Brahmavākya (Brahmā’s Pronouncement on Hari-nāma and the Non-punishability of Viṣṇu’s Devotees)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । किमाश्चर्यं त्वया दृष्टं कथं वा खिद्यते भवान् । सद्गुणेषु च संतापः स तापो मरणांतिकः ॥ १ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਉਦਾਸ ਹੈਂ? ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੀ ਜੋ ਸੰਤਾਪ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੜਦਾ ਦੁੱਖ ਆਖ਼ਰ ਮੌਤ ‘ਤੇ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ॥੧॥

Verse 2

यस्योच्चारणमात्रेण प्राप्यते परमं पदम् । तमुपोष्य कथं सौरे न गच्छति नरस्त्विति ॥ २ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ‘ਸੌਰ’ ਮੌਕੇ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਗਤੀ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਪਾਵੇਗਾ?॥੨॥

Verse 3

एको हि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥ ३ ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਇਕੋ ਪ੍ਰਣਾਮ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਣਾਮੀ ਮੁੜ ਭਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ॥੩॥

Verse 4

कुरुक्षेत्रेण किं तस्य किं काश्या विरजेन वा । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥ ४ ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਦੇ ਅਗੇ ‘ਹਰਿ’ ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਕਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਵਿਰਜਾ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?

Verse 5

ब्राह्मणः श्वपचीं गच्छन् विशेषेण रजस्वलाम् । अन्नमश्नन्सुरापक्वं मरणे यो हरिं स्मरेत् ॥ ५ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਵਪਚੀ ਜਾਤ ਦੀ ਔਰਤ ਕੋਲ ਜਾਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਜਸਵਲਾ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਪਕਿਆ ਅੰਨ ਵੀ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ ਉਹ ਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

अभक्ष्यागम्ययोर्जातं विहाय पापसंचयम् । स याति विष्णुसायुज्यं विमुक्तो भवबंधनैः ॥ ६ ॥

ਅਭੱਖ੍ਯ ਖਾਣ ਅਤੇ ਅਗਮ੍ਯ ਥਾਂ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਪਾਪ-ਸੰਚਯ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵ-ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

यन्नामोच्चारणान्मोक्षः कथं न तदुपोषणे । यस्मिन्संगीयते सोऽपि चिंत्यते पुरुषोत्तमः ॥ ७ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਉਪਵਾਸ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਦੇਵੇ? ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

लीलया चोच्चरेद्देवं श्रृणुयाच्च जनार्दनम् । गंगांभः पूतपुण्यत्वे स नरः समतां व्रजेत् ॥ ८ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੰਨ-ਦਾਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

अस्माकं जगतांनाथो जन्मदः पुरुषोत्तमः । कथं शासति दुर्मेधास्तस्य वासरसेविनम् ॥ ९ ॥

ਸਾਡੇ ਲਈ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਅਤੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਥੀ-ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਕਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 10

यस्त्वं न चूर्णितस्तैस्तु यस्त्वं बद्धो न तैर्दृढम् । तदस्माकं कृतं मानं मे तत्त्वं नावबुध्यसे ॥ १० ॥

ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਤਾਕਤਾਂ ਕੁਚਲ ਨਾ ਸਕੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾ ਸਕੀਆਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਕੀਤੇ ਮਾਣ ਨੂੰ ਬੇਅਦਬੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

Verse 11

यो नियोगी न जानाति नृपभक्तान्वरान् क्षितौ । कृत्स्नायासेन संयुक्तः स तैर्निग्राह्यते पुनः ॥ ११ ॥

ਜੋ ਨਿਯੁਕਤ ਅਫ਼ਸਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਉੱਤਮ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਦੰਡਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

राजेष्टा न नियोक्तव्याः सापराधा नियोगिना । स्वामिप्रसादात्सिद्धास्ते विनिन्युर्व्वै नियोगिनम् ॥ १२ ॥

ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਯੁਕਤ ਸੇਵਕ, ਭਾਵੇਂ ਦੋਸ਼ੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਕਿਸੇ ਅਫ਼ਸਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਧੱਕੇ ਜਾਣ। ਮਾਲਕ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਿਯੋਗੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਨ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 13

एवं हि पापकर्तारः प्रणता ये जनार्दने । कथं संयमिता तेषां बाल्याद्भास्करनंदन ॥ १३ ॥

ਹੇ ਭਾਸਕਰ-ਨੰਦਨ! ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਉਪਜੇ?

Verse 14

शैवैर्भास्करभक्तैर्वा मद्भक्तैर्वा दिवाकरे । करोमि तव साहाय्यं हरिभक्तैर्न भास्करे ॥ १४ ॥

ਹੇ ਦਿਵਾਕਰ! ਮੈਂ ਸ਼ੈਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਭਾਸਕਰ-ਭਗਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗਾ; ਪਰ ਹੇ ਭਾਸਕਰ, ਹਰਿ-ਭਗਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ।

Verse 15

सर्वेषामेव देवानामादिस्तुपुरुषोत्तमः ॥ १५ ॥

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਆਦਿ-ਮੂਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 16

मधुसूदनभक्तानां निग्रहो नोपपद्यते । व्याजेनापि कृता यैस्तु द्वादशी पक्षयोर्द्वयोः ॥ १६ ॥

ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦੰਡ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਵੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਪਾਵਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

तैः कृते अवमाने तु तव नाहं सहायवान् । कृते सहाये तव सूर्यसूनो भवेदनीतिर्मम देहघातिनी । विपर्ययो ब्रह्मपदात्सुपुण्यात्कृतेव मार्गे सह विष्णुभक्तैः ॥ १७ ॥

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਜੇ ਤੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਸੂਰਜ-ਸੂਨੋ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਧਰਮ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਦੇਹ-ਘਾਤਕ ਹੈ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਪਦ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾ ਪੁੰਨ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਉਲਟਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 18

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे ब्रह्मवाक्यं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਹਮਵਾਕ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।