ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਗਿਆ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਸੁ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆ ਪਰਮ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ; ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਗਿਆ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਫਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਯਾਸੁਰ ਦੀ ਕਥਾ—ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ‘ਗਦਾਧਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਨਿਧੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਪਿੰਡਦਾਨ, ਸਨਾਨ ਦੇ ਫਲ—ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ/ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਾ ਗਿਆ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਵੀਚੀ/ਵੀਚੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪਾਪੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਯਮ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲਈ ਗਿਆ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਕਸ਼ਯਵਟ, ਧਰਮਪ੍ਰਿਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਹਮਾਰਣ੍ਯ, ਨਿਃਕਸ਼ੀਰਾ, ਮਾਨਸ, ਧੇਨੁਕ, ਗ੍ਰਿਧ੍ਰਵਟ, ਫਲਗੂ, ਬ੍ਰਹਮਸਰੋਵਰ ਆਦਿ ਉਪਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ—ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਉਤਥਾਨ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । ततस्तु मोहिनी भूपश्रुत्वा माहात्म्यमुत्तमम् । गंगायाः पापनाशिन्याः पुनः प्राह पुरोहितम् ॥ १ ॥
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦੋਂ ਰਾਣੀ ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ॥ ੧ ॥
Verse 2
मोहिन्युवाच । त्वया चानुगृहीतास्मि भगवन्ननुकंपया । यदुक्तं पुण्यमाख्यानं गंगायाः पापशोधनम् ॥ २ ॥
ਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਡੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਹ ਪੁੰਨ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ॥ ੨ ॥
Verse 3
गयातीर्थं तु विख्यातं कथं लोके द्विजोत्तम । तदहं श्रोतुमिच्छामि कृपां कृत्वाधुना वद ॥ ३ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਗਯਾ ਤੀਰਥ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ? ਮੈਂ ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਦੱਸੋ ॥ ੩ ॥
Verse 4
वसुरुवाच । पितृतीर्थं गयानाम सर्वतीर्थवरं स्मृतम् । यत्रास्ते देवदेवेशः स्वयमेव पितामहः ॥ ४ ॥
ਵਸੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਗਯਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵेश ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਵਸਦੇ ਹਨ ॥ ੪ ॥
Verse 5
यत्रैषा पितृभिर्गीता गाथा योगमभीप्सुभिः । एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ॥ ५ ॥
ਉੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪ ਇਹ ਗਾਥਾ ਗਾਈ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸੁਣਦੇ ਹਨ—“ਬਹੁਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਗਯਾ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ।”
Verse 6
यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् । सारात्सारतरं देवि गयामाहात्म्यमुत्तमम् ॥ ६ ॥
ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉਤਸਰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਗਯਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਪੁੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸਾਰਭੂਤ।
Verse 7
प्रवक्ष्यामि समासेन भुक्तिमुक्तिप्रदं श्रृणु । गयासुरोऽभवत्पूर्वं वीर्यवान्परमः स च ॥ ७ ॥
ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਗਯਾਸੁਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸੁਰ ਸੀ; ਉਹ ਅਤਿ ਵੀਰਯਵਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬਲਵਾਨ ਸੀ।
Verse 8
तपश्चक्रे महाघोरं सर्वभूतोपतापनम् । तत्तपस्तापिता देवास्तद्वधार्थं हरिं गताः ॥ ८ ॥
ਉਸ ਨੇ ਮਹਾ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਤਪ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ।
Verse 9
शरणं हरिरूचे तान्भवितव्यं शिवात्मभिः । पातितस्य महान्देहे तथेत्यूचुः सुरा हरिम् ॥ ९ ॥
ਹਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਕਾਰਜ ਸ਼ਿਵ-ਸਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਨ ਦੇਹ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਤਥਾਸਤੁ।”
Verse 10
कदाचिच्छिवपूजार्थं क्षीराब्धेः कमलानि च । आनीय निकटे देशे शयनं चाकरोद्धरेः ॥ १० ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਕਮਲ ਲਿਆ ਕੇ, ਨੇੜੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਲਈ ਸ਼ਯਨ-ਸ਼ੈਯਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।
Verse 11
