ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸੂ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤ/ਕਾਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ—ਨਾਮਵਾਲੇ ਲਿੰਗ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸਥਾਨ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਗਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਚਤੁਰਮੁਖ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਦੇਹ ਝੀਲ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗੋਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਾਰਕ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਭੇਦ (ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਹਸਤੀਪਾਲੇਸ਼ਵਰ) ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਿਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੰਟਾਕਰਣੀ ਸਰੋਵਰ, ਦੰਡਖਾਤ ਵਿੱਚ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਉੱਧਾਰ, ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਸਾਚ-ਮੋਚਨ, ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਜਾਗਰਣ, ਅਤੇ ਮਣਿਕਰਣੀ/ਮਣਿਕਰਣਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਕੁੱਕੜ ਦੇ ਸ਼ਕੁਨ ਨਾਲ ‘ਅਵਿਮੁਕਤਤਾਰ’ ਤੇ ‘ਵਿਮੁਕਤ’ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹਿ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਨਾਨ-ਸੰਧਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਰੁਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕੈਵਲ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 1
वसुरुवाच । वायव्ये तु दिशो भागे तस्य पीठस्य सुंदरि । लिंगं प्रस्थापितं तत्र सगरेण चतुर्मुखम् ॥ १ ॥
ਵਸੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ! ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੀਠ ਦੇ ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਗਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 2
सागराद्वायुकोणे तु भद्रदेहं सरः स्मृतम् । गवां क्षीरेण संजातं सर्वपातकनाशनम् ॥ २ ॥
ਸਾਗਰ ਦੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ‘ਭਦ੍ਰਦੇਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
कपिलानां सहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलं । तत्फलम् लभते मर्त्यः स्नानमात्रेण मोहिनि ॥ ३ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ! ਹਜ਼ਾਰ ਕਪਿਲਾ (ਤਾਂਬੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ) ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
पूर्वाभाद्रपदायुक्ता पौर्णमासी यदा भवेत् । तदा पुण्यतमः कालोह्यश्वमेधफलप्रदः ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰਵਭਾਦ੍ਰਪਦਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 5
यत्र सा दृश्यते देवी विख्याता भीष्मचंडिका । श्मशाने तां समभ्यर्च्य न नरो दुर्गतिं व्रजेत् ॥ ५ ॥
ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ‘ਭੀਸ਼ਮ-ਚੰਡਿਕਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 6
अंतकेश्वरपूर्वेण दक्षे सर्वेश्वरस्य च । मातलीश्वरसौम्ये तु कृत्तिवासेश्वरः स्मृतः ॥ ६ ॥
ਅੰਤਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ; ਅਤੇ ਮਾਤਲੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
कृत्तिवासेश्वरं दृष्ट्वा तं संपूज्य परां गतिम् । एकेन जन्मना देवि कृत्तिवासे तु लभ्यते । पूर्वजन्मकृतं पापं तपसापि न शुद्ध्यति ॥ ७ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਦੇ ਪਾਪ ਕੇਵਲ ਤਪ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 8
तत्क्षणान्नश्यते पापं तस्य लिंगस्य दर्शनात् । कृते तु त्र्यंबकं पूर्वं त्रेतायां कृत्तिवाससम् ॥ ८ ॥
ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ‘ਤ੍ਰਯੰਬਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 9
महेश्वरं तु देवस्य द्वापरे नाम गीयते । हस्तिपालेश्वरं नाम कलौ सिद्धैस्तु गीयते ॥ ९ ॥
ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮਹੇਸ਼ਵਰ’ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਜਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਹਸਤੀਪਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
कृत्तिवासेश्वरो देवो द्रष्टव्यश्च पुनः पुनः । यदीहेत्तारकं ज्ञानं शाश्वतं चामृतप्रदम् ॥ १० ॥
ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ (ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ) ਤਾਰਕ ਗਿਆਨ—ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਦ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
दर्शनाद्देवदेवस्य ब्रह्महापि प्रमुच्यते । स्पर्शने पूजने चैव सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ ११ ॥
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪੀ ਵੀ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 12
श्रद्धया परया देवं येऽर्चयंति सनातनम् । फाल्गुनस्य चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहिताः ॥ १२ ॥
ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—
Verse 13
पुष्पैः फलैस्तथा पत्रैर्भक्ष्यैरुच्चावचैस्तथा । क्षीरेण मधुना चैव तोयेन सह सर्पिषा ॥ १३ ॥
ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਘਿਉ ਸਮੇਤ (ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 14
तर्पयंति परं लिंगमर्चयंति शुभं शिवम् । डुंडुकारनमस्कारैर्नृत्यगीतैस्तथैव च ॥ १४ ॥
ਉਹ ਪਰਮ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਅਰਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ, ਨਮਸਕਾਰ, ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
मुखवाद्यैरनेकैश्च स्तोत्रैर्मंत्रैस्तथैव च । उपोष्य रजनीमेकां भक्त्या परमया हरम् ॥ १५ ॥
ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੁਖ-ਵਾਦਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਤੋਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ; ਇਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਭਜਨਾ-ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 16
ते यांति परमं स्थानं पूजयित्वा च मोहिनि । भूतायां चैत्रमासस्य योऽर्चयेत्परमेश्वरम् ॥ १६ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਜੋ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਭੂਤਾਇਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
स च वित्तेश्वरं प्राप्य क्रीडते यक्षराडिव । वैशाखस्य चतुर्द्दश्यां योऽर्चयेत्प्रयतः शिवम् ॥ १७ ॥
ਜੋ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਨਾਧਿਪ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਯਕਸ਼ਰਾਜ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
वैशाखलोकमासाद्य तस्यैवानुचरो भवेत् । ज्येष्ठमासे चतुर्दश्यां योऽर्चयेच्छ्रद्धया हरम् ॥ १८ ॥
ਜੋ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਸਾਖ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਸੇਵਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 19
स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूत संप्लवम् । चतुर्द्दश्यां शुचौ भद्रे योऽर्चयेत्प्रयतः शिवम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 20
सूर्यलोकं समासाद्य क्रीडते यावदीप्सितम् । श्रावणस्य चतुर्द्दश्यां कामलिंगं समुत्थितम् ॥ २० ॥
ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਕਾਮ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੇ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
ददाति वारुणं लोकं क्रीडते चाप्सरोन्वितः । मासि भाद्रपदे युक्तमर्चयित्वा तु शंकरम् ॥ २१ ॥
ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਵਰੁਣਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
पुष्पैः फलैश्च विविधैरिंद्रस्यैति सलोकताम् । पितृपक्षे चतुर्द्दश्यां पूजयित्वा यथेश्वरम् ॥ २२ ॥
ਪਿਤ੍ਰਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਲੋਕਤਾ (ਇੰਦਰਲੋਕ ਵਾਸ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
प्राप्नोति पितृलोकं तु क्रीडते पूजितश्च तैः । प्रबोधमासे देवेशमर्चयित्वा महेश्वरम् ॥ २३ ॥
ਪ੍ਰਬੋਧ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇਸ਼ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
चंद्रलोकं समासाद्यक्रीडते यावदीप्सितम् । बहुले मार्गशीर्षस्य पूजयित्वा पिनाकिनम् ॥ २४ ॥
ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਪਿਨਾਕੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਚੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੇ ਉੱਥੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
विष्णुलोकमवाप्नोति क्रीडते कालमक्षयम् । अर्चयित्वा तथा पौषे स्थाणुं हृष्टेन चेतसा ॥ २५ ॥
ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਥਾਣੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ੈ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
प्राप्नोति नैर्ऋतं स्थानं तेनैव सह मोदते । माघे समर्चयित्वा वै पुष्पमूलफलैः शुभैः ॥ २६ ॥
ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਫੁੱਲਾਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੈਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆਨੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
प्राप्नोति शिवलोकं तु त्यक्त्वा संसारसागरम् । कृत्तिवासेश्वरं देवमर्चयेत्तु प्रयत्नतः ॥ २७ ॥
ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 28
अविमुक्ते वसेच्चैव यदीच्छेच्छांकरं पदम् । घंटा कर्णो ह्रदस्तत्र व्यासेशस्य तु पश्चिमे ॥ २८ ॥
ਜੇ ਸ਼ਾਂਕਰ ਪਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਆਸੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਘੰਟਾਕਰਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ।
Verse 29
स्नानं कृत्वा ह्रदे तस्मिन्व्यासेशस्य च दर्शनात् । यत्र तत्र मृतो देवि वाराणस्यां मृतो भवेत् ॥ २९ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਆਸੇਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
