ਰਾਜਾ ਹਰਿਵਾਸਰ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਾਣਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਅਣਭਰੋਸੇਯੋਗ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਮਨਾਹੀ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਵੀ ‘ਨਿਸ਼ਿਧ ਅੰਨ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਫਲ, ਦੁੱਧ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਕੇ, ਖਾਣ ਨਾਲ ਨਰਕ-ਫਲ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਵੇਦਕਰਮੀ ਰੀਤੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਾ ਉਪਵਾਸ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਵਧਰਮ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ—ਤਪੋਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ। ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਵੇਦ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿਤੀ; ਪੁਰਾਣ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਹਨ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਤਿਥੀ-ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਲਈ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੋਹਿਨੀ ਗੌਤਮ ਆਦਿ ਵੇਦਵੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਤ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਪਰਧਰਮ ਬਣ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਰਾਜਕਾਜ ਹੀ ਵ੍ਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਰਕਤ-ਰਹਿਤ ਸੁਵਿਵਸਥਿਤ ਰਾਜ ਹੀ ਸੱਚਾ ਯਜ੍ਞ ਹੈ।
Verse 1
राजोवाच । यत्त्वया व्याहृतं वाक्यं ममेदं गौतमेरितम् । मंदरे पर्वतश्रेष्ठे हरिवासरभोजनम् ॥ १ ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਤੂੰ ਜੋ ਬਚਨ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਗੌਤਮ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਹਰਿਵਾਸਰ ਦੇ ਦਿਨ ਭੋਜਨ-ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਾਰੇ ਹੈ।
Verse 2
अमतेन पुराणानां व्याहृतं यद्द्विजन्मना । क्षुद्रशास्त्रोपदेशेन लोलुपेन वरानने ॥ २ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ! ਅਪਕੁੱਵ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਲੋਭੀ ਦਵਿਜ ਨੇ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 3
पुराणे निर्णयो ह्येष विद्वद्भिः समुदाहृतः । न शंखेन पिबेत्तोयं न हन्यात्कूर्मसूकरौ ॥ ३ ॥
ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪੀਓ ਅਤੇ ਕੱਛੂਏ ਤੇ ਸੂਕਰ (ਵਰਾਹ) ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ।
Verse 4
एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि । अगम्यागमने देवि अभक्ष्यस्य च भक्षणे ॥ ४ ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ—ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਅਗਮ੍ਯ ਦੇ ਗਮਨ ਅਤੇ ਅਭੱਖ੍ਯ ਦੇ ਭੱਖਣ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚੋ।
Verse 5
अकार्यकरणे जंतोर्गोसहस्रवधः स्मृतः । जानन्नपि कथं देवि भोक्ष्येऽहं हरिवासरे ॥ ५ ॥
ਅਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦਾ ਪਾਪ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਹਰਿਵਾਸਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖਾਵਾਂ?
Verse 6
पुरोडाशोऽपि वामोरु संप्राप्ते हरिवासरे । अभक्ष्येण समः प्रोक्तः किं पुनश्चात्तनक्रिया ॥ ६ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲੀ! ਜਦੋਂ ਹਰਿਵਾਸਰ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ) ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਵੀ ਅਭੱਖ੍ਯ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਮ ਨਿੱਤ ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਿਨਚਰਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵर्जਿਤ ਹਨ।
Verse 7
अनुकूलं नृणां प्रोक्तं क्षीणानां वरवर्णिनि । मूलं फलं पयस्तोयमुपभोज्यं मुनीश्वरैः ॥ ७ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀਏ! ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੜਾਂ, ਫਲ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ; ਇਹ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀ ਸੇਵਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 8
नत्वत्र भोजनं कैश्चिदेकादश्यां प्रदर्शितम् । ज्वरिणां लंघनं शस्तं धार्मिकाणामुपोषणम् ॥ ८ ॥
ਪਰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ੁਕਾਮ-ਬੁਖਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਲੰਘਣ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕਾਂ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ।
Verse 9
शुभं गतिप्रदं प्रोक्तं संप्राप्ते हरिवासरे । ज्वरमध्ये कृतं पथ्यं निधनाय प्रकल्पते ॥ ९ ॥
ਹਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਰਤ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹੀ ‘ਪਥ੍ਯ’ ਅਮਲ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 10
वैष्णवे तु दिने भुक्तं नरकायैव केवलम् । माग्रहं कुरु वामोरु व्रतभंगो भवेन्मम ॥ १० ॥
ਵੈਸ਼ਣਵ ਵਰਤ ਦੇ ਦਿਨ ਖਾਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲੀਏ! ਜ਼ੋਰ ਨਾ ਪਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਵਰਤ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 11
