ਵਸੂ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਵੇਤ-ਮਾਧਵ ਦਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਰੂਪ-ਵਰਨਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਵੇਤਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਤਸ੍ਯ-ਮਾਧਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਤਸ੍ਯਾਵਤਾਰ ਦੇ ਜਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰ ਪੂਜਾ ਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਜੇਯਤਾ, ਰਾਜ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਧੀ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਮਾਰਜਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜੇਠ ਪੂਰਨਿਮਾ (ਜੇਠਾ ਨਕਸ਼ਤਰ) ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੇਂ, ਕਲਪਵਟ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਵਚ, ਆਤਮ-ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥਰਾਜ ਲਈ ਸਨਾਨ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਘਮਰਸ਼ਣ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ, 108 ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਵਿਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਦੇਵ-ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤ੍ਰ ਅਰਪਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 1
वसुरुवाच । अन्यच्छणु महाभागे तस्मिञ्छ्रीपुरुषोत्तमे । तीर्थव्रजं महत्पुण्यं दर्शनात्पापनाशनम् ॥ १ ॥
ਵਸੁ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ! ਉਸ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸੁਣੋ। ਉੱਥੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪੁੰਨਦਾਇਕ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ॥੧॥
Verse 2
अनंताख्यं वासुदेवं दृष्ट्वा भक्त्या प्रणम्य च । सर्वपापविनिर्मुक्तो नरो याति परं पदम् ॥ २ ॥
ਅਨੰਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ॥੨॥
Verse 3
श्वेतगंगां नरः स्नात्वा यः पश्येच्छ्वतमाधवम् । मत्स्याख्यं माधवं चैव श्वेतद्वीपं स गच्छति ॥ ३ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਵੇਤਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਵੇਤਮਾਧਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਤਸ੍ਯ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਮਾਧਵ ਦਾ ਵੀ—ਉਹ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ॥੩॥
Verse 4
तुषारप्रतिमं शुद्धं शंखचक्रगदाधरम् । सर्वलक्षणसंयुक्तं पुंडरीकायतेक्षणम् ॥ ४ ॥
ਉਹ ਤੂਸ਼ਾਰ ਵਰਗੇ ਉਜਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਸਭ ਮੰਗਲ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ॥੪॥
Verse 5
श्रीवत्सवक्षसा युक्तं सुप्रसन्नं चतुर्भुजम् । वनमालावृतोरस्कं मुकुटांगदधारिणम् ॥ ५ ॥
ਉਸ ਦੇ ਵੱਖਸਥਲ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤ্স ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਰਸ ਵਾਲਾ, ਮੁਕੁਟ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 6
पीतवस्त्रं सुपीनांसं कुंडलाभ्यामलं कृतम् । कुशाग्रेणापि राजेंद्र श्वेतगांगेयमेव च ॥ ६ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਹ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਚੌੜੇ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਜੋੜੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਨੋਕ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਵੀ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 7
स्पृष्ट्वा स्वर्गं गमिष्यंति विष्णुभक्ताः समाहिताः । यस्त्विमां प्रतिमां पश्येन्माधवाख्यां शशिप्रभाम् ॥ ७ ॥
ਉਸ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ‘ਮਾਧਵ’ ਨਾਮਕ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
शंखगोक्षीरसंकाशामशेषाघविनाशिनीम् । तां प्रणम्य सकृद्भक्त्या पुंडरीकनिभेक्षणाम् ॥ ८ ॥
ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਗੋ-ਦੁੱਧ ਵਰਗੀ ਉਜਲੀ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਜੋ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
विहाय सर्वकामान्वै विष्णुलोके महीयते । मन्वंतराणि तत्रैव देवकन्याभिरावृतः ॥ ९ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੇਵ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਨੇਕ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 10
गीयमानश्च गंधर्वैः सिद्धविद्याधरार्चितः । भुनक्ति विपुलान्भोगान्यथेष्टं दैवतैः सह ॥ १० ॥
ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਧ‑ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਾਰ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 11
च्युतस्तस्मादिहागत्य मानुष्ये ब्राह्मणो भवेत् । वेदवेदांगविद्धीमान् भोगवांश्चिरजीवितः ॥ ११ ॥
ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਚਿਉਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਵੇਦ‑ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ, ਭੋਗਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਚਿਰਜੀਵੀ।
Verse 12
गजाश्वरथयानाढ्यो धनधान्यवृतः शुचिः । रूपवान्बहुभाग्यश्च पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ १२ ॥