विष्णुमायाविमूढोऽसौ गदया विष्णुना हतः । ततो गदाधरो विष्णुर्गयायां मुक्तिदः स्मृतः ॥ ११ ॥
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਗਦਾਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ‘ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
तस्य देहे लिंग रूपी स्थितः शुद्धः पितामहः । विष्णुवाहार्थमर्यादां पुण्यक्षेत्रं भविष्यति ॥ १२ ॥
ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਉਹ ਮਰਯਾਦਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਬਣੇਗੀ।
Verse 13
यज्ञं श्राद्धं पिंडदानं स्नानादि कुरुते नरः । स स्वर्गे ब्रह्मलोकं वा गच्छेन्न नरकं नरः ॥ १३ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯੱਗ, ਸ਼ਰਾਧ, ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 14
गयातीर्थं परं ज्ञात्वा योगं चक्रे पितामहः । ब्राह्मणान्पूजयामास ऋषींश्च समुपागतान् ॥ १४ ॥
ਗਯਾ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਉੱਥੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 15
नदीं सरस्वंतीं सृष्ट्वा स्थितो व्याप्तदिगंतरः । भक्ष्यभोज्यफलादींश्च कामधेनूस्तथासृजत् ॥ १५ ॥
ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਾਂਗ ਭੱਖਣਯੋਗ, ਭੋਜਨ, ਫਲ ਆਦਿ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 16
पंचक्रोशं गयातीर्थं ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ । धर्मयागे तु लोभाद्वै प्रतिगृह्य धनादिकम् ॥ १६ ॥
ਪੰਜ ਕਰੋਸ਼ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਗਿਆ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਧਰਮ-ਯਾਗ ਵਿੱਚ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਧਨ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 17
स्थिता विप्रास्तदा शप्ता गयायां ब्रह्मणा ततः । मा भूत्त्रिपुरुषी विद्या माभूत्त्रिपुरुषं धनम् ॥ १७ ॥
ਤਦ ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਪਿਤ ਹੋਏ—“ਤ੍ਰਿਪੁਰੁਸ਼ੀ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਧਨ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇ।”
Verse 18
युष्माकं स्याद्धि विरसा नदी पाषाणपर्वतः । स तैंस्तु प्रार्थितो ब्रह्मा तीर्थानिकृतवान्प्रभुः ॥ १८ ॥
“ਤੁਹਾਡੀ ਨਦੀ ਨੀਰਸ ਤੇ ਅਨਾਕਰਸ਼ਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪਹਾੜ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉੱਥੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।”
Verse 19
लोकाः पुण्या गयायां वै श्राद्धेन ब्रह्मलोकगाः । युष्मान्ये पूजयिष्यंति तैरहं पूजितः सदा ॥ १९ ॥
ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੀ ਵੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 20
ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा । वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्विधा ॥ २० ॥
ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ, ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ, ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ—ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 21
समुद्राः सरितः सर्वे वापीकूपह्नदास्तथा । स्नातुकामा गयातीर्थं देवि यांति न संशयः ॥ २१ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਤਲਾਬ, ਕੂਏਂ, ਝੀਲਾਂ—ਸਨਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗਿਆ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 22
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । पापं तत्संगजं सर्वं गयाश्राद्धिनश्यति ॥ २२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ, ਚੋਰੀ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਜਾਣਾ—ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ—ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
असंस्कृता मृता ये च पशुभिः प्रहताश्च ये । सर्पदष्टा गयाश्राद्धान्मुक्ताः स्वर्गं व्रजन्ति ते ॥ २३ ॥
ਜੋ ਬਿਨਾ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਰ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸਿਆ—ਉਹ ਗਿਆ-ਸ਼ਰਾਧ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 24
गयायां पिंडदानेन यत्फलं लभते नरः । न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि ॥ २४ ॥
ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਕਰੋੜਾਂ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 25
अत्रैव श्रूयते देवि इतिहासः पुरातनः । तं प्रवक्ष्यामि सुभगे श्रृणुष्वैकाग्रमानसा ॥ २५ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਉਹ ਕਥਾ ਮੈਂ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 26
त्रेतायुगे वै नृपतिर्बभूव विशालनामा स पुरीं विशालाम् । उवास धन्यो धृतिमानपुत्रः स्वयं विशालाधिपतिर्द्विजाग्र्यान् ॥ २६ ॥
