ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ/ਵਾਰਾਣਸੀ) ਅਤੇ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਗੰਗਾ ਪਰਮ ਤਾਰਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਉੱਥੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਅਤੇ ਮਾਘ ਵਿੱਚ), ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਵਰੁਣਾ–ਅਸੀ–ਜਾਹਨਵੀ ਸੰਗਮ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਚਨਦ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਗਾਈ ਗਈ—ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਨਦਾ/ਧੂਤਪਾਪ/ਬਿੰਦੂ-ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਤਰਪਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਮਾਘ-ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸੁਣਨ/ਪੜ੍ਹਨ/ਪਾਠ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ—ਸੱਚੇ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ, ਪਰ ਕਪਟੀ, ਗੁਰੂ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ/ਗੌ-ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਿੰਦਨੀਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 1
वसुरुवाच । अथान्यते प्रवक्ष्यामि गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । वाराणसीस्थितं भद्रे भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ १ ॥
ਵਸੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਰਮ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
अविमुक्ते कृतं यत्तु तदेवाक्षयतां व्रजेत् । अविमुक्तगतः कश्चिन्नरकं नैति किल्बिषी ॥ २ ॥
ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਮੁਕਤ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ—ਪਾਪੀ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 3
अविमुक्तकृतं यत्तु पापं वज्रं भवेच्छुभे । त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि मोक्षदानि च कृत्स्नशः ॥ ३ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੋਖ-ਦਾਤਾ ਤੀਰਥ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
Verse 4
सेवंते सततं गंगां काश्यामुत्तरवाहिनीम् । दशाश्वमेधे यः स्नात्वा दृष्ट्वा विश्वेश्वरं शिवम् ॥ ४ ॥
ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਵਾਹਿਨੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਦਾ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
सद्यो निष्पातको भूत्वा मुच्यते भवबंधनात् । गंगा हि सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी ॥ ५ ॥
ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਗੰਗਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 6
वाराणस्या विशेषेण यत्र चोत्तरवाहिनी । वरणायास्तथास्याश्च जाह्नव्याः संगमे नरः ॥ ६ ॥
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਵਗਦੀ ਹੈ—ਵਰਣਾ ਤੇ ਅਸੀ ਦਾ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
स्नानमात्रेण सर्वेभ्यः पातकेभ्यः प्रमुच्यते । काश्यामुत्तरवाहिन्यां गंगायां कार्तिके तथा ॥ ७ ॥
ਸਿਰਫ਼ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 8
स्नात्वा माघे च मुच्यंते महापापादिपातकैः । सर्वलोकेषु तीर्थानि यानि ख्यातानि तानि च ॥ ८ ॥
ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਘੋਰ ਪਤਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਵੀ (ਇੱਥੇ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
सर्वाण्येतानि सुभगे काश्यामायांति जाह्नवीम् । नित्यं पर्वसु सर्वेषु पुण्यैश्चायतनैः सह ॥ ९ ॥
ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ! ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ (ਤੀਰਥ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ-ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਕੋਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਨਿੱਤ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਪੁਰਬਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 10
उत्तराभिमुखीं गंगां काश्यामायांति चान्वहम् । महापातकदोषादिदुष्टानां स्पर्शनोद्भवम् ॥ १० ॥
ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉੱਤਰ-ਅਭਿਮੁਖ ਗੰਗਾ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਪਾਤਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਲੀਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
Verse 11
व्यपोहितुं स्वपापं च जंतुपापविमुक्तये । जन्मांतरशतेनापि सत्कर्मनिरतस्य च ॥ ११ ॥
ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਪੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ—ਸਤਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵੀ—ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਐਸੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 12
अन्यत्र सुधिया भद्रे मोक्षो लभ्येत वा न वा । एकेन जन्मना त्वत्र गंगायां मरणेन च ॥ १२ ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਖ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਾ ਮਿਲੇ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਨਾਲ, ਮੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
मोक्षस्तु लभ्यते काश्यां नरेणावलितात्मना । ख्यातो धर्मनदो नाम ह्रदस्तत्रैव सुंदरि ॥ १३ ॥
ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯਤ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਓ ਸੁੰਦਰੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ‘ਧਰਮਨਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਹੈ।
Verse 14
धर्म एव स्वरूपेण महापातकनाशनः । धूली च धूतपापा सा सर्वतीर्थमयी शुभा ॥ १४ ॥
ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧੂੜ ਵੀ ਪਾਪ ਝਾੜ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪੁੰਨਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।
Verse 15
हरेन्महापापसंघान्कूलजानिव पादपान् । किरणा धूतपापा च पुण्यतोया सरस्वती ॥ १५ ॥
ਪੁੰਨ ਜਲ ਵਾਲੀ ਸਰਸਵਤੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਪ ਧੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਧਾਰਾ ਕੰਢੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਉਹ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 16
गंगा च यमुना चैव पंच नद्यः प्रकीर्तिताः । अतः पञ्चनदं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ १६ ॥
ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਵੀ ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਪੰਚਨਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ।
Verse 17
तत्राप्लुतो न गृह्णीयाद्देहितां पांचभौतिकीम् । अस्मिन्पंचनदीनां तु संगमेऽघौघभेदने ॥ १७ ॥
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜ-ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
स्नानमात्रान्नरो याति भित्वा ब्रह्मांडमंडपम् । प्रयागे माघमासे तु सम्यक् स्नानस्य यत्फलम् ॥ १८ ॥
ਸਿਰਫ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਇਹੀ ਫਲ ਹੈ।
Verse 19
तत्फलं स्याद्दिनैकेन काश्यां पंचनदे ध्रुवम् । स्नात्वा पंचनदे तीर्थे कृत्वा च पितृतर्पणम् ॥ १९ ॥
ਉਹੀ ਫਲ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪੰਚਨਦ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਪੰਚਨਦ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ।
Verse 20
विष्णुं माधवमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् । यावत्संख्यास्तिला दत्ताः पितृभ्यो जलतर्पणे ॥ २० ॥
ਵਿਸ਼ਨੂ—ਮਾਧਵ—ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਜਨਮ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਜਲ-ਤਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨੇ ਤਿਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ (ਪੁੰਨ) ਫਲ ਨਾਲ।
Verse 21
पुण्ये पञ्चनदे तीर्थे तृप्तिः स्यात्तावदाब्दिकी । श्रद्धया यैः कृतं श्राद्धं तीर्थे पञ्चनदे शुभे ॥ २१ ॥
ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਪੰਚਨਦ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਪੰਚਨਦ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 22
तेषां पितामहा मुक्तानानायोनिगता अपि । यमलोके पितृगणैर्गार्थयं परिगीयते ॥ २२ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਗਾਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
महिमानं पांचनदं दृष्ट्वा श्राद्धविधानतः । अस्माकमपि वंश्योऽत्र कश्चिच्छ्राद्धं करिष्यति ॥ २३ ॥
ਪੰਚਨਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਵੰਸ਼ਜ ਇਕ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇਗਾ।
Verse 24
काश्यां पञ्चनदं प्राप्य येन मुच्यामहे वयम् । तत्र पञ्चनदे तीर्थे यत्किंचिद्दीयते वसु ॥ २४ ॥
ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਨਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਾਂ—ਉਸ ਪੰਚਨਦ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
कल्पक्षयेऽपि न भवेत्तस्य पुण्यस्य संक्षयः । वंध्यापि वर्षपर्यंतं स्नात्वा पञ्चनदे ह्रदे ॥ २५ ॥
ਕਲਪ-ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਪੁੰਨ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪੰਚਨਦ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਾਂਝ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੀ ਭਾਗੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 26