ਉਹ ਹਾਥੀ‑ਘੋੜੇ‑ਰਥ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਧਨੀ, ਧਨ‑ਧਾਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ; ਸੁੰਦਰ, ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ‑ਪੌਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
पुरुषोत्तमं पुनः प्राप्य वटमूलेऽथ सागरे । त्यक्त्वा देहं हरिं स्मृत्वा ततः शांतं पदं व्रजेत् ॥ १३ ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ; ਤਦ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 14
श्वेतमाधवमालोक्य समीपे मत्स्यमाधवम् । एकार्णवे जले पूर्वं रूपं रोहितमास्थितः ॥ १४ ॥
ਸ਼ਵੇਤ‑ਮਾਧਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਮਤਸ੍ਯ‑ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਏਕਾਰ্ণਵ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰੋਹਿਤ—ਲਾਲ ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਸੀ।
Verse 15
वेदानां हरणार्थाय रसातलतले स्थितः । चिंतयित्वा क्षितिं मत्स्यं तस्मिन्स्थाने व्यवस्थितम् ॥ १५ ॥
ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਰਸਾਤਲ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਯੋਜਨਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸੇ ਥਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਤਸ੍ਯਾਵਤਾਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।
Verse 16
आधाय तरुणं रूपं माधवं मत्स्यमाधवम् । प्रणम्य प्रयतो भूत्वा सर्वान्कष्टान्विमुंचति ॥ १६ ॥
ਮਾਧਵ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰੂਪ—ਮਤਸ੍ਯ-ਮਾਧਵ—ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸਯਮ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
प्रयाति परमं स्थानं यत्र देवो हरिः स्वयम् । काले पुनरिहायातो राजा स्यात्पृथिवीतले ॥ १७ ॥
ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 18
मत्स्यमाधवमासाद्य दुराधर्षो भवेन्नरः । दाता भोक्ता भवेद्योद्धा वैष्णवः सत्यसंगरः ॥ १८ ॥
ਮਤਸ੍ਯ-ਮਾਧਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਾਤਾ, ਯੋਗ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਯੋਧਾ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਅਤੇ ਸੱਚ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 19
योगं प्राप्य हरेः पश्चात्ततो मोक्षमवाप्नुयात् । मत्स्यमाधवमाहात्म्यं मया ते परिकीर्तितम् ॥ १९ ॥
ਹਰਿ ਨਾਲ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਤਸ੍ਯ-ਮਾਧਵ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 20
यं दृष्ट्वा ब्रह्मतनये सर्वान्कामानवाप्नुयात् । मार्जनं तत्र वक्ष्यामि मार्कंडेयह्रदे शुभे ॥ २० ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ! ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਮਾਰਜਨ (ਸ਼ੁੱਧੀ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ॥੨੦॥
Verse 21
भक्त्या तु तन्मना भूत्वा पुराणं पुण्यमुक्तिदम् । मार्कंडेयह्रदे स्नानं सर्वकालं प्रशस्यते ॥ २१ ॥
ਪਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲੀਨ ਕਰਕੇ—ਪੁੰਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ॥੨੧॥
Verse 22
चतुर्दश्यां विशेषेण सर्वपापप्रणाशनम् । तद्वत्स्नानं समुद्रस्य सर्वकालं प्रशस्यते ॥ २२ ॥
ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਵੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ॥੨੨॥
Verse 23
पौर्णमास्यां विशेषेण हयमेधफलं लभेत् । पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य ज्येष्ठा ऋक्षं यदा भवेत् ॥ २३ ॥
ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਜੇਠਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ॥੨੩॥
Verse 24
तदा गच्छेद्विशेषण तीर्थराजं परं शुभम् । कायवाङ्मानसैः शुद्धसद्भावोऽनन्यमानसः ॥ २४ ॥
ਤਦੋਂ, ਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਖ! ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥਰਾਜ ਕੋਲ ਜਾਵੇ—ਦੇਹ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਦਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਨਨ੍ਯ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ॥੨੪॥
Verse 25
सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तो वीतरागो विमत्सरः । कल्पवृक्षं वटं रम्यं यत्र साक्षाज्जनार्दनः ॥ २५ ॥
ਜੋ ਸਭ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਵਿਰਾਗੀ ਅਤੇ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਵਰਗੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ/ਆਸਰਾ ਕਰੇ; ਉੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ।
Verse 26
प्रदक्षिणं प्रकुर्वीतं त्रीन्वारान्सुसमाहितः । दृष्ट्वा नश्यति यत्पापं सप्तजन्मसमुद्भवम् ॥ २६ ॥
ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਧੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
पुण्यं प्राप्नोति विपुलं गतिमिष्टां च मोहिनि । तस्य नामानि वक्ष्यामि सप्रमाणं युगे युगे ॥ २७ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਮੇਤ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 28
वटं वटेश्वरं शांतं पुराणपुरुषं विदुः । वटस्यैतानि नामानि कीर्तितानि कृतादिषु ॥ २८ ॥