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਧੰਨ ਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਪੁੱਤਰਹੀਨ; ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦਾ ਆਦਰ ਤੇ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 27
पप्रच्छ पुत्रार्थममित्रहंता तं ब्राह्मणाः प्रोचुरदीनसत्वाः । राजन् पितॄंस्तर्पय पुत्रहेतोर्गत्वा गयायां विधिवत्तु पिंडैः ॥ २७ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਤ੍ਰੁਹੰਤਾ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਅਡੋਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਗਯਾ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰ।”
Verse 28
ध्रुवं ततस्ते भविता तु वीर सहस्रदाता सकलक्षितीशः । इतीरितो विप्रगणैः स दृष्टो राजा विशालाधिपतिः प्रयत्नात् ॥ २८ ॥
“ਤਦ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਬਣੇਂਗਾ।” ਇਉਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਸਰਾਹਿਆ ਗਿਆ।
Verse 29
समस्ततीर्थप्रवरां द्विजेन गयामियात्तद्गतमानसः सन् । आगत्य तीर्थप्रवरं सुतार्थी गयाशिरो यागपरः पितॄणाम् ॥ २९ ॥
ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਯਾ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਜ ਨੇ ਮਨ ਉੱਥੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ, ਗਯਾਸ਼ਿਰ ਉੱਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਗ/ਅਰਪਣ ਪੂਰੀ ਸਮਰਪਣ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 30
पिंडप्रदानं विधिना प्रयच्छत्तावद्वियत्युत्त ममूर्तियुक्तान् । पश्यन् स पुंसः सितरक्तकृष्णानुवाच राजा किमिदं भवंतः ॥ ३० ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਵੇਖੇ—ਕੋਈ ਚਿੱਟੇ, ਕੋਈ ਲਾਲ, ਕੋਈ ਕਾਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—“ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?”
Verse 31
समुंह्यते शंसत सर्वमेतत्कुतूहलं मे मनसि प्रवृत्तम् । सित उवाच । अहं सितस्ते जनकोऽस्मि राजन्नाम्ना च वर्णेन च कर्मणा च ॥ ३१ ॥
“ਮੈਂ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ; ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਗੀ ਹੈ।” ਸੀਤ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਸੀਤ ਹਾਂ; ਨਾਮ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ।”
Verse 32
अयं च मे जनको रक्तवर्णो नृशंसकृद्ब्रह्महा पापकारी । अतः परं श्रृणु प्रपितामहश्च कृष्णो नाम्ना कर्मणा वर्णतश्च ॥ ३२ ॥
ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਪਿਤਾ ਲਾਲ ਵਰਣ ਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪਕਾਰੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਸੁਣ—ਮੇਰਾ ਪਰਪਰਦਾਦਾ ਵੀ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਸੀ—ਨਾਮ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਰਣ ਕਰਕੇ ਵੀ।
Verse 33
एतेन कृष्णेन हता पुरा वै जन्मन्यनेका ऋषयः पुराणाः । एतौ स्मृतौ द्वावपि पितृपुत्रौ अवीचिसंज्ञं नरकं प्रविष्टौ ॥ ३३ ॥
ਇਸ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਪਿਤਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ—‘ਅਵੀਚੀ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
Verse 34
अतः परोऽयं जनकः परोऽस्य तत्कृष्णवक्त्रावपि दीर्घकालम् । अहं च शुद्धेन निजेन कर्मणा शक्रासनं प्राप्य सुदुर्लभं तकत् ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜਨਕ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਆਸਨ—ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਪਦ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 35
त्वया पुनर्मंत्रविदा गयायां पिंडप्रदानेन बलादिमौ च । मोक्षायितौ तीर्थवरप्रभावाद वीचिसंज्ञं नरकं गतौ तौ ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ! ਤੂੰ ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਲ ਆਦਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ‘ਵੀਚੀ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਗਏ।
Verse 36
पितॄन् पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् । प्रीणयामीति यत्तोयं त्वया दत्तमरिंदम ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ! ‘ਮੈਂ ਪਿਤਰਾਂ—ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂ’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਤੂੰ ਜੋ ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
तेनास्मद्युगपद्योगो जातो वाक्येन सत्तम । तीर्थप्रभावाद्गच्छामः पितृलोकं न संशयः ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਸੱਤਮ! ਉਸ ਬਚਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਡਾ ਤੁਰੰਤ ਯੋਗ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 38
तत्र पिंडप्रदानेन एतौ तव पितामहौ । त्वद्गतावपि संसिद्धौ पापाद्विकृतलिंगकौ ॥ ३८ ॥
ਉੱਥੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਤੇਰੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਆਏ ਸਨ, ਪਰ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਗੜ ਗਏ ਸਨ।
Verse 39
एतस्मात्कारणात्पुत्र अहमेतौ प्रगृह्य तु । आगतोऽस्मि भवंतं वै द्रंष्टु यास्यामिसांप्रतम् ॥ ३९ ॥
ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰ! ਮੈਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 40
तीर्थप्रभावाद्यत्नेन ब्रह्मघ्नस्यापि वै पितुः । गयायां पिंडदानेन कुर्यादुद्धरणं सुतः ॥ ४० ॥
ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯਤਨ ਨਾਲ ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
इत्येवमुक्त्वा तु पितासितोऽस्य सार्द्धं च ताभ्यां हि पितामहाभ्याम् । जगाम सद्यो हि सुतं विशालं संयोज्य चाशीर्भिरपि स्वलोकम् ॥ ४१ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪਿਤਾ ਅਸਿਤ ਦੋਵੇਂ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 42
सकृद्गयाभिगमनं सकृत्पिंडप्रपातनम् । दुर्लभं किं पुनर्नित्यमस्मिन्नेव व्यवस्थितिः ॥ ४२ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਗਿਆ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਿੱਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਕਿੰਨਾ ਵੱਧ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 43
क्रियते पतितानां तु गते संवत्सरे क्वचित् । देशकालप्रमाणत्वाद्गया कूपे स्वबंधुभिः ॥ ४३ ॥
ਪਤਿਤਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕਦੇ ਸਾਲ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗਿਆ-ਕੂਪ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀ ਹੀ ਇਹ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 44
प्रेतराजोऽथ वणिजं कंचित्प्राह स्वमुक्तये । गयातीर्थं तु दृष्ट्वा त्वं स्नात्वा शौचसमन्वितः ॥ ४४ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਤਰਾਜ ਯਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵਣਜਾਰੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਗਿਆ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ; ਤਦ ਤੂੰ ਮੋਖ ਪਾਵੇਂਗਾ।’
Verse 45
मम नाम सम्रुद्दिश्य पिंडनिर्वपणं कुरु । तत्र पिंडप्रदानेन प्रेतभावादहं सुखम् ॥ ४५ ॥
ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰ ਕੇ ਪਿੰਡ-ਨਿਰਵਪਣ ਕਰ। ਉੱਥੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਪਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 46
मुक्तस्तु सर्वदादॄणां प्राप्स्यामि शुभलोकताम् । इत्येवमुक्त्वा वणिज प्रेतराजोऽनुगैः सह ॥ ४६ ॥
ਸਾਰੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕ-ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਰਾਜ ਯਮ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਵਣਜਾਰੇ ਤੋਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 47
स्वनामानि यथान्यायं सम्यगाख्यातवान्रहः । उपार्जियित्वा प्रययौ गयाशीर्षमनुत्तमम् ॥ ४७ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਗਯਾਸ਼ੀਰਸ਼ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।
Verse 48
पांशुनिर्वपण चक्रे प्रेतानामनुपूर्वशः । तकार वसुदानं च पितॄन्कृत्वा पुरःसरान् ॥ ४८ ॥
ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਲਈ ਪਾਂਸ਼ੂ-ਨਿਰਵਪਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵਸੁ-ਦਾਨ—ਧਨ ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਦਾਨ—ਵੀ ਕੀਤਾ।
Verse 49
आत्मनोऽसौ महाबुद्धिर्विधानापि तिलैर्विना । पिंडनिर्वपणं चक्रे तथा न्यानपि गोत्रजन् ॥ ४९ ॥
ਉਹ ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ ਆਪਣੇ ਕੁਲ-ਹਿਤ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਪਿੰਡ-ਨਿਰਵਪਣ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਗੋਤ੍ਰਜ, ਹੋਰ ਕਰਮ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਨਿਭਾਏ।
Verse 50
एवं दत्ते तु वै पिंडे वणिजा प्रेतभावतः । विमुक्ता द्विजतां प्राप्य ब्रह्मलोकं ततो गताः ॥ ५० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਦਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਵਣਜਾਰੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ; ਦ੍ਵਿਜਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ।
Verse 51
पायसं खङ्गमांसं च पुत्रैर्दत्तं पितृक्षयं । कृष्णो लोहस्तथा छाग आनंत्याय प्रकल्पते ॥ ५१ ॥
ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਪਾਇਸ ਅਤੇ ਖੰਗ ਪੰਛੀ ਦਾ ਮਾਸ ਅਨੰਤ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲਾ ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਬੱਕਰੇ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
गयायामक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च । पितृक्षये हि तत्पुत्रैः कृतमानंत्यतां व्रजेत् ॥ ५२ ॥
ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਤਪ ਵੀ ਅਖੰਡ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