दंडखाते नरः स्नात्वा तर्पयित्वा स्वकान्पितॄन् । नरकस्थास्तु ये देवि पितृलोकं व्रजंति ते ॥ ३० ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਦੰਡਖਾਟੇ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਪਿਤਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
पिशाचत्वं गता देवि ये नराः पापकर्मिणः । तेषां पिंडप्रदानेन देहस्योद्धरणं स्मृतम् ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਪਿਸਾਚਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਸਦਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 32
दर्शनात्तस्य खातस्य कृतकृत्योऽभिजायते । तत्रैव ललिता देवी वर्तते लोकशर्मदा ॥ ३२ ॥
ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਲਲਿਤਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 33
ये च तां पूजयिष्यंति तस्मिन्स्थाने स्थिताः स्वयम् । तेषां सा विविधान्भोगान्संप्रदास्यति मानदे ॥ ३३ ॥
ਅਤੇ ਜੋ ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ, ਹੇ ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਾ ਭੋਗ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਬਖ਼ਸ਼ੇਗੀ।
Verse 34
जागरं ये तु तस्याश्च पुरः कुर्वंति दीपकैः । तेषां सा ह्यक्षयान् लोकान् वितरिष्यति मोहिनि ॥ ३४ ॥
ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਕੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਖ਼ੈ ਲੋਕ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 35
आलयं ये प्रकुर्वंति भूमिं संमार्जयंति च । तेषामष्टसहस्रस्य सुवर्णस्य फलं भवेत् ॥ ३५ ॥
ਜੋ ਆਲਯ (ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ/ਮੰਦਰ-ਆਸਰਾ) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਝਾੜੂ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸੁਵਰਨ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 36
तामुद्दिश्य तु यो देवि ब्राह्मणान्वेदपारगान् । भोजयिष्यति मिष्टान्नैस्तस्य पुण्यफलं श्रृणु ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਉੱਤਮ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਸੁਣ।
Verse 37
दुर्गालोके वसेत्कल्पमिहैवागच्छते पुनः । नरो वा यदि वा नारी सर्वभोगसमन्वितौ ॥ ३७ ॥
ਉਹ ਦੁਰਗਾ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਪੁਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ—ਸਾਰੇ ਭੋਗਾਂ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 38
धनधान्यसमायुक्तौ जायेते महतां कुले । सुभगौ दर्शनीयौ च रूपयौवनगार्वितौ ॥ ३८ ॥
ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਸੁਭਾਗੇ, ਦੇਖਣਯੋਗ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਗਰਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 39
भवेतामीदृशौ देवि सर्वसौख्यस्य भाजनौ । मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्संपातचंचलम् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਨ; ਦੁਲਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਹੈ।
Verse 40
येन सा ललिता दृष्टा तस्य जन्मभयं कुतः । पृथ्वीप्रदक्षिणां कृत्वा यत्फलं लभते नरः ॥ ४० ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਲਲਿਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਾ ਡਰ ਕਿੱਥੇ? ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
तत्फलं ललितायाश्च वाराणस्यां प्रदर्शनात् । मासि मासि चतुर्थ्यां तु तस्मिन्काल उपोषितः ॥ ४१ ॥
ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹੀ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
अर्चयित्वा तु तां देवीं जागरं तत्र कारयेत् । तस्यार्द्धिः सकला देवि त्रैलोक्यस्यापि पूजितम् ॥ ४२ ॥
ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸਾਰੀ ਰਿੱਧੀ-ਸਿੱਧੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।
Verse 43
नलकूबरकेशानं ते च संपूज्य मोहिनि । सर्वसिद्धिप्रदातारं कृत्यकृत्यो नरो भवेत् ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਨਲਕੂਬਰ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਾਨ—ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ।
Verse 44
तस्यैव दक्षिणे देवि मणिकर्णीति च श्रुतम् । तस्य चाग्रे महत्तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ‘ਮਣਿਕਰਣੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
मणिकर्णीश्वरं देवं कुंडमध्ये व्यवस्थितम् । दृष्ट्वा नत्वा समभ्यर्च्य न भूयो जठरे वसेत् ॥ ४५ ॥
ਕੁੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਮਣਿਕਰਣੀਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਗਰਭਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 46
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गंगायां स्थापितं परम् । गंगेश्वरं समभ्यर्च्य सुरलोकमवाप्नुयात् ॥ ४६ ॥
ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸੁਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
