयतः प्रतपर्वते ॥ १५ ॥
ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਨਿਯਮਵਾਨ ਕਰਤਾ ਹਰ ਪర్వ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 16
प्राचीनावीतिको भूयाद्दक्षिणाभिमुखः स्मरन् । कव्यवालोऽनलः सोमो यमश्चैवार्यमा तथा ॥ १६ ॥
ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਵੀਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ—ਕਵ੍ਯਵਾਹਨ (ਅਗਨੀ), ਅਨਲ, ਸੋਮ, ਯਮ ਅਤੇ ਆਰ੍ਯਮਾ।
Verse 17
अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोमपाः पितृदेवताः । आगच्छंतु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह ॥ १७ ॥
ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ्त, ਬਰ੍ਹਿਸਦ ਅਤੇ ਸੋਮਪ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਇੱਥੇ ਪਧਾਰੋ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।
Verse 18
मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः । तेषां पिंडप्रदानार्थमागतोऽस्मि गयामिमाम् ॥ १८ ॥
ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਗੋਤ੍ਰ ਬੰਧੂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਪੁੰਨ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 19
ते सर्वे तृप्तिमायांतु श्राद्धेनानेन शाश्वतीम् । आचम्योक्त्वाथ पंचांगं प्राणानायम्ययत्नतः ॥ १९ ॥
ਇਸ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਪਿਤਰ ਸਦੀਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਉਣ। ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਪੰਚਾਂਗ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
पुनरावृत्तिरहितब्रह्मलोकाप्तिहेतवे । एवं संकल्प्य विवच्छ्राद्धं कुर्याद्यथाक्रमम् ॥ २० ॥
ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ (ਪੁਨਰਜਨਮ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
पितॄनावाह्य चाभ्यर्च्य मंत्रैः पिंडप्रदो भवेत् । प्रज्वाल्य पूर्वं तत्स्थानं पंचगव्यैः पृथक् पृथक् ॥ २१ ॥
ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ/ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
दत्वा श्राद्धं सपिंडानां तेषां दक्षिणभागतः । कुशैरास्तीर्य तेषां तु संकृद्दत्वा तिलोदकम् ॥ २२ ॥
ਸਪਿੰਡ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਕੁਸ਼ ਵਿਛਾਏ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ ਮਿਲਿਆ ਜਲ (ਤਿਲੋਦਕ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 23
गृहीत्वांजलिना तेभ्यः पितृतीर्थेन यत्नतः । सक्तना मुष्टिमात्रेण दद्यादक्षय्यपिंडकम् ॥ २३ ॥
ਹੱਥ ਦੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਜਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਜੌ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਕੇਵਲ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਅਖ਼ਯ ਪਿੰਡਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 24
तिलाज्यदधिमध्वादि पिंडद्रव्येषु योजयेत् । संबधिनस्तिलाद्यैश्च कुशैष्वावाहयेत्ततः ॥ २४ ॥
ਪਿੰਡ ਦੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲ, ਘਿਉ, ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਦ ਆਦਿ ਮਿਲਾਏ; ਫਿਰ ਤਿਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 25
एतांस्तु मंत्रांस्त्रीञ्छ्राद्धे स्त्रीलिंगान्वै समुच्चरेत् । पिंडान्दद्याद्यथा पूर्वं पितॄनावाह्य पूर्ववत् ॥ २५ ॥
ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰ ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 26
स्वगोत्रे वा विगोत्रे वा दंपत्योः पिंडपातने । अपृथङ्निष्फलं श्राद्धं पिंडं चोदकतर्पणम् ॥ २६ ॥
ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਇੱਕੋ ਗੋਤ੍ਰ ਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ, ਜੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉਦਕ-ਤਰਪਣ ਦੋਵੇਂ ਬੇਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
पिंडपात्रे तिलान्दत्वा पूरयित्वा शुभोदकैः । मंत्रेणानेन पिंडांस्तान्प्रदक्षिणकरं यथा ॥ २७ ॥
ਪਿੰਡ-ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣ (ਸੱਜੇ) ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਜਾਏ।
Verse 28
परिषिंचेत्त्रिधा सर्वान्प्रणिपत्य क्षमापयेत् । पितॄन्विसृज्य चाचम्य साक्षिणः श्रावयेत्सुरान् ॥ २८ ॥
ਸਭ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧਿ-ਜਲ ਛਿੜਕੇ, ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗੇ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਰੂਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਚਿਤ ਕਰੇ।
