ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਗੰਗਾ-ਭਕਤੀ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਯਜ੍ਞ, ਯੋਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ‘ਪਰਮ ਗਤੀ’ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੰਗਾ ਸਵੈੰਸਿੱਧ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ, ਸਨਾਨ, ਆਚਮਨ, ਜਲ ਲੈ ਜਾਣਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗੰਗਾ-ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਛੁਹੀ ਹਵਾ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ, ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ/ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਦ੍ਰਵ-ਰੂਪ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨ্নਿਧ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਧਰਤੀ-ਪਾਤਾਲ-ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਗਮਨ, ਕੁਝ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ-ਫਲ, ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਬਾਸੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਵਰਗ, ਗਿਆਨ, ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Verse 1
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनी वक्ष्यामि तीर्थानां लक्षणं पृथक् । येन विज्ञातमात्रेण पापिनां गतिरुत्तमा ॥ २ ॥
ਵਸੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਸੁਣ। ਮੈਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜਾਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 2
सर्वेषामपि तीर्थानां श्रेष्ठा गंगा धरातले । न तस्या सदृशं किंचिद्विद्यते पापनाशनम् ॥ ३ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਪਾਪ ਨਾਸ ਲਈ ਉਸ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 3
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वसोः स्वस्य पुरोधसः । प्रणता मोहिनी प्राह गंगास्नानकृतादरा ॥ ४ ॥
ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੂ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬੋਲੀ।
Verse 4
मोहिन्युवाच । भगवन्वाडवश्रेष्ठ गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । सर्वेषां च पुराणानां संमतं वद सांप्रतम् ॥ ५ ॥
ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਵਾਡਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਹ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ, ਜੋ ਸਭ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਦੱਸੋ।
Verse 5
श्रुत्वा माहात्म्यमतुलं गंगायाः पापनाशनम् । पश्चात्पापविनाशिन्यां स्नातुं यास्ये त्वया सह ॥ ६ ॥
ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਅਤੁੱਲ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਉਸ ਪਾਪਹਰਣੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 6
तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं वसुः सर्वपुराणवित् । माहात्म्यं कथयामास गंगायाः पापनाशनम् ॥ ७ ॥
ਉਹ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਵਸੂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 7
वसुरुवाच । ते देशास्ते जनपदास्ते शैला स्तेऽपि चाश्रमाः । येषां भागीरथी पुण्या समीपे वर्तते सदा ॥ ८ ॥
ਵਸੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਦੇਸ਼, ਉਹ ਜਨਪਦ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਧੰਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਗੀਰਥੀ ਸਦਾ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 8
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैस्त्यागेन वा पुनः । तां गतिं न लभेज्जंतुर्गंगां संसेव्य यां लभेत् ॥ ९ ॥
ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਯੱਗ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਵ ਉਹ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 9
पूर्वे वयसि पापानि कृत्वा कर्माणि ये नराः । शेषे गंगां निषेवंते तेऽपि यांति परां गतिम् ॥ १० ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਜੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् । मासमेकं तु गंगायां स्नातस्तुल्यफलावुभौ ॥ ११ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਪੈਰ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਖੜਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜੋ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 11
तिष्ठेतार्वाक्छिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् । तिष्ठेद्यथेष्टं यश्चापि गंगायां स विशिष्यते ॥ १२ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਖੜਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਤਿਵੇਂ ਰਹੇ—ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां न गंगासदृशी गतिः ॥ १३ ॥
ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ—ਗੰਗਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਗਤੀ ਜਾਂ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।
Verse 13
प्रकृष्टैः पातकै र्घोरैः पापिनः पुरुषाधमान् । प्रसह्य तारयेद्गुंगा गच्छतो निरयेऽशुचौ ॥ १४ ॥
ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਭਾਰੀ ਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਮ ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ—ਗੰਗਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 14
