ਮਾਂਧਾਤਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਵਿਧਾਤਾ) ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ ਕੌਣ ਸੀ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਭਗਤ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਧਨ ਵੰਡਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਇਕ ਹਿੱਸਾ, ਮੋਹਿਨੀ ਲਈ ਇਕ ਹਿੱਸਾ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਯੋਗ ਰੀਤ ਨਾਲ। ਉਹ ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਂਗਦ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਾ ਕਰਵਾਉਣਾ ਮਹਾਪਾਪ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਾਂਗਦ ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਕੰਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਆਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਂ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵਰਗ-ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮੁੱਖ ਵਰਤ ਹੈ। ਰਾਜ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਉਹ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ, ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਠੀਕ ਤੋਲ-ਮਾਪ, ਘਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਯਮ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਜ्ञਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਏਕਾਂਤ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੜਾ ਪਾਲਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 1
मांधातोवाच । पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा किं चकार महीपतिः । सा चापि मोहिनी ब्रह्मन्प्रिया राज्ञो विधेः सुता ॥ १ ॥
ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ ਵੀ—ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ—ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਧੀ ਸੀ।
Verse 2
आश्चर्यरूपं कथितमाख्यानं तु सुधोपमम् । विशेषतस्त्वया पुण्यं सर्वसंदेहभंजनम् ॥ २ ॥
ਤੁਸੀਂ ਅਚੰਭੇ ਭਰਿਆ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਕਥਨ ਸਭ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 3
वसिष्ठ उवाच । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टो नृपपुंगवः । उदतिष्ठत्प्रियायुक्तस्ताः श्रियश्चावलोकयत् ॥ ३ ॥
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਿਯਾ ਨਾਲ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੁਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ।
Verse 4
क्षणं हर्षान्वितो भूप राजा विष्णुपरायणः । नागकन्यास्तु ताः सर्वा वारुणीसहिता मुदा ॥ ४ ॥
ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਧਰਤੀਪਤੀ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਾਇਣ ਸੀ, ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਵਾਰੁਣੀ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈਆਂ।
Verse 5
प्रददौ तनये प्रेम्णा भार्यार्थं धर्मभूषणे । शेषं दानवनारीभिर्बहुरत्नसमन्वितम् ॥ ५ ॥
ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਤਨੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵਜੋਂ—ਉਹ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਦਾਨਵ-ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਬਹੁਤ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਸ ਨੇ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
मोहिन्यै प्रददौ राजा कामबाणप्रपीडितः । संविभज्य पिता वित्तं धर्मांगदसमाहृतम् ॥ ६ ॥
ਕਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਉਹ ਧਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਧਰਮਾਂਗਦ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਯਥਾਯੋਗ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
पुरोहितमुवाचेदं काले चाहूय भूपतिः । सर्वासां मत्सुतो ब्रह्मन्पाणीन्गृह्णातु धर्मतः ॥ ७ ॥
ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਹੱਥ (ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।”
Verse 8
कुमारीणां कुमारोऽयं मद्वाक्ये संस्थितः सदा । वैवाह्यलग्ने नक्षत्रे मुहूर्ते सर्वकामदे ॥ ८ ॥
ਕੁਆਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ‘ਕੁਮਾਰ’ (ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਆਹ ਦੇ ਲਗਨ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਮਦ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
वाचयित्वा द्विजान्स्वस्ति गोस्वर्णांबरतोषितान् । विवाहं कुरु पुत्रस्य मम धर्मांगदस्य वै ॥ ९ ॥
ਦੁਇਜਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਸਵਸਤਿ-ਵਾਚਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਗਾਂ, ਸੋਨਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਂਗਦ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਰ ਦੇ।
Verse 10
यः पुत्रस्य पितोद्वाहं न करोतीह मंदधीः । स मज्जेन्नरके घोरे ह्यप्रतिष्ठे युगायुतम् ॥ १० ॥
ਜੋ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਪਿਤਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਂਦਾ, ਉਹ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਤੇ ਬੇਆਸਰਾ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