कांक्षंति पितरः पुत्रान्नरकस्य भयार्द्दिताः । गयां यास्यति यः पुत्रः सोऽस्मान्संतारयिष्यति ॥ ५३ ॥
ਨਰਕ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪਿਤਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—“ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਗਯਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਵੇਗਾ।”
Verse 54
गयायां धर्मपृष्ठे च सदसि ब्रह्मणस्तथा । गयाशीर्थेऽक्षयवटे पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ ५४ ॥
ਗਯਾ ਵਿੱਚ—ਧਰਮਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਤੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ; ਗਯਾਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਅਖਯਵਟ ਕੋਲ—ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 55
ब्रह्मारण्यं धर्मपृष्ठं धेनुकारण्यमेव च । दृष्ट्वैतानि पितॄंश्चार्च्य वंश्यान्विंशतिमुद्धरेत् ॥ ५५ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾਰਣ੍ਯ, ਧਰਮਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਧੇਨੁਕਾਰਣ੍ਯ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੀਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
महाकल्पकृतं पापं गयां प्राप्य विनश्यति । गवि गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम् ॥ ५६ ॥
ਮਹਾਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਵੀ ਗਯਾ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਗਯਾ ਦੇ ‘ਗਵੀ’ ਤੇ ‘ਗ੍ਰਿਧ੍ਰਵਟ’ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਮਹਾਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 57
मतंगस्य पदं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः । ख्यापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यैव निदर्शनात् ॥ ५७ ॥
ਉੱਥੇ ਮਤੰਗ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ (ਸਥਾਨ) ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਪ੍ਰਗਟ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 58
तत्पंकजवनं पुण्यं पुण्यवद्भिर्निषेवितम् । यस्मिन्पांडुर्विशत्येव तीर्थं सर्वनिदर्शनम् ॥ ५८ ॥
ਉਹ ਕਮਲ-ਵਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁੰਨਵਾਨ ਜਨ ਸੇਵਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡੂ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
तृतीयां तथा पादे निक्षीरायाश्च मण्डले । महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम् ॥ ५९ ॥
ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਦ-ਸਥਾਨ ਤੇ, ਨਿਕਸ਼ੀਰਾ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੇ ਮਹਾਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਮਹਾਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता । बहुवर्षशतं तप्तं तपस्तीर्थेषु दुष्करम् ॥ ६० ॥
ਧੀਮਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਮੁੰਡ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਚਰਨ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਤਪੋਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 61
अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपुरायणः । पाप्मनमुत्सृजन्याशु जीर्णांत्वचमिवोरगः ॥ ६१ ॥
ਇੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਮਪੁਰਾਣ-ਪਰਾਇਣ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਪੁਰਾਣੀ ਖਾਲ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
नाम्ना कनकनंदेति तीर्थं तत्रैव विश्रुतम् । उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥ ६२ ॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ‘ਕਨਕਨੰਦਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਇਹ ਮੁੰਡਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।
Verse 63
तत्र स्नात्वा दिवं यांति स्वशरीरेण मानवः । दत्तं तत्र सदा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् ॥ ६३ ॥
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਰਪਿਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਦਾ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 64
स्नात्वा दिनत्रयं तत्र निःक्षीरायां सुलोचने । मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धं तत्र समाचरेत् ॥ ६४ ॥
ਹੇ ਸੁਲੋਚਨੇ! ‘ਨਿਃਖ਼ੀਰਾ’ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 65
उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् । यस्तत्र निर्वपेच्छ्राद्धं यथाशक्ति यथाबलम् ॥ ६५ ॥
ਉੱਤਰ-ਮਾਨਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਨੁੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 66
कामान्संलभते दिव्यान्मोक्षोपायांश्च कृत्स्नाशः । ततो ब्रह्मसिरो गच्छेद्ब्रह्मवश्योभितम् ॥ ६६ ॥
