ਮੋਹਿਨੀ ਕਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਾਰਕ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਗਰੁੜ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਕੁਲ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਤੇ ਵੰਸ਼ਜ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਉੱਧਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ-ਨਾਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ, ਨਰਕਾਸੰਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਸੰਚੇ ਦੇ ‘ਪਿੰਜਰੇ’ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਨੈਮਿਸ਼, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਨਰਮਦਾ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਫਲ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਹਰਿਦੁਆਰ-ਪ੍ਰਯਾਗ-ਸਿੰਧੁ ਸੰਗਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਰ ਬੈਠੇ ਨਾਮ-ਸਤੁਤੀ ਜਾਂ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਗ-ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 1
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि गंगाया दर्शने फलम् । यदुक्तं हि पुराणेषु मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १ ॥
ਵਸੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ।
Verse 2
भवंति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दशनात् । गंगासंदर्शनात्तद्वत्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २ ॥
ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਦੇ ਡੰਸ ਨਾਲ ਸੱਪ ਵਿਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
सप्तावरान् सप्तपरान् पितृंस्तेभ्यश्च ये परे । पुमांस्तारयते गंगां वीक्ष्य स्पृष्ट्वावगाह्य च ॥ ३ ॥
ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ—ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਉੱਪਰ, ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਹੇਠਾਂ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
दर्शनात्स्पर्शनात्पानात्तथा गंगेति कीर्तनात् । पुमान्पुनाति पुरुषाञ्छतशोऽथ सहस्रशः ॥ ४ ॥
ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ‘ਗੰਗਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
ज्ञानमैश्वर्यमतुलं प्रतिष्ठायुर्यशस्तथा । शुभानामाश्रमाणां च गंगादर्शनजं फलम् ॥ ५ ॥
ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ, ਅਤੁਲ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
सर्वेन्द्रियाणां चांचल्यं व्यसनानि च पातकम् । निर्घृणत्वं च नश्यंति गंगादर्शन मात्रतः ॥ ६ ॥
ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ, ਲਤਾਂ ਤੇ ਵਿਪਤਾਂ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਨਿਰਦਯਤਾ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 7
परहिंसा च कौटिल्यं परदोषाद्यवेक्षणम् । दांभिकत्वं नृणां गंगादर्शनादेव नश्यति ॥ ७ ॥
ਪਰ-ਹਿੰਸਾ, ਕਪਟ, ਪਰਾਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ-ਖੋਜ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਅਤੇ ਦੰਭ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
मुहुर्मुहुस्तथा पश्येत्स्पृशेद्वापि मुहुर्मुहुः । भक्त्या यदिच्छति नरः शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ८ ॥
ਵਾਰ ਵਾਰ ਗੰਗਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਕਰੇ; ਜੋ ਨਰ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 9
वापीकूपतडागादिप्रपासत्रादिभिस्तथा । अन्यत्र यद्भवेत्पुण्यं तद्गंगादर्शनाद्भवेत् ॥ ९ ॥
ਬਾਵੜੀ, ਕੂਆਂ, ਤਲਾਬ, ਪਾਣੀ-ਛਤਰ ਅਤੇ ਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
यत्फलं जायते पुंसां दर्शने परमात्मनः । तद्भवेदेव गंगाया दर्शनाद्भक्तिभावतः ॥ १० ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 11
नैमिषे च कुरुक्षेत्रे नर्मदायां च पुष्करे । स्नानात्संस्पर्शना सेव्य यत्फलं लभते नरः ॥ ११ ॥
ਨੈਮਿਸ਼, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੇ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
तद्गंगादर्शनादेव कलौ प्राहुर्महर्षयः । अथ ते स्मरणस्यापि गंगाया भूपभामिनि ॥ १२ ॥
ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਰਾਣੀ, ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
प्रवक्ष्यामि फलं यत्तु पुराणेषु प्रकीर्तितम् । अशुभैः कर्मभिर्युक्तान्मज्जमानान्भवार्णवे ॥ १३ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਫਲ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਜੋ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
पततो नरके गङ्गा स्मृता दूरात्समुद्धरेत् । योजनानां सहस्रेषु गंगां स्मरति यो नरः ॥ १४ ॥
ਜੋ ਨਰਕ ਵੱਲ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਗੰਗਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਉੱਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अपि दुष्कृतकर्मा हि लभते परमां गतिम् । स्मरणादेव गंगायाः पापसंघातपंजरम् ॥ १५ ॥
ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਮਰਨ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
भेदं सहस्रधा याति गिरिर्वज्रहतो यथा । गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्ध्यायञ्जाग्रद्भुंजन् हसन् रुदन् ॥ १६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਆਘਾਤ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ (ਜੀਵ) ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਲਦਿਆਂ, ਖੜ੍ਹਿਆਂ, ਸੁੱਤਿਆਂ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਾਗਦਿਆਂ, ਖਾਂਦਿਆਂ, ਹੱਸਦਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਂਦਿਆਂ।