तस्माच्चोद्वाहयेत्पुत्रं पिता धर्मसमन्वितः । आत्मा संस्थापितस्तेन येन संस्थापितः सुतः ॥ ११ ॥
ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
सर्वक्रतुफलं तस्य पुत्रोद्वाहे कृते भवेत् । पुत्रस्य गुणयुक्तस्य निर्गुणस्यापि भूसुर ॥ १२ ॥
ਹੇ ਭੂਸੁਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਣਹੀਨ ਵੀ ਹੋਵੇ।
Verse 13
पित्रा कारयितव्यो हि विवाहो धर्ममिच्छता । यो न दारैश्च वित्तैश्च पुत्रान्संयोजयेत्पिता ॥ १३ ॥
ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਧਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ, ਉਹ ਪਿਤਾ-ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਂਦਾ।
Verse 14
न पुमान्स तु विज्ञेय इहामुत्र विगर्हितः । तस्माद्वृत्तियुताः कार्याः पुत्रा दारैः समन्विताः ॥ १४ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਯੋਗ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यथा रमन्ते ते तुष्टाः सुखं पुत्राः सुमानिताः । तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो द्विजस्तस्य पुरोहितः ॥ १५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਨੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ…
Verse 16
धर्मांगदविवाहार्थमुद्यतो हर्षसंयुतः । स युवानिच्छमानोऽपि स्त्रीसौख्यं लज्जाया सुतः ॥ १६ ॥
ਧਰਮਾਂਗਦ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ—ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ—ਲੱਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਿਵੇਂ ਸੁਭਾਵਕ ਸੰਯਮੀ ਰਹਿ ਕੇ ਪਤਨੀ-ਸੁਖ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਬੈਠਾ।
Verse 17
स्वीचकार पितुर्वाक्याद्दारसंग्रहणं तदा । वरुणात्मजया सार्द्धं नागकन्या मनोहराः ॥ १७ ॥
ਤਦ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਨੋਹਰ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 18
उपयेमे महाबाहू रूपेणाप्रतिमा भुवि । उद्वाहयित्वा सर्वास्ता विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८ ॥
ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਬੈਠਾ; ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸਭ ਦੇ ਉਦਵਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ।
Verse 19
वसुगोरत्नदानानि विप्रेभ्यः प्रददौ मुदा । कृतदारो ववंदेऽथ पादान्मातुः पितुर्मुदा ॥ १९ ॥
ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 20
ततः संध्यावलीदेवीमाह धर्मांगदः सुतः । पितुर्वाक्येन मे देवि संजातो दारसंग्रहः ॥ २० ॥
ਫਿਰ ਧਰਮਾਂਗਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਦੇਵੀ ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਦੇਵੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਦਾਰ-ਸੰਗ੍ਰਹ, ਅਰਥਾਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਲਈ ਵਿਆਹ, ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 21
एतन्मे नास्ति मनसि यत्पित्रोद्वाहितो ह्यहम् । अव्ययं पितरं विज्ञं देवि शुश्रूषये ह्यहम् ॥ २१ ॥
ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ ਕਿ ‘ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 22
दिव्यैर्भोगैर्न मे किंचित्स्वर्गेणापि प्रयोजनम् । कार्या मे पितृशुश्रूषा तव चैव दिवानिशम् ॥ २२ ॥
ਮੈਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਵਰਗ ਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਕਰਤੱਵ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ।
Verse 23
संध्यावल्युवाच । चिरं जीव सुखं पुत्र भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । पितुः प्रसादाद्दीर्घोयुर्मनो नंदय मे सुत ॥ २३ ॥
ਸੰਧਿਆਵਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਪੁੱਤਰ, ਚਿਰ ਜੀਉਂ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿ; ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਭੋਗ ਭੋਗ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਮਿਲੀ ਹੈ—ਹੇ ਸੂਤ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ।”
Verse 24
त्वया सुपुत्रिणी पुत्र जाता गुणवता क्षितौ । सपत्नीनां च सर्वासां हृदये संस्थिता ह्यहम् ॥ २४ ॥
ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਸੁਪੁੱਤਰਵਤੀ ਹੋਈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ। ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਂ ਸਭ ਸੌਤਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ।
Verse 25
एवमुक्त्वा परिष्वज्य मूर्द्धन्याघ्राय चासकृत् । व्यसर्जयत्ततः पुत्रं राज्यतंत्रावलोकने ॥ २५ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ (ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ) ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ; ਫਿਰ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
विसर्जितस्तदा मात्रा मातॄरन्याः प्रणम्य च । राज्यतंत्रं तदखिलं चक्रे पितृवचः स्थितः ॥ २६ ॥
ਤਦ ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ।
Verse 27
दुष्टनिग्रहणं चक्रे शिष्टानां परिपालनम् । अटनं सर्वदेशेषु वीक्षणं सर्वकर्मणाम् ॥ २७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਸਭ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 28