ਉਹ ਪੂਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਾਅ ਵੀ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ‘ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਿਰ’ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 67
ब्रह्मलोकमवाप्नोति प्रभातामेव शर्वरीम् । ब्रह्मणा तत्र सरसि यूपः पुण्यः प्रकल्पितः ॥ ६७ ॥
ਉਹ ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਵੇਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁੰਨ੍ਯ ਯੂਪ (ਯਜ੍ਞ-ਸਤੰਭ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 68
यूपं प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयफलं लभेत् । ततो गच्छेत्तु सुभगे धेनुकं लोकविश्रुतम् ॥ ६८ ॥
ਯੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਧੇਨੁਕ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 69
एकरात्रोषितो यत्र प्रयच्छेत्तिधेनुकाम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सोमलोकं व्रजेद्ध्रुवम् ॥ ६९ ॥
ਜੋ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵੱਸ ਕੇ ਤਿਲ-ਧੇਨੂਕਾ (ਤਿਲ ਸਮੇਤ ਗੋ-ਦਾਨ) ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੋਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 70
तत्र चिह्नं महाभागे अद्यापि महदद्भुतम् । कपिला सह वत्सेन पर्वते विचरत्युत ॥ ७० ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਸਮੇਤ ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ।
Verse 71
पदानि तत्र दृश्यंते सवत्सायाश्च मोहिनि । सवत्सायाः प्रदृष्येषु पदेषु नरपुंगवैः ॥ ७१ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਉੱਥੇ ਵੱਛੇ ਸਮੇਤ ਗਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਵੇਖੇ,
Verse 72
यत्किंचिदशुभं कर्म तेषां तन्निश्यति क्षणात् । ततो गृध्रवटं गच्छेत्स्थानं देवस्य धीमतः ॥ ७२ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖ਼ਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਗ੍ਰਿਧ੍ਰਵਟ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 73
स्नायीत भास्मना तत्र अभिगम्य वृषध्वजम् । ब्राह्मणानां भवेद्देवि व्रतं द्वादशवार्षिकम् ॥ ७३ ॥
ਉੱਥੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 74
इतरेषां तु वर्णानां सर्व पापं प्रणश्यति । उद्यंतं च ततो गच्छेत्पर्वंतं गीतनादितम् ॥ ७४ ॥
ਪਰ ਹੋਰ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸਾਰਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੀਤ-ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ‘ਉਦਯੰਤ’ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 75
सावित्र्यास्तु पदं यत्र दृश्यते पुण्यदं महत् । तत्र संध्यामुपासीत ब्राह्मणः शंसितव्रतः ॥ ७५ ॥
ਜਿੱਥੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਪਦ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸੇ, ਓਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 76
उपासिता भवेत्संध्या तेन द्वादशवार्षिकी । योनिद्वारं च तत्रैव विद्यते विधिनंदिनि ॥ ७६ ॥
ਹੇ ਵਿਧਿਨੰਦਿਨੀ, ਉਸ (ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ) ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਰਗਾ ਫਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ‘ਯੋਨੀ-ਦੁਆਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 77
तत्राधिगम्य मुच्येत पुरुषो योनिसंकटात् । शुक्लकृष्णावुभौ पक्षौ गयायां यो वसेन्नृपः ॥ ७७ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਓਥੇ (ਗਇਆ) ਜਾ ਕੇ ਗਇਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਨੀ-ਬੰਧਨ ਦੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 78
पुनात्यासप्तमं चैव कुलान्यत्र न संशयः । ततो गच्छेच्च सुभगे धर्मपृष्ठं महाफलम् ॥ ७८ ॥
ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁਭਗੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 79
यत्र धर्मः स्थितः साक्षात्पितृलोकस्य पालकः । अभिगम्य ततस्तत्र वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ७९ ॥
ਜਿੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਧਰਮ ਜੀ ਸਵੈੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਵਾਜਿਮੇਧ ਯੱਗ ਵਰਗਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 80
ततो गच्छेत मनुजो ब्रह्मणस्तीर्थमुत्तमम् । तत्राधिगम्य ब्रह्माणं राजसूयफलं लभेत् ॥ ८० ॥
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 81
फल्गुतीर्थं च विख्यातं बहुमुलफलान्वितम् । कौशिकी च नदी यत्र श्राद्धं तत्राक्षयं स्मृतम् ॥ ८१ ॥
ਫਲਗੁ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਜਿੱਥੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 82
ततो महीधरं गच्छेद्धर्मज्ञेनाभिरक्षितम् । राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपभुज्यते ॥ ८२ ॥