ਉਸ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਨੂੰ ‘ਵਟ’, ‘ਵਟੇਸ਼ਵਰ’, ‘ਸ਼ਾਂਤ’ ਅਤੇ ‘ਪੁਰਾਣਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਟ ਦੇ ਨਾਮ ਕੀਰਤਿਤ ਹਨ।
Verse 29
योजनं पादहीनं च योजनार्द्धतदर्द्धकम् । प्रमाणं कल्पवृक्षस्य कृतादिषु यथाक्रमम् ॥ २९ ॥
ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਦਾ ਮਾਪ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੋਜਨ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਦ-ਹੀਨ (ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ) ਇੱਕ ਯੋਜਨ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਯੋਜਨ; ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧਾ।
Verse 30
पूर्वोक्तेन तु मंत्रेण नमस्कृत्त्वा च तं वटम् । दक्षिणाभिमुखो गच्छेद्धन्वंतरशतत्रयम् ॥ ३० ॥
ਪੂਰਵੋਕਤ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਧਨਵੰਤਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 31
यत्रासौ दृश्यते चिह्नं स्वर्गद्वारं मनोरमम् । सागरांतः समाकृष्टं काष्ठं सर्वगुणान्वितम् ॥ ३१ ॥
ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੁਰਗ-ਦੁਆਰ ਵਾਂਗ ਮਨੋਹਰ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਿਆਇਆ ਸਰਵਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ ਕਾਠ ਵੀ ਹੈ।
Verse 32
प्रणिपत्य ततस्तिष्ठेत्परिपूज्य ततः पुनः । मुच्यते सर्वपापौघैस्तथा पापग्रहादिभिः ॥ ३२ ॥
ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬਾਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
उग्रसेनः पुरा दृष्ट्वा स्वर्गद्वारेण सागरम् । गत्वाऽचम्य शुचिस्तत्रध्यात्वा नारायणं परम् ॥ ३३ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੇ ਸੁਰਗਦੁਆਰ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 34
न्यसेदष्टाक्षरं मंत्रं पश्चाद्धस्तशरीरयोः । ॐ नमो नारायणायेति यं वदंति मनीषिणः ॥ ३४ ॥
ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਓਂ ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 35
किं कार्यं बहुभिर्मंत्रैर्मनोविभवकारकैः । नमोनारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ॥ ३५ ॥
ਮਨ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ‘ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ’ ਮੰਤ੍ਰ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 36
आपो नरस्य सूनुत्वान्नारा इति ह कीर्तिताः । विष्णोस्तस्त्वालयं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ ३६ ॥
ਆਪਹ (ਜਲ) ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਨਾਰਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਤੱਤ ਦਾ ਆਲਯ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 37
नारायणपरा वेदा नारायणपरा द्विजाः । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा क्रिया ॥ ३७ ॥
ਵੇਦ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹਨ; ਦ੍ਵਿਜ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ (ਕਰਮ) ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਵੱਲ ਹੀ ਹੈ।
Verse 38
नारायणपरो धर्मो नारायणपरं तपः । नारायणपरं दानं नारायणपरं व्रतम् ॥ ३८ ॥
ਧਰਮ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹੋਵੇ; ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹੋਵੇ। ਦਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਲਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਰਤ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਲਈ ਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 39
नारायणपरा लोका नारायणपराः सुराः । नारायणपरं नित्यं नारायणपरं पदम् ॥ ३९ ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹਨ। ਸਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਹੈ।
Verse 40
नारायणपरा पृथ्वी नारायणपरं जलम् । नारायणपरो वह्निर्नारायणपरं नभः ॥ ४० ॥
ਧਰਤੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਜਲ ਨਾਰਾਇਣ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ। ਅੱਗ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹੈ।
Verse 41
नारायणपरो वायुर्नारायणपरं मनः । अहंकारश्च बुद्धिश्च उभे नारायणात्मके ॥ ४१ ॥
ਵਾਯੂ (ਪ੍ਰਾਣ) ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਦੋਵੇਂ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਹਨ।
Verse 42
भूतं भव्यं भविष्यच्च यत्किंचिज्जीवसंज्ञितम् । स्थूलं सूक्ष्मं परं चैव सर्वं नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥
ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਜੋ ਕੁਝ ‘ਜੀਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਥੂਲ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਪਰ—ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 43
नारायणात्परं किंचिन्नेह पश्यामि मोहिनि । तेन व्याप्तमिदं सर्वं दृश्यादृश्यं चराचरम् ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਮੋਹਿਨੀ! ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉਸੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਤ ਹੈ—ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ-ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ, ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ।