यदन्यद्वोचते तुभ्यं तत्कर्तास्मि न संशयः । मोहिन्युवाच । न चान्यद्रोचते राजन्विना वै भोजनं तव ॥ ११ ॥
“ਤੂੰ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।” ਮੋਹਿਨੀ ਬੋਲੀ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੇਰੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।”
Verse 12
जीवितस्यापि दानेन न मे किंचित्प्रयोदजनम् । न च वेदेषु दृष्टोऽयमुपवासो हरेर्दिने ॥ १२ ॥
ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵਾਂ ਤਾਂ ਭੀ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਦਿਨ ਦਾ ਇਹ ਉਪਵਾਸ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 13
अग्निमन्तो न विप्रा हि मन्यंते समुपोषणम् । वेदबाह्य कथं धर्मं भवांश्चरितुमिच्छति ॥ १३ ॥
ਯਜ्ञ ਦੀ ਅੱਗ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਪ੍ਰ ਪੂਰਾ ਉਪਵਾਸ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਐਸੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਚਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
Verse 14
वचो निशम्य मोहिन्या राजा वेदविदां वरः । उवाच मानसे क्रुद्धः प्रहसन्निव भूपते ॥ १४ ॥
ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਅੰਦਰੋਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ।
Verse 15
श्रृणु मोहिनि मद्वाक्यं वेदोऽयं बहुधा स्थितः । यज्ञकर्मक्रिया वेदः स्मृतिर्वेदो गृहाश्रमे ॥ १५ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ—ਇਹ ਵੇਦ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਯਜ्ञ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਵੇਦ ਹੈ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਵੇਦ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 16
स्मृतिर्वेदः क्रियावेदः पुराणेषु प्रतिष्ठितः । पुराणपुंरुषाज्जातं यथेदं जगदद्भुतम् ॥ १६ ॥
ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਵੇਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਵੇਦ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਜਗਤ ਵੀ ਪੁਰਾਣ-ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 17
तथेदं वाङ्मयं जातं पुराणेभ्यो न संशयः । वेदार्थादधिकं मन्ये पुराणार्थँ वरानने ॥ १७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਾਂਗਮਯ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀਏ, ਮੈਂ ਵੇਦ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 18
वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणेष्वेव सर्वदा । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥ १८ ॥
ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਅਲਪ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵੇਦ ਡਰਦਾ ਹੈ—“ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੇਗਾ (ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਕਰੇਗਾ)।”
Verse 19
न वेदे ग्रहसंचारो न शुद्धिः कालबोधिनी । तिथिवृद्धिक्षयो वापि पर्वग्रहविनिर्णयः ॥ १९ ॥
ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ-ਚਾਲ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਾਲ-ਬੋਧ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ। ਤਿਥੀ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਾਟ ਜਾਂ ਪਰਬ-ਗ੍ਰਹਣ (ਪਰਬ-ਨਿਰਣੇ) ਵੀ ਉੱਥੇ ਨਿਯਤ ਨਹੀਂ।
Verse 20
इतिहासपुराणैस्तु निश्चयोऽयं कृतः पुरा । यन्न दृष्टं हि वेदेषु तत्सर्वं लक्ष्यते स्मृतौ ॥ २० ॥
ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਨਿਰਣੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
उभयोर्यन्न दृष्टं हि तत्पुराणैः प्रगीयते । प्रायश्चित्तं तु हत्यायामातुरस्यौषधं प्रिये ॥ २१ ॥
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੀ ਪੀੜਤ ਲਈ ਦਵਾਈ ਹੈ।
Verse 22
न चापि पापशुद्धिः स्यादात्मनश्च परस्य वा । यद्वेदैर्गीयते सुभ्रु उपांगैर्यत्प्रगीयते ॥ २२ ॥
ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ! ਕੇਵਲ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂ ਉਪਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਨਾ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਧੁਲਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪਰਾਏ।
Verse 23
पुराणैः स्मृतिभिश्चैव वेद एव निगद्यते । रटंतीह पुराणानि भूयो भूयो वरानने ॥ २३ ॥
ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹੀ ਵੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀਏ! ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 24
न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं संप्राप्ते हरिवासरे । पुराणमन्यथा मत्वा तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् ॥ २४ ॥
ਹਰਿਵਾਸਰ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ) ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੋ—ਨਾ ਕਰੋ। ਜੋ ਪੁਰਾਣ-ਵਚਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨੇ, ਉਹ ਤਿਰਯਗ੍ਯੋਨੀ, ਅਰਥਾਤ ਪਸ਼ੂ-ਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
संस्रातोऽपि सुदांतोऽपि न गतिं प्राप्नुयादिति । पितरं को न वंदेत मातरं को न पूजयेत् ॥ २५ ॥
ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਕੌਣ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੇ?