समर्च्य मंगलां गौरीं पुत्रं जनयति ध्रुवम् । जलैः पांचनदैः पुण्यैर्वाससा परिशोधितैः ॥ २६ ॥
ਮੰਗਲਮਈ ਗੌਰੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੰਚਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ (ਕਰਮ) ਕਰਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 27
महाफलमवाप्नोति स्नापयित्वेह दिक्श्रुताम् । पञ्चामृतानां कलशैरष्टोत्तरशतोन्मितैः ॥ २७ ॥
ਇੱਥੇ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੂਜਨੀਯ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ੧੦੮ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 28
तुलितोऽधिकतां प्राप्तो बिंदुः पांचनदस्तु सः । पंचकूर्चेन पीतेन यात्र शुद्धिरुदाहृता ॥ २८ ॥
ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੰਚਕੂਰਚ ਪੀਣ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 29
सा शुद्धिः श्रद्धया प्राश्य बिन्दुं पञ्चनदांभसाम् । भवेदथ ह्रदस्नानाद्राजसूयाश्वमेधयोः ॥ २९ ॥
ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਜਲ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 30
यत्फलं तच्छतगुणं स्मृतं पञ्चनदांबुना । राजसूयाश्वमेधौ च भवेतां स्वर्गसाधने ॥ ३० ॥
ਹੋਰ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹ ਸੌ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਵੀ ਸਵਰਗ-ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
आब्रह्मपट्टिकाद्वंद्वान्मुक्तिः पञ्चनदांबुभिः । स्वर्गनद्यभिषेकोऽपि न तथा संमतः सताम् ॥ ३१ ॥
ਪੰਚਨਦਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਦੇ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸੇਕ-ਸਨਾਨ ਵੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਉਨੀ ਪਰਮ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
Verse 32
अभिषेकः पांचनदो यथानन्यो वरप्रदः । शतं समास्तपस्तप्त्वा कृते यत्प्राप्यते फलम् ॥ ३२ ॥
ਪਾਂਚਨਦ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ-ਸਨਾਨ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੇ ਵਰਦਾਤਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸਾਲ ਤਪ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਇੱਥੇ ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
तत्कार्तिके पञ्चन्दे सकृत्स्नानेन लभ्यते । इष्टापूर्तेषु धर्मेषु यावज्जन्मकृतेषु यत् ॥ ३३ ॥
ਜੀਵਨ ਭਰ ਇਸ਼ਟ-ਪੂਰਤ ਆਦਿ ਧਰਮ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
अन्यत्र स्यात्फलं तस्याधिकं पञ्चनदांबुभिः । न धूतपापसदृशं तीर्थं क्वापि महीतले ॥ ३४ ॥
ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪੰਚਨਦਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਵਧ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧੂਤਪਾਪ ਵਰਗਾ ਤੀਰਥ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।
Verse 35
यदेकस्नानतो नश्येदघं जन्मत्रयार्जितम् । कृते धर्मंनदं नाम त्रेतायां धूतपातकम् ॥ ३५ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਧਰਮਨਦਾ’ ਸੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਧੂਤਪਾਤਕ’ (ਪਾਪ-ਨਾਸਕ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 36
द्वापरे बिंदुतीर्थँ च कलौ पञ्चनदं स्मृतम् । बिंदुतीर्थे नरो दत्वा कांचनं कृष्णकलोन्मितम् ॥ ३६ ॥
ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੁਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੰਚਨਦ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਮਰਣ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਿੰਦੁਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕਲਾ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
न दरिद्रो भवेत्क्वापि न सुखेन वियुज्यते । गोभूतिलहिरण्याश्ववासोन्नस्थानभूषणम् ॥ ३७ ॥
ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਗਰੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ, ਧਰਤੀ, ਤਿਲ, ਸੋਨਾ, ਘੋੜੇ, ਵਸਤ੍ਰ, ਉੱਤਮ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
यत्किंचिद्बिंदुतीर्थेऽत्र दत्वाक्षयमवाप्नुयात् । एकामप्याहुतिं कृत्वा समिद्धेऽग्नौ विधानतः ॥ ३८ ॥
ਇੱਥੇ ਬਿੰਦੁਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 39
पुण्ये धर्मनदीतीर्थे कोटिहोमफलं लभेत् । न पंचनदतीर्थस्य महिमानमनंतकम् ॥ ३९ ॥
ਪੁੰਨਮਈ ਧਰਮਨਦੀ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜ ਹੋਮਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਚਨਦ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 40