Verse 29
सर्वस्थानेषु चैवं स्यात्पिंडदानं तु मोहिनि । गयायां पिंडदाने तु न च कालं विचिंतयेत् ॥ २९ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਮੇਂ (ਕਾਲ) ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 30
अधिमासे जनिदिने ह्यस्ते च गुरुशुक्रयोः । न त्यजेत्तु गयाश्राद्धं सिंहस्थे च बृहस्पतौ ॥ ३० ॥
ਅਧਿਮਾਸ ਵਿੱਚ, ਜਨਮਦਿਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ—ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ—ਗਯਾ ਸ਼ਰਾਧ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 31
दंडं प्रदर्शयेद्भिक्षुर्गयां गत्वा न पिंडदः । न्यस्य विष्णुपदे दंडं मुच्यते पितृभिः सह ॥ ३१ ॥
ਭਿਖ਼ਸ਼ੂ ਗਯਾ ਜਾ ਕੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾ ਵੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਡੰਡ (ਯਤੀ-ਡੰਡ) ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰੇ। ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ ਵਿੱਚ ਡੰਡ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
पायसेन गयायां च सक्तुना पिष्टकेन वा । चरुणा तंदुलाद्यैर्वा पिंडदानं विधीयते ॥ ३२ ॥
ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਸ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸੱਤੂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਟਕ ਨਾਲ; ਜਾਂ ਚਰੂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਚੌਲ ਆਦਿ ਅਨਾਜਾਂ ਨਾਲ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 33
गयां दृष्ट्वा तु सुभगे महापापोऽपि पातकी । पूतः कृत्याधिकारी च श्राद्धकृद्ब्रह्मलोकभाक् ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ! ਗਿਆ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪੀ ਪਾਤਕੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ (ਸ਼ਰਾਧ) ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत् । नासौ तत्फलमाप्नोति फल्गुतीर्थे यदाप्नुयात् ॥ ३४ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਮੂਹ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ ਜੋ ਫਲਗੂ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 35
गयां प्राप्यार्पयेत्पिंडान्पितॄणां चातिवल्लभान् । विलंबो नैव कर्तव्यो नैव विघ्नं समाचरेत् ॥ ३५ ॥
ਗਿਆ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 36
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ॥ ३६ ॥
ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾਮਹੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਵੀ (ਸਿਮਰਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 37
मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः । तेषां पिंडोमया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ ३७ ॥
ਮੇਰੇ ਮਾਤਾਮਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਾਮਹ ਆਦਿ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਖੰਡ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।
Verse 38
अस्मत्कुले मृता ये च गतियषां न विद्यते । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डंददाम्यहम् ॥ ३८ ॥
ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਯੋਗ ਗਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 39
बंधुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ३९ ॥
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 40
अजातदंता ये केचिद्ये च गर्भे प्रपीडिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४० ॥
ਜੋ ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਰੂਪ) ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਜੋ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 41
अग्निदग्धाश्च ये केचिन्नाग्निदग्धास्तथा परे । विद्युच्चौरहता ये च तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ, ਜੋ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਾ ਸੜੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 42
दावदाहे मृता ये च सिंहव्याघ्रहताश्च ये । दंष्ट्रिभिः श्रृंगिभिर्वापि तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४२ ॥
ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੀ ਦਾਵਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਮਰੇ, ਜੋ ਸਿੰਘ-ਬਾਘ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੰਦਾਂ ਜਾਂ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 43