Verse 44
आपो ह्यायतनं विष्णोः स चा सावम्भसांपतिः । तस्मादप्सु स इत्येवं नारायणमघापहम् ॥ ४४ ॥
ਜਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਆਯਤਨ (ਨਿਵਾਸ) ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜਲਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ਅਪਸੁ ਸਹ’—ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਪਾਪਹਰ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
स्नानकाले विशेषेण चोपस्थाय जले शुचिः । स्मरेन्नारायणं ध्यायेद्धस्ते काये च विन्यसेत् ॥ ४५ ॥
ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਕਰੇ।
Verse 46
ॐकारं वामकट्यां तु नाकारं दक्षिणे तथा । राकारं नाभिदेशे तु यकारं वामबाहुके ॥ ४६ ॥
‘ਓਂ’ਕਾਰ ਨੂੰ ਖੱਬੀ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ, ‘ਨ’ਕਾਰ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ; ‘ਰ’ਕਾਰ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ‘ਯ’ਕਾਰ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 47
णाकारं दक्षिणे न्यस्य यकारं मूर्ध्नि विन्यसेत् । अधश्चोर्द्ध्वं च हृदये पार्श्वतः पृष्ठतोऽग्रतः ॥ ४७ ॥
‘ਣ’ਕਾਰ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ‘ਯ’ਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਹੇਠਾਂ-ਉੱਪਰ, ਪਾਸਿਆਂ, ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ—ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 48
ध्यात्वा नारायणं पश्चादारभेत्कवचं बुधः । पूर्वे मां पातु गोविंदो दक्षिणे मधुसूदनः ॥ ४८ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਕਵਚ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰੇ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੋਵਿੰਦ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਧੁਸੂਦਨ।
Verse 49
पश्चिमे श्रीधरो देवः केशवस्तु तथोत्तरे । पातु विष्णुस्तथाग्नेये नैर्ऋते माधवोऽव्ययः ॥ ४९ ॥
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ। ਆਗਨੇਯ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਨੈਰਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਯ ਮਾਧਵ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।
Verse 50
वायव्ये तु हृषीकेशस्तथेशाने च वामनः । भूतले पातु वाराहस्तथोर्द्ध्वे च त्रिविक्रमः ॥ ५० ॥
ਵਾਇਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਾਹ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ॥੫੦॥
Verse 51
कृत्वैवं कवचं पश्चादात्मानं चिंतयेत्ततः । अहं नारायणो देवः शंखचक्रगदाधरः ॥ ५१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵਚ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—“ਮੈਂ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।”॥੫੧॥
Verse 52
एवं ध्यात्वा तदात्मानमिमं मन्त्रमुदीरयेत् । त्वमग्निर्द्विपदां नाथ रेतोधाः कामदीपनः ॥ ५२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੱਤ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ—“ਹੇ ਦ੍ਵਿਪਦਾਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਤੂੰ ਅਗਨੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਰੇਤੋਧਾ, ਕਾਮ-ਦੀਪਨ ਹੈਂ।”॥੫੨॥
Verse 53
प्रधानः सर्वभूतानां जीवानां प्रभुख्ययः । अमृतस्यारणिस्त्वं हि देवयोनिरपांपते ॥ ५३ ॥
ਤੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈਂ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ। ਹੇ ਅਪਾਂਪਤੇ! ਤੂੰ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਅਰਣੀ ਹੈਂ, ਦੇਵ-ਯੋਨੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਹੈਂ॥੫੩॥
Verse 54
वृजिनं हर मे सर्वं तीर्थराज नमोऽस्तु ते । एवमुच्चार्य विधिवत्ततः स्नानं समाचरेत् ॥ ५४ ॥
“ਹੇ ਤੀਰਥਰਾਜ! ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ॥੫੪॥
Verse 55
अन्यथा ब्रह्मतनये स्नानं तत्र न शस्यते । कृत्वा चाब्दैवतैमत्रैरभिषेकं च मार्जनम् ॥ ५५ ॥
ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ, ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਆ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ ਤੇ ਮਾਰਜਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 56
अन्तर्जले जपन्पश्चात्त्रिरावृत्याघमर्षणम् । हयमेधो यथा देवि सर्वपापहरः क्रतुः ॥ ५६ ॥
ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਕਰਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 57
तथाघमर्षणं चात्र सूक्तं सर्वाघपर्षणम् । उत्तीर्य वाससी धौते निर्मले परिधाय च ॥ ५७ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਸਭ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਸੂਕਤ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਧੋਏ ਹੋਏ, ਨਿਰਮਲ ਦੋ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ।
Verse 58
प्राणानायम्य चाचम्य संध्यां चोपास्य भास्करम् । उपातिष्ठेत्ततश्चोर्द्ध्वं क्षिप्त्वा पुष्पजलाञ्जलिम् ॥ ५८ ॥
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 59