ते समानास्तु मुनिभिर्नूनं देवैः सवासवैः । येऽभिगच्छंति सततं गंगामभिमतां सुरैः ॥ १५ ॥
ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰੀ ਗੰਗਾ ਕੋਲ ਸਦਾ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਗਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ।
Verse 15
अंधाञ्जडान्द्रव्यहीनांश्च गंगा संपावयेद्बृहती विश्वरूपा । देवैः सेंद्रैर्मुनिभिर्मानवैश्च निषेविता सर्वकालं समृद्ध्ये ॥ १६ ॥
ਵੱਡੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਗੰਗਾ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ, ਜੜ-ਬੁੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਧਨ-ਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਦਾਤੀ ਹੈ।
Verse 16
पक्षादौ कृष्णपक्षे तु भूमौ संनिहिता भवेत् । यावत्पुण्या ह्यमावास्या दिनानि दश मोहिनि ॥ १७ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਨ੍ਹਿਨ੍ਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਪੁੰਨ ਅਮਾਵਸਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਕੁੱਲ ਦਸ ਦਿਨ—ਉੱਨਾ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ।
Verse 17
शुक्लप्रतिपदादेश्च दिनानि दश संख्यया । पाताले सन्निधानं तु कुरुते स्वयमेव हि ॥ १८ ॥
ਸ਼ੁਕਲ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਨ੍ਹਿਨ੍ਹਿਤ ਹੋਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 18
आरभ्य शुक्लैकादश्या दिनानि दश यानि तु । पंचम्यं तानि सा स्वर्गे भवेत्सन्निहिता सदा ॥ १९ ॥
ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਦਿਨ—ਪੰਚਮੀ ਤੱਕ—ਉਹ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਨ੍ਹਿਨ੍ਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 19
कृते तु सर्वतीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गंगा विशिष्यते ॥ २० ॥
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਪਰਮ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਪਰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੈ।
Verse 20
कलौ तु सर्वतीर्थानि स्वं स्वं वीर्यं स्वभावतः । गंगायां प्रतिमुंचंति सा तु देवी न कुत्रचित् ॥ २१ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਪੁੰਨ-ਵੀਰਯ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।
Verse 21
गंगांभः कणदिग्धस्य वायोः संस्पर्शनादपि । पापशीला अपि नराः परां गतिमवाप्नुयुः ॥ २२ ॥
ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹਵਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 22
योऽसौ सर्वगतो विष्णुश्चित्स्वरूपी जनार्दनः । स एव द्रवरूपेण गंगांभो नात्र संशयः ॥ २३ ॥
ਜੋ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ—ਹਨ, ਉਹੀ ਦ੍ਰਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 23
ब्रह्महा गुरुडा गोघ्नः स्तेयी च गुरुतल्पगः । गंगांभसा च पूयंते नात्र कार्या विचारणा ॥ २४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਗੁਰੂ-ਹੰਤਾ, ਗੋ-ਹੰਤਾ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਤਲਪਗ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 24
क्षेत्रस्थमृद्धृतं वापि शीतमुष्णमथापि वा । गांगेयं तु हरेत्तोयं पापमामरणांतिकम् ॥ २५ ॥
ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਥੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਠੰਢਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰਮ—ਗੰਗਾ-ਜਲ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
वर्ज्यं पर्युषितं तोयं वर्ज्यं पुर्युषितं दलम् । न वर्ज्यं जाह्नवीतोयं न वर्ज्यं तुलसीदलम् ॥ २६ ॥
ਬਾਸੀ ਪਾਣੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਸੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ; ਪਰ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦਾ ਜਲ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ (ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ) ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 26
मेरोः सुवर्णस्य च सर्वरत्नैः संख्योपलानामुदकस्य वापि । गंगाजलानां न तु शक्तिरस्ति वक्तुं गुणाख्यापरिमाणमत्र ॥ २७ ॥
ਮੇਰੂ ਦਾ ਸੋਨਾ, ਸਾਰੇ ਰਤਨ, ਅਣਗਿਣਤ ਕੰਕੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੱਕ—ਇਹ ਸਭ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਮਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ।
Verse 27
तीर्थयात्राविधिं कृत्स्नमकुर्वाणोऽपि यो नरः । गंगातोयस्य माहात्म्यात्सोऽप्यत्र फलभाग्भवेत् ॥ २८ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
चिंतामणिगुणाच्चापि गंगायास्तोयबिंदवः । विशिष्टा यत्प्रयच्छंति भक्तेभ्यो वांछितं फलम् ॥ २९ ॥
ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਦੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ-ਬੂੰਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
गंडूषमात्रतो भक्त्या सकूद्गंगांभसा नरः । कामधेनु स्तनोद्भूतान्भुंक्ते दिव्यरसान्दिवि ॥ ३० ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਰ ਕੇਵਲ ਗੰਡੂਸ਼-ਮਾਤਰ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਮਧੇਨੂ ਦੇ ਥਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਸਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
शालग्रामशिलायां यस्तु गंगाजलं क्षिपेत् । अपहत्य तमस्तीव्रं भाति सूर्यो यथोदये ॥ ३१ ॥