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੇ ਮਹੀਧਰ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਗਯਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਇਹ ਥਾਂ ਆਮ ਭੋਗ ਲਈ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।
Verse 83
सरो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी । ऋषिजुष्टं महापुण्यं तीर्थं ब्रह्मसरोवरम् ॥ ८३ ॥
ਜਿੱਥੇ ਗਯਸ਼ਿਰੋ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਨਦੀ ਵੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ—ਉਹ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੋਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 84
अगस्त्यो भगवान्यत्र गतो वैवस्वतं प्रति । उवास सततं यत्र धर्मराजः सनातनः ॥ ८४ ॥
ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਅਗਸਤ੍ਯ ਵੈਵਸ੍ਵਤ (ਯਮ) ਕੋਲ ਗਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮਰਾਜ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 85
सर्वासां सरितां यत्र समुद्भेदो हि दृश्यते । यत्र संनिहितो नित्य महादेवः पिनाकधृक् ॥ ८५ ॥
ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ/ਪ੍ਰਵਾਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਸਦਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ—ਉਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ।
Verse 86
यत्राक्षयो वटो नाम वर्तते लोकविश्रुतः । गयेन यजमानेन तत्रेष्टं क्रतुना पुरा ॥ ८६ ॥
ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਅਕਸ਼ਯਵਟ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਖੜਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯਜਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਗਯਾ ਨੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਕ੍ਰਤੁ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 87
आस्थिता तु सरिच्छ्रेष्ठा गययज्ञेषु रक्षिता । मंडपृष्ठं गयां चैव रैवतं देवपर्वतम् ॥ ८७ ॥
ਉੱਥੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਯਾ ਦੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ; ਉਹ ਮੰਡਪ੍ਰਿਸ਼ਠ, ਗਯਾ-ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪਰਬਤ ਰੈਵਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 88
तृतीयं क्रौंचपादं च दृष्ट्वा पापात्प्रमुच्यते । शिवनद्यां शिवकरं गयायां च गदाधरम् ॥ ८८ ॥
ਤੀਜੇ ਤੀਰਥ ‘ਕ੍ਰੌਂਚਪਾਦ’ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਕਰ ਅਤੇ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਗਦਾਧਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 89
सर्वत्र परमात्मानं दृष्ट्वा मुच्येदघव्रजात् । वाराणस्यां विशालाक्षी प्रयागे ललिता तथा ॥ ८९ ॥
ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਲਲਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹੀ ਸੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 90
गयायां मंगला नाम कृतशौचे तु सैंहिका । यद्ददाति गयास्थस्तत्सर्वमानंत्यमश्नुते ॥ ९० ॥
ਗਯਾ ਵਿੱਚ ‘ਮੰਗਲਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ‘ਸੈਂਹਿਕਾ’ ਹੈ। ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਅਖੁੱਟ ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 91
नंदंति पितरस्तस्य सुप्रकृष्टेन कर्मणा । यद्गयास्थो ददात्यन्नं पितरस्तेन पुत्रिणः ॥ ९१ ॥
ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਨ ਦਾ ਦਾਨ (ਸ਼ਰਾਧ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਪੁੱਤਰ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੰਸ਼ ਧਾਰਾ ਟਿਕਦੀ ਹੈ।
Verse 92
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गयामाहात्म्यं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਮੋਹਿਨੀ ਅਤੇ ਵਸੂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ‘ਗਯਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਚੌਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Because Brahmā is said to reside there, and the chapter repeatedly claims that śrāddha and piṇḍa-offerings performed at Gayā yield akṣaya (imperishable) merit that directly benefits ancestors—freeing them from preta-conditions and hells—making it paradigmatic of Pitṛ-sevā as mokṣa-dharma.
It provides an origin-authorization (sthāna-prāmāṇya) for the sacred landscape: Viṣṇu’s slaying of Gayāsura (via māyā and the mace) establishes Viṣṇu’s salvific presence as Gadādhara at Gayā, while Brahmā’s abiding within the precinct sacralizes Gayā as a puṇya-kṣetra with exceptional ritual potency.
Śrāddha, piṇḍa-nirvapaṇa (piṇḍa offerings), snāna (ritual bathing), dāna (gifts), and allied acts such as japa, homa, and tapas—each described as producing inexhaustible merit when performed within the Gayā-kṣetra and its named sub-tīrthas.