उद्ब्रंधनमृता ये च विषशस्त्रहताश्च ये । आत्मनो घातिनो ये च तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४३ ॥
ਜੋ ਫਾਹੇ ਨਾਲ ਮਰੇ, ਜੋ ਵਿਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਘਾਤੀ ਹੋਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 44
अरण्ये वर्त्मनि वने क्षुधया तृषया हताः । भूतप्रेतपिशाचैश्च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४४ ॥
ਜੋ ਜੰਗਲ, ਰਾਹ ਅਤੇ ਵਣ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਮਰੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ-ਪਿਸਾਚਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 45
रौरवे ये च तामिस्रे कालसूत्रे च ये स्थिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४५ ॥
ਜੋ ਰੌਰਵ, ਤਾਮਿਸ੍ਰ ਅਤੇ ਕਾਲਸੂਤਰ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 46
अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोकं च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४६ ॥
ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 47
दुर्गतिं समनुप्राप्य अभिशापादिना हताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४७ ॥
ਜੋ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਹਤ ਹੋਏ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 48
नरकेषु समस्तेषु यमदूतवशं गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४८ ॥
ਸਾਰੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਪਏ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 49
पशुयोनिगता ये च पक्षिकीटसरीसृपाः । अथवा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४९ ॥
ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ ਤੇ ਸਰਿਸ੍ਰਪ—ਅਥਵਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 50
जात्यं तरसहस्रेषु ये भ्रमंति स्वकर्मणा । मानुष्यं दुर्लभं येषां तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ५० ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 51
दिव्यंतरिक्षभूमिष्ठाः पितरो बांधवादयः । असंस्कृत मृता ये च तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ५१ ॥
ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਬਿਨਾ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਰੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 52
ये केचित्प्रेतरूपेण वर्तंते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायांतु पिंडेनानेन सर्वदा ॥ ५२ ॥
ਮੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ।
Verse 53
ये बांधवाबांधवा वा येऽन्यजन्मनि बांधवाः । तेषां पिंडो मया दत्ते ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ ५३ ॥
ਉਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ—ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਪਿੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
Verse 54
पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे च ये मृताः । गुरुश्वशुरबंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः ॥ ५४ ॥
ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਛੁੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮਰ ਗਏ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 55
ये मे कुले लुप्तपिंडाः पुत्रदारविवर्जिताः । क्रियालोपगता ये च जात्यंधाः पंगवश्च ये ॥ ५५ ॥
ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਛੁੱਟ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਜਨਮਾਂਧ ਜਾਂ ਪੰਗੂ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਅਰਪਣ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲੇ।
Verse 56
विरूपा आमगर्भाश्च ज्ञातज्ञाताः कुले मम । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ ५६ ॥
ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਜਾਣੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਪਿੰਡ ਅਖੰਡ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਹਾਇਕ ਹੋਵੇ।
Verse 57
आ ब्रह्मणो ये पितृवंशजाता मातुस्तथा वंशभवा मदीयाः । कुलद्वये ये मम संगताश्च तेभ्यः स्वधा पिंडमहं ददामि ॥ ५७ ॥
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ ਜਿੰਨੇ ਪਿਤਰ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਜਨਮੇ ਹਨ; ਦੋਹਾਂ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 58