चक्रे सर्वत्र कार्याणां मासि मासि निरीक्षणम् । हस्त्यश्वपोषणं चक्रे चारचक्रेक्षणं तथा ॥ २८ ॥
ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਮਹੀਨਾ-ਮਹੀਨਾ ਜਾਂਚ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ; ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤਚਰ ਜਾਲ ਦੀ ਵੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ।
Verse 29
वादसंवीक्षणं चक्रे तुलामानं दिने देने । गृहे गृहे नराणां च चक्रे संरक्षणं नृपः ॥ २९ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ‑ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ, ਹਰ ਦਿਨ ਤੋਲ‑ਮਾਪ ਠੀਕ ਰਖਵਾਏ ਅਤੇ ਘਰ‑ਘਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।
Verse 30
स्तनंधयी क्वचिद्बालः स्तनहीनो न रोदिति । श्वश्रूर्वध्वा न कुत्रापि प्ररोदित्यवमानिता ॥ ३० ॥
ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਰੋਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਛਾਤੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੋਂਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੱਸ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੋਂਦੀ—ਦਿਲ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
क्वचित्समर्थस्तनयः पितरं नहि याचते । न वर्णसंकरो राज्ये केषांचिदभवत्पुनः ॥ ३१ ॥
ਕਿਤੇ ਸਮਰੱਥ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ (ਅਵਿਵਸਥਾ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 32
न गूढविभवो लोको धर्मे वदति दूषणम् । न कंचुकविहीना तु भवेन्नारी सभर्तृका ॥ ३२ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਵੈਭਵ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਕંચੁਕ (ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 33
गृहान्निष्क्रमणं स्त्रीणां मास्तु राज्ये मदीयके । मा सकेशा हि विधवा मास्त्वकेशा मभर्तृका ॥ ३३ ॥
ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲਣ। ਕੋਈ ਵਿਧਵਾ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਪਤੀ-ਹੀਣ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 34
मा व्रतीह सदाक्रोशी मारण्या नगराश्रयाः । सामान्यवृत्त्यदाता मे राज्येऽवसतु निर्घृणः ॥ ३४ ॥
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਰਤਧਾਰੀ ਸਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੌੜੇ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਜੰਗਲਵਾਸੀ ਹਿੰਸਕ ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲਵੇ। ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ ਆਮ ਜੀਵਿਕਾ-ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੱਸੇ।
Verse 35
गोपालो नगराकांक्षी निर्गुणस्तूपदेशकः । ऋत्विग्वा शास्त्रहीनश्च मा मे राज्ये वसेदिह ॥ ३५ ॥
ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਗੋਪਾਲ, ਗੁਣਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੱਸਣ।
Verse 36
यो हि निष्पादयेन्नीलीं नीलीरंगातिसेचकः । निर्वास्यौ तावुभौ पापौ यो वै मद्यं करोति च ॥ ३६ ॥
ਜੋ ਨੀਲੀ (ਇੰਡਿਗੋ) ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਨੀਲੀ ਰੰਗਾਈ ਵਿੱਚ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਦੋਵੇਂ ਪਾਪੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਦਿਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ।
Verse 37
वृथा मांसं हि योऽश्नाति पृष्ठमांसप्रियो हि यः । तस्य वासो न मे राज्ये स्वकलत्रं त्यजेच्च यः ॥ ३७ ॥
ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਅਰਥ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਿੱਠ ਦੇ ਮਾਸ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਵਾਸ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 38
विष्णुं परित्यज्य वरं सुराणां संपूजयेद्योऽन्यतमं हि देवम् । गच्छेत्सगर्भां युवतीं प्रसूतां दंड्यश्च वध्यश्च स चास्मदीयैः ॥ ३८ ॥
ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਧਯ ਵੀ; ਜਿਵੇਂ ਗਰਭਵਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।
Verse 39
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे शिक्षानिरूपणं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼િક્ષਾ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ॥ ੨੧ ॥
The chapter frames marriage as the son’s formal establishment in gṛhastha life and social order; by establishing the son through a sanctioned saṃskāra, the father is said to secure his own standing and merit, even gaining sacrifice-like fruits, whereas neglect is portrayed as producing severe demerit.
Regular inspections of administrative work, maintenance of elephants and horses, oversight of spies, proper adjudication of disputes, daily accuracy in weighing and measuring, and direct protection of subjects household-by-household are presented as core practices.
It portrays the king’s realm as enforcing religious boundaries: abandoning Viṣṇu for other deities is treated as a punishable offense, indicating a model where statecraft protects not only public order but also a defined devotional norm.