Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਨਿਤ੍ਯ (ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਸ), ਨੈਮਿੱਤਿਕ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਲਪਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਵਰਤੀ ਪ੍ਰਲਯ), ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਵੱਡੇ ਯੁਗ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਲਯ), ਅਤੇ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ (ਮੋਖ੍ਸ਼-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ)। ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਸੁੱਕਾ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਲ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਸੱਤ ਸੂਰਜ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ, ਸਰਬਤ੍ਰ ਦਾਹ, ਕਾਲਾਗਨੀ-ਰੁਦ੍ਰ ਤੱਕ ਅੱਗ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼, ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਦਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਗਮਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਰਖਾ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਵਾਵਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਛਿਤਰਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਰੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਏਕਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਲਯ ਸਾਂਖ੍ਯ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਜਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਮਹਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤਤಃ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਨਾਮ-ਵਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਵਿਕਲਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामान्यनामलिङ्गानि नाम षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः अग्निर् उवाच चतुर्विधस्तु प्रलयो नित्यो यः प्राणिनां लयः सदा विनाशो जातानां ब्राह्मो नैमित्तिको लयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਧਾਰਣ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ’ ਨਾਮਕ ੩੬੬ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੩੬੭ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਨਿਤ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਲਯ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਲਯ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ‘ਨਿਤ੍ਯ’ ਪ੍ਰਲਯ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਲਯ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਜਨਮੇ ਹੋਇਆਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਸ। ‘ਨੈਮਿੱਤਿਕ’ ਪ੍ਰਲਯ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਬੰਧੀ (ਆਵਰਤੀ) ਲਯ ਹੈ।
Verse 2
चतुर्युगसहस्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः लय आत्यन्तिको ज्ञानादात्मनः परमात्मनि
ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ (ਸੁਭਾਵਿਕ) ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ‘ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ’ ਪ੍ਰਲਯ ਤਾਂ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲਯ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ।
Verse 3
नैमित्तिकस्य कल्पान्ते वक्ष्ये रूपं लयस्य ते चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले
ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਰੂਪ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਤੇ ਖ਼ਾਲੀ-ਪ੍ਰਾਇ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 4
अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ततः सत्त्वक्षयः स्याच्च ततो विष्णुर्जगत्पतिः
ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੱਤ੍ਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਗਤਪਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ (ਅਗਲਾ ਕ੍ਰਮ) ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
स्थितो जलानि पिवति भानोः सप्तसु रश्मिषु भूपातालसमुद्रादितोयं नयति संक्षयं
ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ (ਸੂਰਜ) ਜਲ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਟਾਅ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपवृंहिताः त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः
ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਲ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਪਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹੀ ਕਿਰਣਾਂ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ-ਰੂਪ) ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज कूर्मपृष्ठसमा भूः स्यात्ततः कालाग्निरुद्रकः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਉਹ ਪਾਤਾਲ-ਤਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਨੂੰ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਧਰਤੀ ਕੱਛੂਏ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਸਮਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਾਲਾਗਨੀ-ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
शेषाहिश्वाससम्पातात् पातालानि दहत्यधः पातालेभ्यो भुवं विष्णुर्भुवः स्वर्गं दहत्यतः
ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੇ ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਤੀਬਰ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਹੇਠਲੇ ਪਾਤਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਤਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
अम्बरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तथा ततस्तापरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਭੱਠੀ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦਾ ਦਿੱਸਿਆ; ਫਿਰ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਤੀਖੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 10