साक्षिणः संतु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा । मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता ॥ ५८ ॥
ਮੇਰੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦੇਵਗਣ ਹੋਣ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਆਦਿ। ਮੈਂ ਗਯਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੇ ਉਧਾਰ-ਕਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 59
आगतोऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधर । त्वमेव साक्षी भगवाननृणोऽहमृणत्रयात् ॥ ५९ ॥
ਹੇ ਦੇਵ ਗਦਾਧਰ! ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਗਯਾ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਅਨ੍ਰਿਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 60
अपरेऽह्नि शुचिर्भूत्वा गच्छेत्तु प्रेतपर्वतम् । ब्रह्मकुंडे ततः स्नात्वा देवादींस्तर्पयेत्सुधीः ॥ ६० ॥
ਫਿਰ ਦਿਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਅਰਪੇ।
Verse 61
कृत्वाह्वानं पितॄणां तु प्रयतः प्रेतपर्वते । पूर्ववच्चैव संकल्प्य ततः पिंडान्प्रदापयेत् ॥ ६१ ॥
ਪ੍ਰੇਤ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਨਿਯਮਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 62
स्वमंत्रैरथ संपूज्य परमाः पितृदेवताः । यावंतस्तु तिलाः पुंभिर्गृहीताः पितृकर्मणि ॥ ६२ ॥
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਪਰਮ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਿੰਨੇ ਤਿਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 63
गच्छंति भीता असुरा स्तावंतो गरुडाहिवत् । पूर्ववत्सकलं कर्म कुर्यात्तत्रापि मोहिनि ॥ ६३ ॥
ਡਰੇ ਹੋਏ ਅਸੁਰ ਗਰੁੜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 64
तिलमिश्रांस्तथा सक्तून्निःक्षिपेत्प्रेतपर्वते । ये केचित्प्रेतरूपेण वर्तंते पितरो मम ॥ ६४ ॥
ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਸੱਤੂ ‘ਪ੍ਰੇਤ-ਪਰਬਤ’ ਉੱਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਇਹ ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ—“ਮੇਰੇ ਜੋ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰੇਤ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ।”
Verse 65
ते सर्वे तृप्तिमायांतु सक्तुभिस्तिलमिश्रितैः । आब्रह्मस्तंबपर्यंतं यकिंचित्सचराचरम् ॥ ६५ ॥
ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਸੱਤੂਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੰਨੀ ਤੱਕ ਜੋ ਕੁਝ ਚਰ-ਅਚਰ ਹੈ, ਸਭ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇ।
Verse 66
मया दत्तेन पिंडेन तृप्तिमायांतु सर्वशः । आदौ तु पंचतीर्थेषु चोत्तरे मानसे विधिः ॥ ६६ ॥
ਮੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਾਨਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਹੈ।
Verse 67
आचम्य कुशहस्तेन शिरश्चिभ्युक्ष्य वारिणा । उत्तरं मानसं गत्वा मंत्रेण स्नानमाचरेत् ॥ ६७ ॥
ਕੁਸ਼ ਫੜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਾਨਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਕਰੇ।
Verse 68
उत्तरे नानसे स्नान करोम्यात्भविशुद्धये । सूर्यलोकादिसंप्राप्तिसिद्धये पितृमुक्तये ॥ ६८ ॥
ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਨਾਨਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਭਵਿੱਖ (ਭਾਗ) ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ; ਸੂਰਜ-ਲੋਕ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ; ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ।
Verse 69
स्नात्वाथ तर्पणं कुर्याद्देवादीनां यथाविधि । आब्रह्मस्तंबपर्यंतं देवर्षिपितृमानवाः ॥ ६९ ॥
ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਕੇ ਤੱਕ ਸਭ ਲਈ: ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ।
Verse 70
तृप्यंतु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः । श्राद्धे सपिंडकं कुर्यात्स्वसूत्रोक्त विधानतः ॥ ७० ॥
ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ—ਮਾਤਾਮਹ ਆਦਿ ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਦੇ ਪਿਤਰ ਵੀ। ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੂਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 71
अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां च क्षयेऽहनि । मातुः श्राद्धं पृथक्कुर्यादन्यत्र स्वामिना सर ॥ ७१ ॥
ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਗਿਆ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਯ-ਅਹਨੀ (ਖ਼ਸ਼ਯ ਤਿਥੀ) ਦੇ ਦਿਨ—ਮਾਤਾ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਪਤੀ (ਅਰਥਾਤ ਪਿਤਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 72
ॐ नमोऽस्तु भानवे भत्रैसोमभौमज्ञरूपिणे । जीवभार्गवशनैश्चरराहुकेतुस्वलरूपिणे ॥ ७२ ॥
ਓਂ—ਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਮ, ਭੌਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਗੁਰੂ, ਭਾਰਗਵ, ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਰਾਹੁ ਅਤੇ ਕੇਤੂ ਵੀ ਹੈ।
Verse 73
सूर्यं नत्वार्चयित्वा च सूर्यलोकं नयेत्पितॄन् । मानसं हि सरो ह्यत्र तस्मादुत्तरमानसम् ॥ ७३ ॥
ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜਲੋਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉੱਤਰ-ਮਾਨਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੭੩॥
Verse 74
उत्तरान्मानसान्मौनी व्रजेहक्षिणमानसम् । उदीचीतीर्थमित्युक्तं ततोदीच्यां विमुक्तिदम् ॥ ७४ ॥
ਉੱਤਰ-ਮਾਨਸ ਤੋਂ ਮੌਨੀ ਤਪਸਵੀ ਦੱਖਣ-ਮਾਨਸ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਉਦੀਚੀ ਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਉੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ॥੭੪॥
Verse 75
उद्दीच्यां मुंडपृष्टस्य देवर्षिपितृतर्पणम् । मध्ये कनखलं तीर्थं पितॄणां गतिदायकम् ॥ ७५ ॥
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁੰਡਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰ ਕਨਖਲ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ॥੭੫॥
Verse 76
स्नातः कनकवद्भाति नरो याति पवित्रताम् । अतः कनखलं लोके ख्यातं तीर्थमनुत्तमम् ॥ ७६ ॥
ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਨਖਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੁੱਤਮ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ॥੭੬॥
Verse 77
तस्माद्दक्षिणभागे तु तीर्थं दक्षिणमानसम् । दक्षिणे मानसे चैवं तीर्तत्रयमुदाहृतम् ॥ ७७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਦੱਖਣ-ਮਾਨਸ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣ ਮਾਨਸ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ॥੭੭॥
Verse 78
स्नात्वा तेषु विधानेन कुर्याच्छ्राद्धं पृथक् पृथक् । दिबाकर करोमीह स्नानं दक्षिणमानसे ॥ ७८ ॥
ਉਹਨਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ। “ਹੇ ਦਿਵਾਕਰ! ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 79
ब्रह्महत्यादिपापौ३ घघातनाय विमुक्तये । अनेन स्नानपूजादि कुर्याच्छ्राद्धं सपिंडकम् ॥ ७९ ॥
ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 80
नमामि सूर्यं तृप्त्यर्थं पितॄणां तारणाय च । पुत्रपौत्रधनैश्वर्य आयुरारोग्यवृद्धये ॥ ८० ॥
ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਰਣ ਲਈ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ, ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਯ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵੀ।
Verse 81
दृष्ट्वा संपूज्य मौनार्कमिमं मंत्रमुदीरयेत् । कव्यवाडादयो ये च पितॄणां देवतास्तथा ॥ ८१ ॥
ਮੌਨਾਰਕ (ਮੌਨ ਸੂਰਜ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਕਵ੍ਯਵਾਡ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 82
मदीपैः पितृभिः सार्द्धं पर्तिताः स्थ स्वधाभुजः । फल्गुतीर्थँ व्रजेत्तस्मात्सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ॥ ८२ ॥
ਮੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਵਧਾ ਦੇ ਭੋਗ ਨੂੰ ਭੁੰਝ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਫਲਗੂ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 83
मुक्तिर्भवति कर्तॄणां पितॄणां श्राद्धतः सदा । ब्रह्मणा प्रार्थितो विष्णुः फल्गुको ह्यभवत्पुरा ॥ ८३ ॥
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵੈੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਫਲਗੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 84
दक्षिणाग्रौ कृतं नूनं तद्भवं फल्गुतीर्थकम् । यस्मिन्फलति फल्ग्वां गौः कामधेनुर्जलं मही ॥ ८४ ॥
ਦੱਖਣੀ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਫਲਗੂ-ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਘੱਟ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਗਾਂ ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਰਗੀ, ਜਲ ਕਾਮਧੇਨੂ ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 85