उपस्थायोर्द्धबाहुश्च तल्लिंगैभांस्करं ततः । गायत्रीं पावनीं देवीं जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ५९ ॥
ਫਿਰ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਵਨੀ ਦੇਵੀ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਜਪ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ ਕਰੇ।
Verse 60
अन्यांश्च सोरमन्त्रान्हि जप्त्वा तिष्ठन्समाहितः । कृत्वा प्रदक्षिणं सूर्यं नमस्कृत्योपविश्य च ॥ ६० ॥
ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਹਿਤ ਰੱਖ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਸੌਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਤੇ ਫਿਰ ਬੈਠ ਜਾਵੇ।
Verse 61
स्वाध्यायं प्राङ्मुखः कृत्वा तर्पयेद्देवमानवान् । ऋषीन्पितॄन्हि स्वीयांश्च विधिवन्नामगोत्रवित् ॥ ६१ ॥
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਲੋਕਗਤ ਸਵਜਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਗੋਤ੍ਰ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ।
Verse 62
तोयेन तिलमिश्रेण विधिवत्सुसमाहितः । श्राद्धे हवनकाले च पाणिनैकेन निर्वपेत् ॥ ६२ ॥
ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਵਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਇਕੋ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 63
तर्पणे तूभयं कुर्यादेष एव विधिः सदा । अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु ॥ ६३ ॥
ਤਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ—ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 64
तृप्यतामिति सुव्यक्तं नामगोत्रेण वाग्यतः । कायस्थैर्यस्तिलैर्मोहात्करोति पितृतर्पणम् ॥ ६४ ॥
“ਤ੍ਰਿਪ੍ਯਤਾਮ्” ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੰਯਤ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਨਾਮ-ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ। ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰੇ—ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਇਹ ਮੋਹ ਵਸ਼ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 65
तर्पितास्तेन पितरस्त्वङ्मांसरुधिरास्थिभिः । जले स्थित्वा स्थले दत्तं स्थले स्थित्वा जलेऽर्पितम् ॥ ६५ ॥
ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਲਹੂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 66
नोपतिष्ठति तत्तोयं यद्भूम्यां न प्रतदीयते । पितॄणामक्षयं स्थानं मही दत्ता विरंचिना ॥ ६६ ॥
ਜੋ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਡਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਰਪਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਰੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਅਖੰਡ ਨਿਵਾਸ ਹੈ।
Verse 67
तस्मात्तत्रैव दातव्यं पितॄणां प्रीतिमिच्छता । भूमिस्तेन समुत्पन्ना भूम्यां चैव तु संस्थितम् ॥ ६७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਰਪਣ ਓਥੇ ਹੀ ਕਰੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸੇ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 68
भूम्यां चैव लयं यांति भूमौ दद्यात्ततो जलम् । आस्तीर्य च कुशान्साग्रानावाह्य स्वस्वमन्त्रतः । प्राचीनाग्रेषु वै देवान्याम्याग्रेषु तथा पितॄन् ॥ ६८ ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅਗਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਸ਼ਾ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਅਗਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਅਗਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ।
Verse 69
इति श्रीबगृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੱਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਮੋਹਿਨੀ ਅਤੇ ਵਸੂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ, ‘ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਛੱਪਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Matsya-Mādhava functions as a tīrtha-linked icon where avatāra memory becomes soteriology: meditative fixation and reverential worship promise relief from hardships, attainment of Hari’s abode, and eventual liberation (mokṣa), while also granting dharmic worldly power (invincibility, righteous kingship) framed as subordinate to yoga with Hari.
Nyāsa sacralizes the practitioner’s body as a mantra-body aligned to Nārāyaṇa, while the kavaca establishes directional protection through Viṣṇu’s names. Together they convert bathing from a physical act into a consecrated rite (mārjana/śuddhi) that is doctrinally grounded in Nārāyaṇa as the indwelling principle of waters and the supreme telos of dharma and knowledge.
It argues that the earth—granted by Brahmā (Virañci)—is the imperishable abode/support of the Pitṛs; therefore offerings become properly ‘established’ when placed upon earth. This instruction reorients tarpaṇa from mere immersion to a cosmological placement rule (ādhāra), followed by kuśa arrangement and differentiated invocations to Devas and Pitṛs.