ਜੋ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜੋਦੈ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 31
मनोवाक्कायजैर्ग्रस्तः पापैर्बहुविधैरपि । वीक्ष्य गंगां भवेत्पूतः पुरुषो नात्र संशयः ॥ ३२ ॥
ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅਨੇਕ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 32
गंगातोयाभिषिक्तां तु भिक्षामश्नाति यः सदा । सर्पवत्कंचुकं मुक्त्वा पापहीनो भवेत्स वै ॥ ३३ ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀ ਭਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਕੈਂਚੁਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਪ ਤਿਆਗਦਾ ਤੇ ਪਾਪਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
हिमवद्विंध्यसदृशा राशयः पापकर्मणाम् । गंगांभसा विनश्यंति विष्णुभक्त्या यथापदः ॥ ३४ ॥
ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
प्रवेशमात्रे गंगायां स्नानार्थं भक्तितो नृणाम् । ब्रह्महत्यादिपापानि हाहेत्युक्त्वा प्रयांत्यलम् ॥ ३५ ॥
ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪ ‘ਹਾਇ ਹਾਇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 35
गंगातीरे वसेन्नित्यं गंगातोयं पिबेत्सदा । यः पुमान्स विमुच्येत पातकैः पूर्वसंचितैः ॥ ३६ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਿੱਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਵ-ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
यो वै गंगां समाश्रित्य नित्यं तिष्ठति निर्भयः । स एव देवैर्मर्त्यैश्च पूजनीयो महर्षिभिः ॥ ३७ ॥
ਜੋ ਗੰਗਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਨਿੱਤ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 37
किमष्टांगेन योगेन किं तपोभिः किमध्वरैः । वास एव हि गंगायां सर्वतोऽपि विशिष्यते ॥ ३८ ॥
ਅੱਠਾਂਗ ਯੋਗ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 38
किं यज्ञैर्बहुभिर्जाप्यैः किं तपोभिर्धनार्पणैः । स्वर्गमोक्षप्रदा गंगा सुखसेव्या यतः स्थिता ॥ ३९ ॥
ਬਹੁਤੇ ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਤਪ ਅਤੇ ਧਨ ਅਰਪਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਕਿਉਂਕਿ ਗੰਗਾ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 39
यज्ञैर्यमैश्च नियमैर्दानैः संन्यासतोऽपि वा । न तत्फलमवाप्रोति गंगां सेव्य यदाप्नुयात् ॥ ४० ॥
ਯੱਗ, ਯਮ-ਨਿਯਮ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
प्रभासे गोसहस्त्रेण राहुग्रस्ते दिवाकरे । यत्फलं लभते मर्त्यो गंगायां तद्दिनेन वै ॥ ४१ ॥
ਰਾਹੂ-ਗ੍ਰਸਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਰਤ੍ਯ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਗੰਗਾ ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
अन्योपायांश्च यस्त्यक्त्वा मीक्षकामः सुनिश्चितः । गंगातीरे सुखं तिष्ठेत्स वै मोक्षस्य भाजनम् ॥ ४२ ॥
ਜੋ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਾਅ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 42
वाराणस्यां विशेषण गंगा सद्यस्तु मोक्षदा । प्रतिमासं चतुर्दश्यामष्टम्यां चैव सर्वदा ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਖ! ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਤੁਰੰਤ ਮੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਐਸੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਚੌਦਵੀਂ ਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ।
Verse 43
गंगातीरे निवासश्च यावज्जीवं च सिद्धिदः । कृच्छ्राणि सर्वदा कृत्वा यत्फलं सुखमश्नुते ॥ ४४ ॥
ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਵੱਸਣਾ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖਦ ਫਲ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਆਦਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਇਸ ਨਾਲ ਸੁਖਾਲੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
सदा चांद्रायणं चैव तल्लभेज्जाह्नवीतटे । गंगासेवापरस्येह दिवसार्द्धेन यत्फलम् ॥ ४५ ॥
ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਦਾ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹੀ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
न तच्छक्यं ब्रह्मसुते प्राप्तुं क्रतुशतैरपि । सर्वयज्ञतपोदानयोगस्वाध्यायकर्मभिः ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਸੈਂਕੜੇ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਨਾ ਹੀ ਸਭ ਯੱਗ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ, ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲ।
Verse 46
यत्फलं तल्लभेद्भक्त्या गंगातीरनिवासतः । यत्पुण्यं सत्यवचनैर्नैष्ठिकब्रह्मचारिणाम् ॥ ४७ ॥
ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਪੁੰਨ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
यदग्निहोत्रिणां पुण्यं तत्तु गंगानिवासतः । समातृपितृदाराणां कुलकोटिमनंतकम् ॥ ४८ ॥
ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ-ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜਾਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਅਖੰਡ ਫਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 48
गंगाभक्तिस्तारयते संसारार्णवतो ध्रुवम् । संतोषः परमैश्वर्यं तत्त्वज्ञानं सुखात्मनाम् ॥ ४९ ॥