सृष्टेरंतर्गतं यस्मात्फल्गुतीर्थँ न निष्फलम् । तीर्थानि यानि सर्वाणि भवनेष्वखिलेषु च ॥ ८५ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫਲਗੂ-ਤੀਰਥ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਥਾਂ, ਸਭ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ।
Verse 86
तानि स्नातुं समायांति फल्गुतीर्थँ न संशयः । गंगा पादोदकं विष्णोः फल्गुश्चादिगदाधरः ॥ ८६ ॥
ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਫਲਗੂ-ਤੀਰਥ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਪਾਦੋਦਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਲਗੂ ਵੀ ਆਦਿ ਗਦਾਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
Verse 87
हिमं च द्रवरूपेण तस्माद्गंगाधिकं विदुः । अश्वमेधसहस्राणां फलं फल्गुजलाप्लवात् ॥ ८७ ॥
ਬਰਫ਼ ਦੇ ਦ੍ਰਵ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫਲਗੂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਗੂ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 88
फल्गुतीर्थे विष्णुजले करोमि स्नानमद्य वै । पितॄणां विष्णुलोकाय भुक्तिमुक्तिप्रसिद्धये ॥ ८८ ॥
ਅੱਜ ਮੈਂ ਫਲਗੁ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ/ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਵਿਸ਼ਨੂਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਲ ਸਿੱਧ ਹੋਣ।
Verse 89
फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत् । सपिंडकं स्वसूत्रोक्तं नमेदथ पितामहम् ॥ ८९ ॥
ਫਲਗੁ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਸੂਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 90
नमः शिवाय देवाय ईशानपुरुषाय च । अघोर वामदेवाय सद्योजाताय शंभव ॥ ९० ॥
ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਈਸ਼ਾਨ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਘੋਰ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ—ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 91
नत्वा पितामहं देवं मंत्रेणानेन पूजयेत् । फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम् ॥ ९१ ॥
ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਲਗੁ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਗਦਾਧਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਿਤ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 92
आनम्य पितृभिः सार्द्धं स्वं नयेद्वैष्णवं पदम् । ॐ नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च ॥ ९२ ॥
ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਦ (ਪਰਮ ਧਾਮ) ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ। (ਜਪ:) “ਓਂ ਨਮੋ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ, ਨਮਹ ਸੰਕਰਸ਼ਣਾਯ ਚ।”
Verse 93
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय श्रीधराय च विष्णवे । पंचतीर्थ्यां नरः स्नात्वा ब्रह्मलोके नयेत्पितॄन् ॥ ९३ ॥
ਪੰਚਤੀਰਥੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰੇ; ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 94
अमृतैः पंचभिः स्नातं पुष्पवस्त्राद्यलंकृतम् । न कुर्याद्यो गदापाणिं तस्य श्राद्धमपार्थकम् ॥ ९४ ॥
ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਫੁੱਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਗਦਾਪਾਣੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ/ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 95
नाग कूटाद्गध्रकूटाद्विष्णोश्चोत्तरमानसात् । एतद्गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थँ तदुच्यते ॥ ९५ ॥
ਨਾਗਕੂਟ, ਗਧ੍ਰਕੂਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉੱਤਰਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ—ਇਹ ‘ਗਯਾਸ਼ਿਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਤੀਰਥ ‘ਫਲਗੁਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 96
मुंडपृष्ठनगाधस्तात्फल्गुतीर्थमनुत्तमम । अत्र श्राद्धादिना सर्वे पितरो मोक्षमाप्नुयुः ॥ ९६ ॥
ਮੁੰਡਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ‘ਫਲਗੁਤੀਰਥ’ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਿਤਰ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 97
शमीपत्रप्रमाणेन पिंडं दद्याद्गयाशिरे । यन्नाम्ना पातयेत्पिंडं तं नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ९७ ॥