अन्यदायतनं वक्ष्ये वाराणस्यां सुमोहिनि । यत्र वै देवदेवस्य रुचिरं स्थानमीप्सितम् ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਸੁਮੋਹਿਨੀ, ਮੈਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ਿਤ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 48
नीयमानं पुरा लिंगं सुभगे शशिमौलिनः । राक्षसैरंतरिक्षस्थैर्व्रजमानैश्च सत्वरम् ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮੌਲੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 49
अस्मिन्देशे यदा प्राप्तं तदा देवेन चिंतितम् । अविमुक्तवियोगस्तु कथं मे न भवेदिति ॥ ४९ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—“ਅਵਿਮੁਕਤ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਵਿਛੋੜਾ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਹੋਵੇ? (ਅਰਥਾਤ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਵੇ)।”
Verse 50
इममर्थं तु देवेशो यावच्चिंतयते शुभे । तावत्कुक्कुटशब्दस्तु तस्मिन्स्थाने बभूव ह ॥ ५० ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਦੇਵੇਸ਼ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਸੇ ਥਾਂ ਅਚਾਨਕ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਬਾਂਗ ਉੱਠੀ।
Verse 51
शब्दं श्रुत्वा तु तं देवि राक्षसास्त्रस्तचेतसः । लिंगमुत्सृज्य तत्रैव प्रभातसमये गताः ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮਨੋਂ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਲਿੰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 52
गतेषु राक्षसेष्वेवं लिंगं तत्रैव संस्थितम् । स्थानेऽतिरुचिरे शुभ्रे देवदेवः स्वयं प्रभुः ॥ ५२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਲਿੰਗ ਓਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸੀ।
Verse 53
अविमुक्ते तत्र मध्ये अविमुक्ततरं स्मृतम् ॥ ५३ ॥
ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਨੂੰ ‘ਅਵਿਮੁਕਤਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਤਮ, ‘ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ’ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 54
तदा विमुक्तेति सुरैर्हरस्य नाम स्मृतं पुण्यतमाक्षराढ्यम् । मोक्षप्रदं स्थावरजंगमानां ये प्राणिनः पञ्चतां यांति तत्र ॥ ५४ ॥
ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਵਿਮੁਕਤ’ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ—ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਵਨ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਜੋ ਵੀ ਜੀਵ ਪੰਜਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 55
कुक्कुटाश्चापि सुभगे तस्मिन्स्थाने स्थिताः सदा । अद्यापि तत्र दृश्यंते पूज्यमानाः शुभात्मभिः ॥ ५५ ॥
ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਕੁੱਕੜ ਵੀ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਓਥੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
Verse 56
अविमुक्तं सदा देवि यः श्रयेदीक्षया नरः । न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥ ५६ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀਕਸ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਸਦਾ ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 57
देवस्य दक्षिणे भागे वापी तिष्ठति शोभना । तस्यास्तथोदकं पीत्वा नावृत्तिः पुनरत्र च ॥ ५७ ॥
ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਵਾਪੀ (ਸੀੜ੍ਹੀ ਵਾਲਾ ਕੂਆਂ) ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ।
Verse 58
त्रीणि लिंगानि वर्तंते हृदये पुरुषस्य तु । तथा यैस्तज्जलं पीतं ते कृतार्थास्तु मानवाः ॥ ५८ ॥
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਪੀਤਾ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ, ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 59
तेषां तु तारकं ज्ञानमस्त्येवेति न संशयः । वापीजले नरः स्नात्वा दृष्ट्वा दंडकनामकम् ॥ ५९ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਾਰਕ—ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ—ਗਿਆਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਵਾਪੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ‘ਦੰਡਕ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਰੱਖਿਆ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
अविमुक्तं ततो दृष्ट्वा कैवल्यं लभते क्षणात् । तत्र संध्यामुपासित्वा ब्राह्मणः सकृदेव तु ॥ ६० ॥
ਫਿਰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕੈਵਲ੍ਯ—ਮੁਕਤੀ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
पंचषष्टिसमाः संध्या तेन चोपासिता भवेत् । पुरीं वाराणसीं तां तु श्मशानं चाविमुक्तकम् ॥ ६१ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਪੈਂਸਠ ਵਰ੍ਹੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਉਪਾਸਨਾ ਪੂਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਨਗਰੀ—ਵਾਰਾਣਸੀ—ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਭੂਮੀ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 62
अविमुक्तेश्वरं चैव दृष्ट्वा गणपतिर्भवेत् । अविमुक्तेश्वरं लिंगं तत्र दृष्ट्वैव मानवः ॥ ६२ ॥
ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗਣਪਤੀ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 63
सद्यः पापैस्तथा रोगैः पशुपाशैर्विमुच्यते । अविमुक्तस्य चाग्रे तु लिंगं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ ६३ ॥
ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ, ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਰੂਪ ਪਸ਼ੁਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿੰਗ ਅੱਗੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
अविमुक्तं च तं भद्रे नाम्ना वै लक्षणेश्वरम् । तेन वै दृष्टमात्रेण ज्ञानवान् जायते नरः ॥ ६४ ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ‘ਲਕਸ਼ਣੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਦੇਵ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 65
तस्य चोत्तरतो देवि लिंगं चैव चतुर्मुखम् । चतुर्थेश्वरनामेदं पापभीमोचनं परम् ॥ ६५ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਤੁਰਮੁਖ ਲਿੰਗ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ‘ਚਤੁਰਥੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਰਮ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 66
क्षेत्रं वाराणसीनाम मुक्तिदं प्राणिनां भुवि । अविमुक्तेश्वरं तत्र जीवन्मुक्तं प्रकीर्तितम् ॥ ६६ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੁਕਤ—ਜੀਵਨਮੁਕਤ—ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 67
यत्र तत्र स्थितस्यापि गाणपत्यं विधीयते । प्राणांस्तु तत्र संत्यज्य मुक्तिमात्यंतिकीं व्रजेत् ॥ ६७ ॥
ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਗਣਪਤੀ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ, ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 68
एतदभ्यंतरे क्षेत्रे प्रथमावरणं स्मृतम् । तथा द्वितीयावरणे प्राच्यां तु मणिकर्णिका ॥ ६८ ॥
ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਆਵਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 69
सप्तकोट्यस्तुलिंगानि तत्र स्थाने स्थितानि हि । तेषां दर्शनमात्रेण यज्ञानां फलमाप्नुयात् ॥ ६९ ॥
ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 70
एतानि सिद्धलिंगानि कूपाः पुण्यास्तस्था ह्रदाः । वाप्यो नद्योऽथ कुंडानि तथा तेऽपि प्रकीर्तिताः ॥ ७० ॥
ਇਹ ਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਪੁੰਨ ਕੂਏਂ, ਹ੍ਰਦ, ਵਾਪੀਆਂ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਕੁੰਡ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 71
एतेषु चैव यः स्नानं करिष्यति समाहितः । लिंगानि स्पर्शयित्वा च संसारे न विशेत्पुनः ॥ ७१ ॥
ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 72
पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यंतरिक्षे च यानि तु । तेषां मध्ये तु मुख्यानि कीर्तितानि मया हि ते ॥ ७२ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਜੋ ਤੀਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।
Verse 73
तीर्थयात्रा वरारोहे कथिता पापनाशिनी । येन चैषा कृता दृष्टा सोऽपि वै मुक्तिभाग्भवेत् ॥ ७३ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਇਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 74
अविमुक्तं तु सुश्रोणि मध्यमावरणं शुभम् । एतत्तु कंटकं नाम मृत्युकालेऽभृतप्रदम् ॥ ७४ ॥
ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਅਵਿਮੁਕਤ ਸ਼ੁਭ ਮੱਧਲਾ ਆਵਰਨ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕੰਟਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ (ਮੋਖ) ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 75
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे काशीमाहात्म्ये तीर्थयात्रावर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਮੋਹਿਨੀ-ਵਸੂ ਸੰਵਾਦ ਵਾਲੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Because its darśana is said to instantly destroy sin and confer tāraka-jñāna; the text frames it as a yuga-transcending Śiva manifestation whose repeated viewing and worship yields the ‘supreme goal’ within one lifetime.
They encode continuity of the same liṅga across cosmic ages while adapting devotional address; the device legitimizes the shrine’s antiquity and makes its worship relevant in every yuga, especially Kali where siddhas praise it as Hastipāleśvara.
Specific nodes (Daṇḍakhāta and related waters) are assigned ritual technologies—tarpaṇa and piṇḍa—claimed to uplift ancestors even from hell and to restore those fallen into piśāca states, integrating family dharma into Kāśī’s mokṣa economy.
The rooster-call becomes a divine sign that prevents Śiva’s separation from Avimukta; it sacralizes Avimuktatara and the ‘Vimukta’ name as intrinsically liberating, extending mokṣa to beings who die there.