ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਧਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਖ਼ੀਰਸ਼ਾਈ/ਪਦਮਨਾਭ ਦਾ ਅਡੋਲ ਭਗਤ ਰਾਜਾ ਡੰਕੇ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਹਰਿਵਾਸਰ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ–ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ) ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ; ਉਸ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦਾਨ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨীয় ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਵੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹਰਿ-ਦਿਨ ਦਾ ਭੋਜਨ ‘ਪਾਪ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਲੇਖ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਰਕ ਤੇ ਸਵਰਗ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਬਾਰੇ ਯਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਖੀ ਯਮ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਵਰਣਨ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 1
ऋषय ऊचुः । विस्तरेण समाख्या हि विष्णोराराधनक्रियाम् । यया तोषं समायाति प्रददाति समीहितम् ॥ १ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 2
लक्ष्मीभर्ताजगन्नाथोह्यशेषाघौघनाशनः । कर्मणा केन स प्रीतो भवेद्यः सचराचरः ॥ २ ॥
ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਜਗੰਨਾਥ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Verse 3
सौतिरुवाच । भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो न धनैर्द्धरणीधर । भक्त्या संपूजितो विष्णुः प्रददाति मनोरथम् ॥ ३ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧਰਣੀਧਰ! ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਧਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮਨੋਰਥ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 4
तस्माद्विप्राः सदा भक्तिः कर्त्तव्या चक्रपाणिनः । जनेनापि जगन्नाथः पूजितः क्लेशहा भवेत् ॥ ४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਜਗੰਨਾਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਹਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
परितोषं व्रजत्याशुतृषितस्तु जलैर्यथा । अत्रापि श्रूयते विप्रा आख्यानं पापनाशनम् ॥ ५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤਰਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਇੱਥੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 6
रुक्मांगदस्य संवादमृषिणा गौतमेन हि । आसीद्ग्रुक्मांगदो राजा सार्वभौमः क्षमान्वितः ॥ ६ ॥
ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਰਾਜਾ ਸਰਵਭੌਮ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ-ਸੰਪੰਨ ਸੀ।
Verse 7
क्षीरशायिप्रियो भक्तो हरिवासरतत्परः । नान्यं पश्यति देवेशात्पद्मनाभान्महीपतिः ॥ ७ ॥
ਉਹ ਰਾਜਾ ਖ਼ੀਰਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਭਗਤ ਸੀ, ਹਰਿ-ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਪਦਮਨਾਭ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਸੀ।
Verse 8
पटहं वारणे धृत्वा वादयेद्धरि वासरे । अष्टवर्षाधिको यस्तु पञ्चाशीत्यूनवर्षकः ॥ ८ ॥
ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਸਰ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਪਟਹ (ਨਗਾਰਾ) ਰੱਖ ਕੇ ਵਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਕਰਮ ਅੱਠ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇ ਪਚਾਸੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਕਰੇ।
Verse 9
भुनक्ति मानवो ह्यद्य विष्णोरहनि मंदधीः । स मे दंड्यश्च वध्यश्च निर्वास्यो नगराद्बहिः ॥ ९ ॥
ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡਯੋਗ, ਵਧਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਾਲਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 10
पिता च यदि वा भ्राता पुत्रो भार्या सुहृन्मम । पद्मनाभदिने भोक्ता निग्राह्यो दस्युवद्भवेत् ॥ १० ॥
ਪਿਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਤਨੀ, ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ—ਜੋ ਪਦਮਨਾਭ ਦੇ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਚੋਰ ਵਾਂਗ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 11
ददघ्वंम विप्रमुख्यभ्यो मज्जध्वं जाह्नवीजले । ममेद वचनं श्रृत्वा राज्यं भुंजीत मामकम् ॥ ११ ॥
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿਓ ਅਤੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲੈ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੋ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰੇ।