ਗੰਗਾ-ਭਗਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਪਰਮ ਧਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਸੁਖ-ਸਰੂਪ ਜਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ।
Verse 49
विनयाचारसंपत्तिर्गंगाभक्तस्य जायते । कृतकृत्यो भवेन्मर्त्यो गंगां प्राप्यैव केवलम् ॥ ५० ॥
ਗੰਗਾ-ਭਗਤ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
तद्भक्तस्तत्परश्च स्यान्मृतो वापि न संशयः । भक्त्या तज्जलसंस्पर्शी तज्जलं पिबते च यः ॥ ५१ ॥
ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭਗਤ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਹੀ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
अनायासेन हि नरो मोक्षोपायं स विंदति । दीक्षितः सर्वयज्ञेषु सोमपानं दिने दिने ॥ ५२ ॥
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬਿਨਾ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਉਪਾਯ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਖ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਸੋਮਪਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
सर्वाणि येषां गंगायास्तोयैः कृत्यानि सर्वदा । देहं त्यक्त्वा नरास्ते तु मोदंते शिवसन्निधौ ॥ ५३ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 53
देवाः सोमार्कसंस्थानि यथा शक्रादयो मुखैः । अमृतान्युपभुंजंति तथा गंगाजलं नराः ॥ ५४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 54
कन्यादानैश्च विधिवद्भूमिदानैश्च भक्तितः । अन्नदानैश्च गोदानैः स्वर्णदानादिभिस्तथा ॥ ५५ ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਨਿਆਦਾਨ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭੂਮਿਦਾਨ, ਅਤੇ ਅੰਨਦਾਨ, ਗੋਦਾਨ, ਸਵਰਨਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 55
रथाश्वगजदानैश्च यत्पुण्यं परिकीर्तितम् । ततः शतगुणं पुण्यं गंगांभश्चुलुकाशनात् ॥ ५६ ॥
ਰਥ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੀ ਇਕ ਚੁੱਲੂ ਆਚਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 56
चांद्रायणसहस्राणां यत्फलं परिकीर्तितम् । ततोऽधिकफलं गंगातोयपानादवाप्यते ॥ ५७ ॥
ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਂਦ੍ਰਾਇਣ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਫਲ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 57
गंडूषमात्रपाने तु अश्वमेधफलं लभेत् । स्वच्छंदं यः पिबेदंभस्तस्य मुक्तिः करे स्थिता ॥ ५८ ॥
ਕੇਵਲ ਗੰਡੂਸ਼ ਮਾਤਰ ਪੀਣ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 58
त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्तभिस्त्वथ यामुनम् । नार्मदं दशभिर्मासैर्गांगं वर्षेण जीर्यति ॥ ५९ ॥
ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਦਸ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗੰਗਾ ਦਾ ਜਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੁਰਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
शास्त्रेणाकृततोयानां मृतानां क्वापि देहिनाम् । तदुत्तरफलावाप्तिर्गंगायामस्थियोगतः ॥ ६० ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਹੀ ਕਿਤੇ ਮਰ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਅਸਥੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
चांद्रायणसहस्रं तु यश्चरेत्कायशोधनम् । यः पिबेत्तु यथेष्ठं हि गंगाम्भः स विशिष्यते ॥ ६१ ॥
ਜੋ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨਚਾਹਾ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਪੀਵੇ; ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
गंगां पश्यति यः स्तौति स्नाति भक्त्या पिबेज्जलम् । स स्वर्गं ज्ञानममलं योगं मोक्षं च विंदति ॥ ६२ ॥
ਜੋ ਗੰਗਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਵਰਗ, ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ, ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
यस्तु सूर्य्यांशुनिष्टप्तं गांगेयं पिबते जलम् । गोमूत्रयावकाहाराद्गांगपानं विशिष्यते ॥ ६३ ॥
ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਗੰਗਾ-ਪਾਨ ਗੋਮੂਤਰ ਅਤੇ ਜੌ ਦੀ ਖੀਰ ਵਾਲੇ ਵਰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 63
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गंगामाहात्म्यवर्णनं नामाष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ–ਵਸੂ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ‘ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
The chapter states that in Kali Yuga all other tīrthas ‘deposit’ their potency into the Gaṅgā, making her the concentrated locus of tīrtha-śakti, while she does not transfer her power elsewhere; therefore Gaṅgā-access (sight, bath, sip, residence) is presented as the most direct means to purification and mokṣa.
The text credits partial or minimal engagements—beholding the Gaṅgā, entering with intent to bathe, sipping a mouthful, sprinkling food, carrying the water, or even contact with wind moistened by Gaṅgā droplets—as sufficient to share in the tīrtha’s fruit due to the intrinsic greatness of Gaṅgā-water.
It explicitly identifies Janārdana/Viṣṇu—pure consciousness—as present in liquid form as the waters of the Gaṅgā, grounding tīrtha efficacy in divine immanence rather than only in ritual performance.