गाचन्ति ते महर्लोकं महर्लोकाज्जनं ततः रुद्ररूपी जगद्दग्ध्वा मुखनिश्वासतो हरेः
ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਫਿਰ ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
उत्तिष्टन्ति ततो मेधा नानारूपाः सविद्युतः शतं वर्षाणि वर्षन्तः शमयन्त्यग्निमुत्थितम्
ਤਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਬੱਦਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਭੜਕੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थिते ऽम्भसि शतं मरुत् मुखनिश्वासतो विष्णोर्नाशं नयति तान्घनान्
ਜਦੋਂ ਜਲ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮੁਖ-ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੌ ਮਰੁਤ ਉਹਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
वायुं पीत्वा हरिः शेषे शेते चैकार्णवे प्रभुः ब्रह्मरूपधरः सिद्धैर् जलगैर् मुनिभिस्तुतः
ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਇਕਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਵਾਸੀ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः आत्मानं वसिदेवाख्यं चिन्तयन्मधुसूदनः
ਮਧੁਸੂਦਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮਕ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
कल्पं शेते प्रबुद्धो ऽथ ब्रह्मरूपी सृजत्य् असौ द्विपरार्धन्ततो व्यक्तं प्रकृतौ लीयते द्विज
ਉਹ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਯੋਗ-ਸ਼ਯਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਾਗ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
स्थानात् स्थानं दशगुणमेकस्माद्गुण्यते स्थले ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धमभिधीयते
ਇੱਕ ਸਥਾਨ-ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਥਾਨ-ਮੁੱਲ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਾਰਧ’ ਨਾਮਕ ਇਕਾਈ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 17
परार्धं द्विगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयः स्मृतः अनावृष्ट्याग्निसम्पर्कात् कृते संज्वलने द्विज
ਪਰਾਰਧ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਲਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜ, ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਦਾਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे
ਜਦੋਂ ਮਹਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ—
Verse 19
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमिर्गन्धादिकं गुणं आत्मगन्धात्ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੰਧ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਲਯ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 20
रसात्मिकाश् च तिष्ठन्ति ह्य् आपस्तासां रसो गुणः पीयते ज्योतिषा तासु नष्टास्वग्निश् च दीप्यते
ਜਲ ਰਸਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ‘ਰਸ’ ਹੈ। ਉਹ ਰਸ ਜੋਤੀ (ਤੇਜ) ਦੁਆਰਾ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਅਗਨੀ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ।
Verse 21
ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुर्ग्रसति भास्करं नष्टे ज्योतिषि वायुश् चबली दोधूयते महान्
ਵਾਯੂ ਜੋਤ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਵੀ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੋਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਯੂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਕੇ ਉੱਛਲਦਾ ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਯੂ ਦੇ ਗੁਣ—ਸਪਰਸ਼—ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਆਕਾਸ਼ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खं अभिमानात्मकं खञ्च भूतादिं ग्रसते महान्
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਭੂਤਾਦਿ (ਮੂਲ ਕਾਰਣ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਅਭਿਮਾਨ-ਸਵਰੂਪ ਅਹੰਕਾਰ-ਤੱਤਵ ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਤ ਭੂਤਾਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्ब्रजेत् वायौ वायुश् च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च
ਧਰਤੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਲ ਜੋਤਿ (ਤੇਜ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਆਪ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
महात्तत्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज व्यक्ताव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः
ਹੇ ਦਵਿਜ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮਹੱਤੱਤਵ ਅਤੇ ਮਹਾਨ—ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਦਾ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
पुमाने काक्षरः शुद्धः सो ऽप्यंशः परमात्मनः प्रकृतिः पुरुषश् चैतौ लीयेते परमात्मनि
ਪੁਰੁਸ਼ (ਚੇਤਨ ਸੱਤਾ) ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्महः परे
ਉਸ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਨਾਮ, ਜਾਤ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਾਣਨਯੋਗ ਤੱਤ ਕੇਵਲ ‘ਸੱਤਾ-ਮਾਤ੍ਰ’ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਹੰਤਾ (ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਟਿਕਦੇ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
A rigorous taxonomy of dissolution and a stepwise tattva-involution (earth→water→fire→wind→ether→ahaṃkāra→mahat→prakṛti→Paramātman), integrating cosmological narrative with philosophical mechanics.
It reframes cosmic endings as instruction in detachment and discernment, culminating in ātyantika pralaya—liberation through knowledge—where the seeker transcends name-and-form conceptuality and abides in the Supreme.