Verse 12
वासरे वासरे विष्णोः शुक्लपक्षे महीपतिः । अशुक्ले तु विशेषेण पटहे हेमसंपुटे ॥ १२ ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਤਿ! ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਹਰ ਦਿਨ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਪਾਠ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰ; ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ—ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸੰਪੁਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ—ਇਹ ਕਰ।
Verse 13
एवं प्रघुष्टे भूपेन सर्वभूमौ द्विजोत्तमाः । गच्छिद्भिः संकुलो मार्गः कृतो कृतो लोकैर्हरेर्द्विजाः ॥ १३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਵਾਈ ਤਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਹਰਿ-ਭਗਤ ਲੋਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੁਰ ਪਏ; ਰਾਹ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਣੇ ਭਰ ਗਏ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ॥੧੩॥
Verse 14
ये केचिन्निधनं यांति भूपालविषये नराः । ज्ञानात्प्रमादतो वापि ते यांति हरिमन्दिरम् ॥ १४ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਧਿਆਨ ਨਾਲ—ਉਹ ਸਭ ਹਰਿ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥੧੪॥
Verse 15
अवश्यं वैष्णवो लोकः प्राप्यते मानवैर्द्विजाः । व्याजेनापि प्रकुर्वाणैर्द्वादशीं पापनाशिनीम् ॥ १५ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰ ਲੈਣ॥੧੫॥
Verse 16
सोऽश्नाति पार्थिवं पापं योऽश्नाति हरिवासरे । स प्राप्नोति धराधर्मं यो नाश्नाति हरेर्दिने ॥ १६ ॥
ਜੋ ਹਰਿ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਪਾਪ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਹਰਿ ਦੇ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਉਹ ਧਰਾਧਰਮ—ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਰਮ—ਪਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੬॥
Verse 17
ब्राह्मणो नैव हंतव्य इत्येषा वैदिकी स्मृतिः । एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि ॥ १७ ॥
“ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ”—ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ (ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ॥੧੭॥
Verse 18
वैलक्ष्यमगमद्राजा रविसूनुर्द्विजोत्तमाः । लेख्यकर्मणि विश्रांतश्चित्रगुप्तोऽभवत्तदा ॥ १८ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਲੇਖਾ-ਲਿਖਾਈ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਰਹਿਆ।
Verse 19
संमार्जितानि लेख्यानि पूर्वकर्मोद्भवानि च । गच्छंति वैष्णवं लोकं स्वधर्मैर्मानवाः क्षणात् ॥ १९ ॥
ਜਦੋਂ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਰਮ-ਲੇਖ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
शून्यास्तु निरयाः सर्वे पापप्राणिविवर्जिताः । भग्नो याम्योऽभवन्मार्गो द्वादशादित्यतापितः ॥ २० ॥
ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਪਾਪੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਯਮ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
Verse 21
सर्वे हि गरुडारूढा जना यांति हरेः पदम् । देवा नामपि ये लोकास्ते शून्या ह्यभवँस्तथा ॥ २१ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 22
उत्सन्नाः पितृदेवेज्यास्तीर्थदानादिसत्क्रियाः । मुक्त्वैकां द्वादशीं मर्त्या नान्यं जानंति ते व्रतम् ॥ २२ ॥
ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਪਣ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਸਤਕਰਮ ਜਿਵੇਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਤ੍ਯ ਇਕੱਲੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 23
शून्ये त्रिविष्टपे जाते शून्ये च नरके तथा । नारदो धर्मराजानं गत्वा चेदमुवाच ह ॥ २३ ॥
ਜਦੋਂ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਸਵਰਗ ਸੁੰਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਕ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਨਾਰਦ ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 24
नारद उवाच । नाक्रंदः श्रूयते राजन् प्रांगणे नरकेष्वथ । न चापि क्रियते लेख्यं किंचिद्दुष्कृतकर्मणाम् ॥ २४ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ ਵੀ ਉੱਥੇ ਲਿਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 25
चित्रगुप्तो मुनिरिव स्थितोऽयं मौनसंयुतः । कारणं किं न चायांति पापिनो येन ते गृहम् ॥ २५ ॥
ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਮੁਨੀ ਵਾਂਗ ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਾਪੀ ਤੇਰੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ?