Verse 17
यः स्मरेत्सततं गंगां स च मुच्येत बंधनात् । सहस्रयोजनस्थाश्च गंगां भक्त्या स्मरंति ये ॥ १७ ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਜੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
गंगागंगेति चाक्रुश्य मुच्यंते तेऽपि पातकात् । ये च स्मरंति वै गंगां गंगाभक्तिपराश्च ये ॥ १८ ॥
ਜੋ ਕੇਵਲ “ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਗੰਗਾ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਪ-ਫਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
तेऽप्यशेषैर्महापापैर्मुच्यंते नात्र संशयः । भवनानि विचित्राणि विचित्राभरणाः स्त्रियः ॥ १९ ॥
ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਮਹਲ-ਸਮਾਨ ਘਰ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
आरोग्यं वित्त्रसंपत्तिर्गंगास्मरणंज फलम् । मनसा संस्मरेद्यस्तु गंगां दूरस्थितो नरः ॥ २० ॥
ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਜੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
चांद्रायणसहस्रस्य स फलं लभते ध्रुवम् । गङ्गा गङ्गा जपन्नाम योजनानां शते स्थितः ॥ २१ ॥
ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੋ “ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ” ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं च गच्छति । कीर्तनान्मुच्यते पापाद्दर्शनान्मंगलं लभेत् ॥ २२ ॥
ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अवगाह्य तथा पीत्वा पुनात्यासप्तमं कुलम् । सप्तावपरान्परान्सप्त सप्ताथ परतः परान् ॥ २३ ॥
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕੁਲ ਨੂੰ ਸੱਤਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸੰਤਾਨ ਦੀਆਂ, ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਸੱਤ।
Verse 24
गंगा तारयते पुंसां प्रसंगेनापि कीर्तिता । अश्रद्धयापि गंगाया यत्तु नामानुकीर्तनम् ॥ २४ ॥
ਗੰਗਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜੇ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਗੰਗਾ-ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਆਪ ਹੀ ਉਧਾਰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 25
करोति पुण्यवाहिन्याः सोऽपि स्वर्गस्य भाजनम् । सर्वावस्थां गतो वापि सर्वधर्मविवर्जितः ॥ २५ ॥
ਪੁੰਨ-ਵਾਹਿਨੀ (ਗੰਗਾ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੋ ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 26
गंगायाः कीर्तनेनैव शुभां गतिमवाप्नुयात् । ब्रह्महा गुरुहागोघ्नः स्पृष्टो वा सर्वपातकैः ॥ २६ ॥
ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਗੁਰੂ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਗੋ-ਹੱਤਿਆਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 27
गंगातोयं नरः स्पृष्ट्वा मुच्यते सर्वपातकैः । कदा द्रक्ष्यामि तां गंगां कदा स्नानं लभे ह्यहम् ॥ २७ ॥
ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਉਸ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਭਾਗ ਪਾਵਾਂਗਾ?
Verse 28
इति पुंसाभिलषिता कुलानां तारयेच्छतम् । अथ स्नानफलं देवि गंगायाः प्रवदामि ते ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਿਤ ਪੁੰਨ-ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਦੇ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਸੌ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੰਗਾ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 29
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । स्नातस्य गंगासलिले सद्यः पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥
ਇਹ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
अपूर्वपुण्यप्राप्तिश्च सद्यो मोहिनि जायते । स्नातानां शुचिभिस्तोयैर्गांगेयैः प्रयतात्मनाम् ॥ ३० ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪੂਰਵ ਪੁੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਹ ਉਸੇ ਪਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 31
व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि । अपहत्य तमस्तीव्रं यथा भात्युदये रविः ॥ ३१ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਾਗਰਣ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਘਣੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਇਉਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
तथापहत्य पाप्मानं भाति गंगाजलोक्षितः । एकेनैवापि विधिना स्नानेन नृपसुन्दरि ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਕੁਲ ਸੁੰਦਰੀ! ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੋ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 33
अश्वमेधफलं मर्त्यो गंगायां लभते ध्रुवम् । अनेकजन्मसंभूतं पुंसः पापं प्रणश्यति ॥ ३३ ॥
ਮਰਤ੍ਯ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
स्नानमात्रेण गंगायाः सद्यः स्यात्पुण्यभाजनम् । अन्यस्थानकृतं पापं गंगातीरे विनश्यति ॥ ३४ ॥
ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਪੁੰਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 35
गंगातीरे कृतं पापं गङ्गास्नानेन नश्यति । रात्रौ दिवा च संध्यायां गंगायां तु प्रयत्नतः ॥ ३५ ॥
ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਵੀ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਤ ਨੂੰ, ਦਿਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਵੀ—ਜੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 36
स्नात्वाश्वमेधजं पुण्यं गृहेऽप्युद्धृततज्जलैः । सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वेष्टायतनेषु च ॥ ३६ ॥
ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਇਸ਼ਟ-ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 37
तत्फलं लभते मर्त्यो गङ्गास्नानान्न संशयः । महापातकसंयुक्तो युक्तो वा सर्वपातकैः ॥ ३७ ॥
ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਮਰਤ੍ਯ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਉਧਾਰ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਜਾਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
गङ्गास्नानेन विधिवन्मुच्यते सर्वपातकैः । गङ्गा स्नानात्परं स्नानं न भूतं न भविष्यति ॥ ३८ ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਸਨਾਨ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 39
विशेषतः कलियुगे पापं हरति जाह्नवी । निहत्य कामजान्दोषान्कायवाक्चित्तसंभवान् ॥ ३९ ॥
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਪਾਪ ਹਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਦੋਸ਼—ਦੇਹ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਉੱਠੇ—ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 40
गङ्गास्नानेन भक्त्या तु मोदते दिवि देववत् । वर्षं स्नाति च गंगायां यो नरो भक्तिसंयुतः ॥ ४० ॥
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਰ ਭਗਤੀ-ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
तस्य स्याद्वैष्णवे लोके स्थितिः कल्पं न संशयः । आमृत्युं स्नाति गंगायां यो नरो नित्यमेव च ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਨਰ ਨਿੱਤ ਹੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 42
समस्तपापनिमुक्तः समस्तकुलसंयुतः । समस्तभोगसंयुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥ ४२ ॥
ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
परार्द्धद्वितयं यावन्नात्र कार्या विचारणा । गंगायां स्नाति यो मर्त्यो नैरंतर्येण नित्यदा ॥ ४३ ॥
ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ: ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
जीवन्मुक्तः स चात्रैव मृतो विष्णुपदं व्रजेत् । प्रातःस्नानाद्दशगुणं पुण्यं मध्यंदिने स्मृतम् ॥ ४४ ॥
ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੀਊਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਨੁਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਤಃ ਸਨਾਨ ਨਾਲੋਂ ਮੱਧਾਹਨ ਸਨਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦਸ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 45
सायंकाले शतगुणमनन्तं शिवसन्निधौ । कपिलाकोटिदानाद्धि गंगास्नानं विशिष्यते ॥ ४५ ॥
ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ (ਗੰਗਾ ਸਨਾਨ ਦਾ) ਪੁੰਨ ਸੌ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ। ਕਰੋੜ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਗੰਗਾ ਸਨਾਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 46
कुरुक्षेत्रसमा गंगा यत्र तत्रावगाहिता । हरिद्वारे प्रयागे च सिंधुसंगे फलाधिका ॥ ४६ ॥
ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੇ ਸਿੰਧੂ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ।
Verse 47
ये मदीयांशुसंतप्ते जले ते स्नांति जाह्नवि । ते भित्वा मंडलं यांति मोक्षं चेति रवेर्वचः ॥ ४७ ॥
ਜੋ ਮੇਰੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਰਵੀ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ।
Verse 48
यो गृहे स्वे स्थितोऽपि त्वां स्नाने संकीर्तयिष्यति । सोऽपि यास्यति नाकं वै इत्याह वरुणश्च ताम् ॥ ४८ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵੇਲੇ ਤੇਰਾ ਨਾਮ-ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਗਾ—ਇਉਂ ਵਰੁਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 49
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते गंगास्नानमाहात्म्यं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਦੇ ਮੋਹਿਨੀ-ਚਰਿਤ ਵਿੱਚ ‘ਗੰਗਾ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਉਨਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
The chapter frames Gaṅgā as a concentrated tīrtha-principle: her darśana, when joined with bhakti, is said to yield the same spiritual fruit as arduous works (charity-infrastructure, vows, and even sacrificial paradigms), expressing a Kali-yuga doctrine where devotion and sacred contact substitute for complex ritual capacity.
Smaraṇa (remembering) and nāma-ucchāraṇa/nāma-kīrtana (repeating or crying out “Gaṅgā, Gaṅgā”) are explicitly described as efficacious across great distances (yojanas), including for those lacking faith or those who mention her name incidentally.
Core outcomes include destruction of sin, purification of lineage and ancestors, acquisition of merit comparable to Aśvamedha and Cāndrāyaṇa, prosperity and health, and culminating goals such as residence in Viṣṇu-loka and liberation (including jīvan-mukti language for sustained daily bathing).