Verse 26
को न गच्छेत्सरिच्छ्रेष्ठां को भुंक्ते हरिवासरे । को हि दूषयते वेदं ब्राह्मणं को निपातयेत् ॥ २६ ॥
ਕੌਣ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ? ਕੌਣ ਹਰਿਵਾਸਰ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਖਾਵੇਗਾ? ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੌਣ ਵੇਦ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦੇਵੇਗਾ (ਹਿੰਸਾ ਕਰੇਗਾ)?
Verse 27
को गच्छेत्परदारान् हि को भुंक्ते हरिवासरे ॥ २७ ॥
ਕੌਣ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਕੌਣ ਭੋਜਨ ਕਰੇਗਾ?
Verse 28
नहीदृशं पापमिहास्ति जंतोर्विमूढचित्तस्य दिने हरेः प्रिये । यद्भोजनेनात्मनिपातकारिणा यमस्य रवातेषु चिरं सुलोचने ॥ २८ ॥
ਹੇ ਸੁਲੋਚਨੇ! ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਲਈ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਤਮ-ਪਤਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਯਮ ਦੇ ਰੌਰਵ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਰਕਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
मोहिन्युवाच । शीघ्रमानय विप्रांस्त्वं घूर्णिके वेदपारगान् । येषां वाक्येन युक्तोऽयं राजा कुर्याद्धि भोजनम् ॥ २९ ॥
ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਘੂਰਣਿਕਾ! ਜਲਦੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਿਆ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 30
सा तद्वाक्यमुपाकर्ण्य ब्राह्मणान्वेदशालिनः । गौतमादीन्समाहूय मोहिनीपार्श्वमानयत् ॥ ३० ॥
ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ-ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ—ਗੌਤਮ ਆਦਿ ਨੂੰ—ਬੁਲਾ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਕੋਲ ਲਿਆ ਆਇਆ।
Verse 31
तान्विप्रानागतान्दृष्ट्वा वेदवेदांगपारगान् । मोहिनी सहिता राज्ञा ववंदे कार्यतत्परा ॥ ३१ ॥
ਆਏ ਹੋਏ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਉਹਨਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਸਮੇਤ, ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 32
उपविष्टास्तु ते सर्वे शातकौंभमयेषु च । आसनेषु महीपाल ज्वलदग्निसमप्रभाः ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਾਲ! ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਾਤਕੁੰਭ-ਸੁਵਰਨਮਈ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧਧਕਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 33
तेषां मध्ये वयोवृद्धो गौतमो वाक्यमब्रवीत् । वयं समागता देवि नानाशास्त्रविशारदाः ॥ ३३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੇਠੇ ਗੌਤਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਦੇਵੀ! ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਾਂ।”
Verse 34
सर्वसंदेहहर्तारो यदर्थं ते समाहुताः । तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां मोहिनी ब्रह्मणः सुता ॥ ३४ ॥
“ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
सर्वासाध्यकृतं कर्तुं प्रवृत्तांस्तानुवाच ह । मोहिन्युवाच । संदेहस्तु जडौ ह्येष स्वल्पो वा स्वमतिर्यथा ॥ ३५ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਾਧ੍ਯ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਹੋਏ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਮੋਹਿਨੀ ਬੋਲੀ— “ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਤਾਂ ਜੜ ਹੈ; ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ, ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।”
Verse 36
सोऽयं वदति राजा वै नाहं भोक्ष्ये हरेर्दिने । अन्नाधारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ३६ ॥
ਉਹ ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ— “ਹਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।” ਕਿਉਂਕਿ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 37
मृता ह्यपि तथान्नेन प्रीयन्ते पितरो दिवि । कर्कंधुमात्रं प्रहुतं पुरोडाशं हि देवताः ॥ ३७ ॥
ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਅੰਨ-ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਨੂੰ—ਕਰਕੰਧੂ (ਬੇਰ) ਜਿਤਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
कामयंति द्विजश्रेष्ठास्ततोऽन्नं ह्यमृतं परम् । पिपीलिकापि क्षुधिता मुखेनादाय तण्डुलम् ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅੰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਨ ਹੀ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਭੁੱਖੀ ਚੀਂਟੀ ਵੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚੌਲ ਦਾ ਇੱਕ ਦਾਣਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 39
बिलं व्रजति दुःखेन कस्यान्नं नहि रोचते । अयं खादति नान्नाद्यं संप्राप्ते हरिवासरे ॥ ३९ ॥
ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਿਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਦਾ ਅੰਨ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਹਰਿ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਅੰਨ ਆਦਿ ਕੋਈ ਵੀ ਖਾਣਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।
Verse 40
निजधर्मं परित्यज्य परधर्मे व्यवस्थितः । विधावानां यतीनां च युज्यते व्रतसेवनम् ॥ ४० ॥
ਆਪਣਾ ਸਵਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ (ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ) ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 41
परधर्मरतो यः स्यात्स्वधर्मविमुखो नरः । सोंऽधे तमसि मज्जेत यावदिंद्राश्चतुर्द्दश ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਵਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਪਰਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਾਂ ਲੰਘ ਜਾਵੇ।