Verse 26
मायादंभसमाक्रांता दुष्टकर्मरतास्तथा । एवमुक्ते तु वचने नारदेन महात्मना ॥ २६ ॥
ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਦੰਭ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹੋਏ—ਜਦ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ…
Verse 27
प्राह वैवस्वतो राजा किंचिद्दैन्यसमन्वितः । यम उवाच । योऽयं नारद भूपालः पृथिव्यां सांप्रतं स्थितः ॥ २७ ॥
ਤਦ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮਰਾਜ ਕੁਝ ਵਿਹਲਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲੇ। ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ! ਇਹ ਜੋ ਰਾਜਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—
Verse 28
स हि भक्तो हृषीकेशे पुराणपुरुषोत्तमे । प्रबोधयति राजेंद्रः स जनं पटहेन हि ॥ २८ ॥
ਉਹ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ—ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं संप्राप्ते हरिवासरे । ये केचिद्भुञ्जते मर्त्यास्ते मे दंडेषु यांति हि ॥ २९ ॥
ਹਰਿਵਾਸਰ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ) ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ—ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਉਸ ਦਿਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 30
तद्भयाद्धि जनाः सर्वे द्वादशीं समुपासते । व्याजेनापि मुनुश्रेष्ठ द्वादश्यां समुपोषिताः ॥ ३० ॥
ਉਸ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸਭ ਲੋਕ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਹੀ, ਉਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
प्रयांति वैष्णवं लोकं दाहप्रलयवर्जितम् । द्वादशीसेवनाल्लोकाः प्रायांति हरिमंदिरम् ॥ ३१ ॥
ਉਹ ਦਾਹ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਰੀ ਦੇ ਧਾਮ-ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
Verse 32
तेन राज्ञा द्विजश्रेष्ठ मार्गा लुप्ता ममाधुना । कृत हि नरकाः शून्या लोकाश्चापि दिवौकसाम् ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਰਕ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ ਲੋਕ ਵੀ (ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ) ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Verse 33
विश्रांतं लेखकेर्लेख्यं लिखितं मार्जितं जनैः । एकादश्युपवासस्य माहात्म्येन द्विजोत्तम ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨਾਲ ਲੇਖਕ ਦੀ ਜੋ ਲਿਖਤ ਠਹਿਰ ਗਈ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵੀ ਕੀਤਾ।
Verse 34
ब्रह्महत्यादिपापानि अभुक्त्वैव जना द्विज । समुपोष्य दिनं विष्णोः प्रयांति हरिमंदिरम् ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪੂਰਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
सोऽहं काष्टमृगेणैव तुल्यो जातो महामुने । नेत्रहीनः कर्णहीनः संध्याहीनो द्विजो यथा ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਮੈਂ ਕਾਠ ਦੇ ਮਿਰਗ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਜਿਵੇਂ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਦ੍ਵਿਜ।
Verse 36
स्त्रीजितो वा पुमान्यद्वत्षंढो वा प्रमदापतिः । त्यक्तकामस्त्वहं ब्रह्मंल्लोकपालत्वमीदृशम् ॥ ३६ ॥
ਚਾਹੇ ਪੁਰਖ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ-ਮਾਤਰ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਕਾਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਐਸਾ ਲੋਕਪਾਲਤਵ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 37
यास्यामि ब्रह्मलोके वै दुःखं ज्ञापयितुं स्वकम् । निर्व्यापारो नियोगी तु नियोगे यस्तु तिष्ठति ॥ ३७ ॥
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਰ ਜੋ ਨਿਯੋਗੀ ਆਪ ਨਿਰਲਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਯੋਗ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਨਿਯੋਗ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 38
स्वामिवित्तं समश्नाति स याति नरकं ध्रुवम् । सौतिरुवाच । एवमुक्त्वा यमो विप्रा नारदेन समन्वितः ॥ ३८ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਧਨ ਭੋਗਦਾ ਜਾਂ ਹੜਪ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਰਦ ਸਮੇਤ ਯਮ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 39