कोऽपि वर्णयितुं शक्तश्चतुर्वर्गशुभौकसः । इति ते कथितं भद्रे काशीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ ४० ॥
ਚਤੁਰਵਰਗ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਕਾਸ਼ੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ।
Verse 41
सुखदं मोक्षदं नॄणां महापातकनाशनम् । ब्रह्मघ्नो मधुपः स्वर्णस्तेयी च गुरुतल्पगः ॥ ४१ ॥
ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਮਦਿਰਾਪੀ, ਸੋਨਾ ਚੋਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ੈਯਾ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
महापातकयुक्तोऽपि संयुक्तोऽप्युपपातकैः । अविमुक्तस्य माहात्म्यश्रवणाच्छुद्धिमाप्नुयात् ॥ ४२ ॥
ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮਨੁੱਖ—even ਉਪਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ—ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
ब्राह्मणो वेदविद्वान्स्यात्क्षत्त्रियो विजयी रणे । वैश्यो धनपतिः शूद्रो विष्णुभक्तसमागमी ॥ ४३ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਖੱਤਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੈਸ਼ ਧਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 44
श्रवणादस्य सुभगे भूयात्पठनतोऽपि वा । सर्वयज्ञेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ! ਇਸ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ—ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
तत्सर्वं समवाप्नोति पठनाच्छ्रवणादपि । विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् ॥ ४५ ॥
ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਵੀ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ-ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 46
भार्यार्थी लभते भार्यां सुतार्थी पुत्रमाप्नुयात् । अविमुक्तस्य माहात्म्यं मया ते परिकीर्तितम् ॥ ४६ ॥
ਜੋ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।
Verse 47
विष्णुभक्ताय दातव्यं शिवभक्तिरताय च । जगज्जननिभक्ताय सूर्यहेरंबसेविने ॥ ४७ ॥
ਦਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਜਨ ਨੂੰ ਵੀ; ਜਗਤ-ਜਨਨੀ (ਦੇਵੀ) ਦੇ ਭਗਤ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਹੇਰੰਬ (ਗਣੇਸ਼) ਦੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 48
गुरुशुश्रूषवे दत्वा तीर्थास्नानफलं लभेत् । शठाय निंदकायापि गोविप्रसुरविद्विषे । गुरुद्रुहेऽसूयकाय दत्वा मृत्युमवाप्नुयात् ॥ ४८ ॥
ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਜਨ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਠ, ਨਿੰਦਕ, ਗੋ-ਵਿਪ੍ਰ-ਦੇਵ-ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ, ਗੁਰੂ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਅਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਭਾਰੀ ਪਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे काशीमाहात्म्ये एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਸੂ–ਮੋਹਿਨੀ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ‘ਕਾਸ਼ੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਦਾ ਇਕਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
The chapter frames Avimukta as a mokṣa-kṣetra where merit is imperishable and where liberation is promised decisively—especially through Gaṅgā-contact and dying on the Gaṅgā—contrasting other places where liberation is described as uncertain even for the discerning.
Pañcanada is presented as a confluence-based purifier whose waters multiply merit (often said to become hundredfold), equal or surpass famed pilgrimage results (including Prayāga’s Māgha merit), and are especially efficacious when paired with tarpaṇa and śrāddha, producing long-lasting satisfaction for ancestors and inexhaustible fruit for gifts.
It elevates śravaṇa/pāṭha to a sacramental act: hearing, reading, or reciting the Avimukta/Kāśī-māhātmya is said to confer the merit of all sacrifices and all tīrthas and to purify even those burdened with major sins (mahāpātakas) and subsidiary faults.
Dāna is recommended to worthy recipients—devotees of Viṣṇu, Śiva, the Mother (Śakti), Sūrya, and Heraṃba (Gaṇeśa), especially those devoted to serving the Guru—while giving to deceitful, slanderous, guru-betraying, or anti-cow/brāhmaṇa/deva persons is condemned as spiritually dangerous.