Verse 42
उपवासादिकरणं भूभुजां नोदितं क्वचित् । प्रजासंरक्षणं त्यक्त्वा चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ ४२ ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਛੱਡ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਤਪ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਧੇਯ ਨਹੀਂ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 43
नारीणां भर्तृशूश्रूषा पुत्राणां पितृसेवनम् । शूद्राणां द्विजसेवा च लोकरक्षा महीभृताम् ॥ ४३ ॥
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ; ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਹਨ।
Verse 44
स्वकं कर्म परित्यज्य योऽन्यत्र कुरुते श्रमम् । अज्ञानाद्वा प्रमादाच्च पतितः स न संशयः ॥ ४४ ॥
ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਵਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਗਿਆਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਦ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 45
सोऽयमद्य महीपालो यतिधर्म्मे व्यवस्थितः । सुबुद्ध्याचारशीलश्च वेदोक्तं त्यजति द्विजाः ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਅੱਜ ਇਹੀ ਰਾਜਾ ਯਤੀ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸੁਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੇਦ-ਉਕਤ ਕਰਤੱਬ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 46
स्वेच्छाचारा तु या नारी योऽविनीतः सुतो द्विजाः । एकांतशीलो नृपतिर्भृत्यः कर्मविवर्जितः ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਬੇਅਦਬ ਪੁੱਤਰ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨੌਕਰ—ਇਹ ਸਭ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਤੇ ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
Verse 47
सर्वे ते नरकं यांति ह्यप्रतिष्ठश्च यो द्विजाः । अयं हि नियमोपेतो हरिपूजनतत्परः ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਪੁਰਖ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਤਪਰ ਹੈ।
Verse 48
आक्रन्दे वर्त्तमाने तु न यद्येष प्रधावति । व्यपोह्य हरिपूजां वै ब्रह्महत्यां तु विंदति ॥ ४८ ॥
ਜਦੋਂ ਆਰਤੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਮਦਦ ਲਈ ਦੌੜ ਕੇ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਮਹਾਪਾਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
क्षीणदेहे हरिदिने कथं संयमयिष्यति । अन्नात्प्रभवति प्राणः प्राणाद्देहविचेष्टनम् ॥ ४९ ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰਿ-ਦਿਨ ਨੂੰ—ਤਾਂ ਸੰਯਮ ਕਿਵੇਂ ਨਿਭੇਗਾ? ਅੰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਦੇਹ ਦੀ ਕਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ।
Verse 50
चेष्टया रिपुनाशश्च तद्धीनः परिभूयते । एवं ज्ञात्वा मया राजा बोध्यमानो न बुद्ध्यति ॥ ५० ॥
ਠੀਕ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਪਰਾਲੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਹਾਰ ਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਲਾਹ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
Verse 51
एतदेव व्रतं राज्ञो यत्प्रजापालनं चरेत् । न व्रतं किंचिदस्त्यन्यन्नृपस्य द्विजसत्तमाः ॥ ५१ ॥
ਰਾਜੇ ਦਾ ਇਹੀ ਇਕ ਵ੍ਰਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰੇ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਨ੍ਰਿਪ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵ੍ਰਤ ਨਹੀਂ।
Verse 52
किं देव कार्येण नराधिपस्य कृत्वा हि मन्युं विषयस्थितानाम् । तद्देवकार्यं स च यज्ञहोमो यद्रक्तपातो न भवेत् स्वराष्ट्रे ॥ ५२ ॥
ਜੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਜਗਾ ਕੇ ‘ਦੇਵ-ਕਾਰਜ’ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਸੱਚਾ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ, ਉਹੀ ਯੱਗ ਅਤੇ ਹੋਮ ਹੈ—ਕਿ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਕਤਪਾਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 53
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीप्रश्नो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਮੋਹਿਨੀ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਵੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
The king frames Ekādaśī as Hari’s own sacred day where ordinary eating becomes prohibited; violating it is portrayed as spiritually catastrophic (naraka, degraded rebirth), emphasizing vrata-kalpa as a direct mode of Vaiṣṇava allegiance and self-restraint.
Yes, it notes a concession for the weakened: roots, fruits, milk, and water are described as wholesome; however, it insists that ‘eating’ as a meal is not prescribed and that exceptions must not be used to negate the fast’s intent.
It claims the Vedas are established in the Purāṇas and that crucial operational details—astral motions, purity timing, lunar-day variations, and observance-day determinations—are not fully laid out in Śruti, therefore clarified through Smṛti and, where absent, through Purāṇa.
She argues from svadharma: a king’s foremost duty is protecting subjects; adopting renunciate-style austerities that compromise governance is paradharma and leads to decline, whereas orderly, non-violent rule is itself the truest ‘sacrifice’.