ययौ विरंचिसदनं चित्रगुप्तेन चान्वितः । स ददर्श समासीनं मूर्तामूर्तजनावृतम् ॥ ३९ ॥
ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਰੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਸਦਨ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨਸਥ ਵੇਖਿਆ, ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ।
Verse 40
वेदाश्रयं जगद्बीजं सर्वेषां प्रपितामहम् । स्वभवं भूतनिलयमोंकाराख्यमकल्मषम् ॥ ४० ॥
ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਹੈ। ਸਵਯੰਭੂ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ—‘ਓੰਕਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੁਸ਼ ਹੈ।
Verse 41
शुचिं शुचिपदं हंसं ब्रह्माणं दर्भलांछनम् । उपास्यमानं विविधैर्लोकपालैर्दिगीश्वरैः ॥ ४१ ॥
ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁਚਿ-ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਹੰਸ-ਸਰੂਪ, ਦਰਭ-ਚਿੰਨ੍ਹਧਾਰੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਦਿਗੀਸ਼ਵਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 42
इतिहासपुराणैश्च वेदौर्वेग्रहसंस्थितैः । मूर्तिमद्भिः समुद्रैश्य नदीभिश्च सरोवरैः ॥ ४२ ॥
ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ; ਅਤੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ (ਉਪਾਸਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ)।
Verse 43
देहधृग्भिस्तथा वृक्षैरश्वत्थाद्यैर्विशेषतः । वापीकूपतडागाद्यैर्मूर्तिमद्भिश्च पर्वतैः ॥ ४३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਆਦਿ ਵਿੱਚ—ਵਾਪੀ, ਕੂਪ, ਤੜਾਗ ਆਦਿ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
अहोरात्रैस्तथा पक्षैर्मासैः संवत्सरैर्द्विजाः । कलाकाष्ठानिमेषैश्च ऋतुभिश्चायनैर्युगैः ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਪੱਖ, ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਸੰਵਤਸਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲਾ, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਤੂ, ਅਯਨ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।
Verse 45
मन्वंतरैस्तथा कल्पैर्निमेषैरुन्मिषैरपि । ऋक्षैर्योगैश्च करणैः पौर्णमासेंदुसंक्षयैः ॥ ४५ ॥
ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਿਮੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਨਮੇਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ; ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ, ਯੋਗਾਂ, ਕਰਨਾਂ, ਪੌਰਨਮਾਸ ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਖ਼ਯ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 46
सुखैर्दुःखैस्तथा द्वंद्वैर्लाभालाभैर्जयाजयैः । सत्यानृतैश्च देवेशो वेष्टितो धर्मपावकः ॥ ४६ ॥
ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ, ਦਵੰਦ, ਲਾਭ-ਅਲਾਭ, ਜੈ-ਅਜੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਦੇਵੇਸ਼ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੂਪੀ ਪਾਵਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲਪਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
कर्मविद्भिश्च पुरुषैरनुरुपैरुपास्यते । सत्त्वेन रजसा चैव तमसा च पितामहः ॥ ४७ ॥
ਕਰਮ-ਵਿਦ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਉ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 48
शांतमूढातिघोरैश्च विकारैः प्राकृतैर्विभुः । वायुना श्लेष्मपित्ताभ्यां मूर्तैरातंकनामभिः ॥ ४८ ॥
ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਯੂ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਘੋਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿਕਾਰ—ਜੋ ਮੂਰਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਰੋਗ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
Verse 49
आनंदेन च विश्वात्मा परधर्मं समाश्रितः । अनुक्तैरपि भूतैश्च संवृतो लोककृत्स्वयम् ॥ ४९ ॥
ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉਸਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤੌਂ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਧਾਰਕ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ।