ਗਯਾਸ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੀ ਪੱਤੇ ਦੇ ਮਾਪ ਜਿਤਨਾ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸਦੀਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 98
अव्यक्तरूपौ यो देवो मुंडपृष्ठाद्रि रूपतः । फल्गुतीर्थादिरूपेण नमस्यति गदाधरम् ॥ ९८ ॥
ਜੋ ਦੇਵ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੰਡਪ੍ਰਿਸ਼ਠਾਦ੍ਰਿ ਅਤੇ ਫਲਗੁ ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਗਦਾਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 99
शिलापर्वतफल्ग्वादिरूपेणाव्यक्तमास्थितः । गदाधरादिरूपेण व्यक्तमादिधरस्तथा ॥ ९९ ॥
ਆਦਿਧਰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਲਾ, ਪਹਾੜ, ਫਲਗੁ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਦਾਧਰ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹਾਜਦਾ ਹੈ।
Verse 100
धर्मारण्यं ततो गच्छेद्धर्मो यत्र व्यवस्थितः । मतंगवाप्यां स्नात्वा तु तर्पणं श्राद्धमाचरेत् ॥ १०० ॥
ਫਿਰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਮਤੰਗ ਵਾਪੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।
Verse 101
गत्वा नत्वा मंतगेशमिमं मंत्रमुदीरयेत् । प्रमाणं देवताः शंभुर्लोकपालाश्च साक्षिणः ॥ १०१ ॥
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮੰਟਗੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ। ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ; ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ।
Verse 102
मयागत्य मतंगेऽस्मिन्पितॄणां निष्कृतिः कृता । पूर्वं तु ब्रह्मतीर्थे च कूपे श्राद्धादि कारयेत् ॥ १०२ ॥
ਮੈਂ ਇਸ ਮਤੰਗ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ (ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ/ਉੱਧਾਰ) ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੀਰਥ ਤੇ ਅਤੇ ਕੂਏਂ ਕੋਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ।
Verse 103
तत्कूपयूपयोर्मध्ये कुर्वंस्तुत्रायते पितॄन् । धर्मं धर्मेश्वरं नत्वा महाबोधितरुं नमेत् ॥ १०३ ॥
ਉਸ ਕੂਪ ਅਤੇ ਯੂਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਮਹਾਬੋਧੀ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 104
द्वितीयदिवसे कृत्यं मया ते समुदाहृतम् । स्नानतर्पणपिंडार्चानत्याद्यैः पितृसौख्यदम् ॥ १०४ ॥
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕਰਤੱਬ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ, ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਪਿੰਡ-ਅਰਚਨ ਆਦਿ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 105
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गयामाहात्म्ये पिंडदानविधिर्नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४५ ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਮੋਹਿਨੀ-ਵਸੁ ਸੰਵਾਦ ਅਧੀਨ ਗਯਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਪਿੰਡਦਾਨ-ਵਿਧੀ’ ਨਾਮਕ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
The chapter grounds Pretaśilā’s efficacy in a sacral origin: Prabhāsa manifests at Atri’s stone-marked toe, establishing Prabhāseśa at the thumb-mark and defining the thumb-like stone as Pretaśilā; hence offerings and bathing there are framed as direct remedies for preta-bhāva.
It explicitly states that at Gayā one should not deliberate over time; even adhika-māsa, one’s birthday, and planetary setting periods (including Jupiter/Venus asta and Jupiter in Siṃha) do not invalidate the obligation or fruit of Gayā-śrāddha.
The text warns that without the southern bali to those two stationed powers—identified with Vaivasvata’s two dogs (dark and spotted)—Gayā-śrāddha becomes fruitless, indicating a ritual ‘gatekeeping’ logic tied to the southern (pitṛ/Yama) direction.
It states that whether spouses share a gotra or not, offering piṇḍas for them together without separation renders the śrāddha fruitless, nullifying both piṇḍa and udaka-tarpaṇa results.
Phalgu is tied to Viṣṇu (Gadādhara/Phalguka manifestation), portrayed as unfailingly fruitful within creation’s order; bathing there yields immense merit (likened to thousands of Aśvamedhas) and is oriented toward conveying ancestors to Vaiṣṇava/Brahmā worlds through śrāddha and worship.