Verse 50
दुरुक्तैः कटुवाक्याद्यैर्मूर्तिमद्भिरुपास्यते । तेषां मध्येऽविशत्सौरिः सव्रीडेव वधूर्यथा ॥ ५० ॥
ਦੇਹਧਾਰੀ ਲੋਕ ਕੜਵੇ, ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਗਾਲੀ-ਗਲੌਚ ਵਾਲੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੌਰੀ ਇਉਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਲੱਜਾਵਾਨ ਵਧੂ ਸੰਕੋਚ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 51
विलोकयन्नधोभागं नम्रवक्त्रो व्यदर्शयत् । ते प्रविष्टं यमं दृष्ट्वा सकायस्थं सनारदम् ॥ ५१ ॥
ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੂੰਹ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗਾ; ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ—ਉਸਦੇ ਕਾਇਸਥ (ਦੂਤਾਂ) ਸਮੇਤ—ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।
Verse 52
विस्मिताक्षा मिथः प्रोचुः किमयं भास्करिस्त्विह । संप्राप्तो हि लोककरं द्रष्टुं देवं पितामहम् ॥ ५२ ॥
ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਫਾੜ ਕੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ—“ਇੱਥੇ ਇਹ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਕੌਣ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੋਕ-ਕਰਤਾ ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੈ?”
Verse 53
निर्व्यापारः क्षणं नास्ति योऽयं व्यग्रो रवेः सुतः । सोऽयमभ्यागतः कस्मात्कञ्चित्क्षेमं दिवौकसाम् ॥ ५३ ॥
ਰਵੀ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਸਦਾ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੁਣ ਇਹ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਰਗ-ਵਾਸੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੀ।
Verse 54
आश्चर्यातिशयं मन्ये यन्मार्जितपटस्त्वयम् । लेखकः समनुप्राप्तो दैन्येन महतान्वितः ॥ ५४ ॥
ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮਾਨੋ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਇਕ ਲੇਖਕ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 55
न केनचित्पटो ह्यस्य मार्जितोऽभूच्च धर्मिणा । यन्न दृष्टं श्रुंत वापि तदिहैव प्रदृश्यते ॥ ५५ ॥
ਕਿਸੇ ਧਰਮੀ ਨੇ ਇਸ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ—ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 56
एवमुच्चरतां तेषां भूतानां कृतशासनः । निपपाताग्रतो विप्रा ब्रह्मणो रविनन्दनः ॥ ५६ ॥
ਉਹ ਭੂਤ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਹ—ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਰਵੀ ਦਾ ਨੰਦਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 57
मूलच्छिन्नो यथा शाखी त्राहि त्राहीति संरुदन् । परिभूतोऽस्मि देवेश यन्मार्जितपटः कृतः ॥ ५७ ॥
ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟੀ ਟਾਹਣੀ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹਾਂ—‘ਤ੍ਰਾਹਿ, ਤ੍ਰਾਹਿ!’ ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਮੇਰੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਮਾਨੋ ਸਾਫ਼-ਪੋਂਛਿਆ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 58
त्वया नाथेन विधुरं पश्यामि कमलासन । एवं ब्रुवन्स निश्चेष्टो बभूव द्विजसंत्तमाः ॥ ५८ ॥
ਹੇ ਕਮਲਾਸਨ ਨਾਥ! ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਰੱਖਿਅਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਧੁਰ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਮੁਨੀ ਨਿਸ਼ਚੇਸਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 59
ततो हलहलाशब्दः सभायां समवर्तत । योऽर्थं रोदयते लोकान्सर्वान्स्थावरज गमान् ॥ ५९ ॥
ਫਿਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ “ਹਲਹਲਾ!” ਦੀ ਚੀਖ ਉੱਠੀ; ਉਸ ਨਾਦ ਨੇ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲਿਤ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 60
सोऽयं रोदिति दुःखार्तः कस्माद्वैवस्वतो यमः । अथवा सत्यगाथेयं लौकिकी प्रतिभाति नः ॥ ६० ॥
ਇਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਸੱਚੀ ਗਾਥਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਕਥਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।
Verse 61
जनसन्तापकर्ता यः सोऽचिरेणोपतप्यते । नहि दुष्कृतकर्मा हि नरः प्राप्नोति शोभनम् ॥ ६१ ॥
ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪ ਹੀ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 62
ततो निवारयामास वायुस्तेषां वचस्तदा । लोकानां समचित्तानां मतं ज्ञात्वा हि वेधसः ॥ ६२ ॥
ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਚਿੱਤ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵੇਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਉਹ ਜਾਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
Verse 63
निवार्य शंकां मार्तंडिं शनैरुत्थापयन् विभुः । भुजाभ्यां साधुपीनाभ्यां लोकमूर्तिरुदारधीः ॥ ६३ ॥
ਮਾਰਤੰਡੀ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ-ਸਰੂਪ ਤੇ ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਗਠਿਤ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੋ ਭੁਜਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਠਾਇਆ।
Verse 64
विह्वलं तं पलायंतमासने संन्यवेशयत् । सकायस्थमुवाचेदं व्योममूर्तिं रवेः सुतम् ॥ ६४ ॥
ਉਸਨੂੰ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਭੱਜਣ ਲੱਗਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਸਨੇ ਆਕਾਸ਼-ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ, ਰਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 65
केन त्वमभिभूतोऽसि केन स्थानाद्विवासितः । केनापमार्जितो देवपटो लोकपटस्तव ॥ ६५ ॥
ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਦਬਾ ਲਿਆ? ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ? ਤੇਰਾ ਦੇਵ-ਧਵਜ—ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਤੇਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨ—ਕਿਸ ਨੇ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ?
Verse 66
ब्रूहि सर्वमशेषेण कुशकेतुर्वदत्वयम् । यः प्रभुस्तात सर्वेषां स ते कर्ता समुन्नतिम् । अपनेष्यति मार्तंडे दुःखं हृदयसंस्थितम् ॥ ६६ ॥
ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਛੁਪਾਏ ਦੱਸੋ—ਕੁਸ਼ਕੇਤੂ ਬੋਲੇ। ਹੇ ਮਾਰਤੰਡ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੀ ਉਨੱਤੀ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ।
Verse 67
स एवमुक्तस्तु प्रभंजनेन दिनेशसूनुस्तमथो बभाषे । विलोक्य वक्त्रं कुशकेतुसूनोः सगद्गदं मंदमुदीरयन्वचः ॥ ६७ ॥
ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਦਿਨੇਸ਼ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਕੁਸ਼ਕੇਤੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੁਖ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੋਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 68
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरे भागे यमस्य ब्रह्मलोकगमनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ “ਯਮ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਗਮਨ” ਨਾਮਕ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ॥੩॥
The chapter frames Dvādaśī as a concentrated vrata whose observance (even imperfectly or ‘on a pretext’) redirects karmic trajectories: it nullifies recorded demerit, breaks access to Yama’s southern path, and yields immediate eligibility for the Vaiṣṇava realm—thereby functioning as a mokṣa-oriented ritual shortcut anchored in Viṣṇu-bhakti.
Citragupta represents karmic auditability—deeds as ‘written records.’ The narrative’s claim that records are rewritten/erased by Ekādaśī–Dvādaśī observance dramatizes the Purāṇic doctrine that devotional vrata can supersede punitive karmic administration under Yama.
Ekādaśī is emphasized as the day of strict non-eating (Harivāsara restraint), while Dvādaśī is highlighted as the sin-destroying observance whose uptake becomes widespread due to fear of consequences; together they form a paired vrata-logic: restraint (Ekādaśī) culminating in salvific observance (Dvādaśī).